ترجمه بیان السعاده فى مقامات العباده سلطان محمد گنابادی«سلطانعلیشاه»سوره النحل۱-۳۵

سوره‏ى نحل‏

این سوره داراى یک‏صد و بیست و هشت آیه است که همه آن‏ها در مکّه نازل شده است، بعضى گفته ‏اند: از اوّل سوره تا وَ الَّذِینَ هاجَرُوا فِی اللَّهِ‏ مکّى است و بقیّه مدنى، و بعضى قایلند بر این که غیر از سه آیه از «وَ إِنْ عاقَبْتُمْ‏ … آخر سوره» همه مکّى است.

آیات ۱۳- ۱

[سوره النحل (۱۶): آیات ۱ تا ۱۳]

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏

أَتى‏ أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ سُبْحانَهُ وَ تَعالى‏ عَمَّا یُشْرِکُونَ (۱) یُنَزِّلُ الْمَلائِکَهَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلى‏ مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ أَنْ أَنْذِرُوا أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ أَنَا فَاتَّقُونِ (۲) خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ تَعالى‏ عَمَّا یُشْرِکُونَ (۳) خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَهٍ فَإِذا هُوَ خَصِیمٌ مُبِینٌ (۴)

وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها لَکُمْ فِیها دِفْ‏ءٌ وَ مَنافِعُ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ (۵) وَ لَکُمْ فِیها جَمالٌ حِینَ تُرِیحُونَ وَ حِینَ تَسْرَحُونَ (۶) وَ تَحْمِلُ أَثْقالَکُمْ إِلى‏ بَلَدٍ لَمْ تَکُونُوا بالِغِیهِ إِلاَّ بِشِقِّ الْأَنْفُسِ إِنَّ رَبَّکُمْ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ (۷) وَ الْخَیْلَ وَ الْبِغالَ وَ الْحَمِیرَ لِتَرْکَبُوها وَ زِینَهً وَ یَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ (۸) وَ عَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِیلِ وَ مِنْها جائِرٌ وَ لَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِینَ (۹)

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً لَکُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ (۱۰) یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَهً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ (۱۱) وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ (۱۲) وَ ما ذَرَأَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَهً لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ (۱۳)

 

ترجمه:

(۱۶/ ۱۳- ۱)

به نام خداوند بخشنده‏ى مهربان‏

فرمان الهى بر عذاب کافران یا ظهور قیامت فرارسید، پس (اى کافران) درخواست تعجیل آن را نکنید، خداى یکتا پاک و منزّه است از شرک مشرکان،

خدا فرشتگان و روح را به امر خود بر هر که از بندگان خواهد مى‏فرستد تا خلق را اندرز داده و از عقوبت شرک به خدا بترساند و به شما بندگان بفهماند که خدایى جز من نیست تا تنها از من بترسید،خدا آسمان و زمین را براى غرضى محقّق و حکمتى بزرگ آفرید، و از آنچه که مشرکان شرک آورند متعالى و منزّه است.

خدا انسان را از آب نطفه آفرید آن‏گاه او با خالق خود به خصومت شدید آشکار برخاست‏

و چهارپایان را براى بهره‏ ورى نوع شما (بشر) آفرید،

که با موى و پشم آن‏ها دفع سرما نموده و از شیر و گوشتشان مى‏ خورید،

و آن هنگام که شبانگاه بر مى‏گردند، یا صبحگاه که براى چرا بیرون مى‏روند زیب و افتخار شما مى‏باشند، یا از کرک و پشم آن‏ها تجمّل و لباسهاى فاخر سازید،

و نیز بارهاى سنگین شما را که جز با مشقّت بسیار نمى‏توانید ببرید از شهرى به شهر دیگر مى‏برند، به راستى که خداى شما رئوف و مهربان است‏

و اسبان، استران و خران را براى سوارى و تجمّل مسخّر شما گردانید و مى‏آفریند از آنچه که نمى‏دانید،

و بر خداست راهنمایى به راه راستى و عدل که از آنست جور و ناراستى و اگر خدا مى‏خواست همه شما را به اجبار بر راه هدایت مى‏کشاند،

اوست خدایى که آب را از آسمانها فروفرستاد که از آن بیاشامید، و از آنست درختى که در آن مى‏چرانید،

و مى‏رویاند براى شما بدان کشت و زیتون، نخل خرما، انگورها و هرگونه از میوه‏ها را، به راستى که در این کار آیت قدرت الهى براى اهل فکر پدیدار است،

و رام کرد براى شما شب و روز، خورشید و ماه، و ستارگانى را براى زندگانى شما در گردون به امر خویش مسخّر کرد، و همانا در این کار آیت و نشانه‏ هاى قدرت خدا براى اهل خرد هویدا و آشکار است،

و در زمین آنچه را که براى شما آفرید به انواع گوناگون و اشکال رنگارنگ درآورد، همانا در این کار آیت و نشانه خداوندى‏اش براى مردم هوشیارى که به خرد بیابند پدیدار است.

تفسیر

أَتى‏ أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ‏ کفّار نسبت به آنچه که رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله وعده داده بود عجله مى‏کردند، مانند عذاب، نابودى، روز قیامت، حساب، و عقاب، که این تعجیل از ناحیه آن‏ها براى استهزاى رسالت پیامبر و وعده‏هاى او بود، که در این مورد خداى تعالى فرمود: فرمان خدا آمد (براى هلاک شدن و …).

آن را با لفظ ماضى آورد تا اشاره‏اى بوده باشد بر پدران آنان، یا براى اشاره بر نزدیک بودن حصول وعده.

کفّار از باب تمسخر و استهزا مى‏گفتند: اگر وعده‏ى پیامبر تحقّق یابد، بتهاى ما براى ما شفاعت خواهند کرد، که خداى تعالى فرمود:

سُبْحانَهُ وَ تَعالى‏ عَمَّا یُشْرِکُونَ‏ پس چیزى نمى‏تواند براى آنان شفاعت کند، و این که بتها نمى‏ توانند چیزى از عذاب خدا را دفع کنند.

یُنَزِّلُ الْمَلائِکَهَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلى‏ مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ أَنْ أَنْذِرُوا أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاتَّقُونِ‏ بدان که انسان از ابتداى استقرار نطفه ‏اش در رحم تحت تدبیر ملایکه واقع مى شود، که او را تربیت کرده و آنچه را که محتاج آنست جلب مى ‏نماید و آنچه را که ضرر مى ‏زند دفع مى ‏کنند.

و این که خداى تعالى از محض فضل و لطف خودش براى انسان فرشتگانى را مى‏ فرستد که عددشان روز به روز و آن به آن زیاد مى‏ شود تا به اوایل رشد و بلوغ برسد، و در این هنگام اگر توفیق او را یارى کرد که از روى اختیار از خدا کمک خواست همان‏طور که تکوینا قبل از آن از خدا کمک‏ خواسته بود امداد خداوند بعد از این نیز ادامه یافته و همان فرشتگان موکّلش که زمینى و از نوع ملایکه ‏اى بودند که مأمور بر سجده حضرت آدم علیه السّلام شده بودند، به خدمتگزارى او مى‏ پردازند.

علاوه بر این امداد با فرشتگان آسمانى نیز محقّق مى‏ شود، و عددشان روز به روز زیادتر مى‏ گردد تا این که انسان به مقام عبودیّت و اوّل ظهور ربوبیّت برسد، که در این هنگام فرشتگان بزرگى مانند: جبرئیل و میکائیل هم بر یارى ‏اش شتافته و به او یارى مى‏ کنند و نیز روح که بزرگتر از جبرئیل و میکائیل است به او کمک مى‏ نمایند هم چنان که در اخبار وارد شده است، و شاید روح در اینجا اشاره بر ملکى باشد که تربیت نوع انسان را بر عهده دارد و اشراقیّون او را ربّ النّوع مى ‏نامند.

آن فرشته بنا بر اخبار وارده به عدد هر انسانى صورتى دارد و علاوه بر همه‏ى افراد انسان به جمیع موجودات عالم نیز احاطه دارد.

چون جمیع انواع پایین ‏تر از نوع انسان قرار دارد، همه موجودات تحت شمول و احاطه ربّ ‏النّوع ‏هاى خود مى ‏باشد و جمیع ربّ ‏النّوع‏ها تحت سیطره ربّ النّوع انسانى است، پس جمیع موجودات تحت شمول و احاطه ربّ النّوع انسانى قرار مى‏ گیرد.

بنابراین معناى آیه شریفه این است که خدا فرشتگان را با روح نازل مى‏ کند، یا این که ملایکه به سبب روح و توسط او نازل مى‏ شوند، بر اساس معناى اوّل آن کسانى که ملایکه بر آنان نازل مى‏ شوند از پیامبران خاصّند و بر طبق معناى دوّم همه پیامبران.

و ممکن است که مقصود از روح چیزى باشد که دلها به وسیله آن زنده مى‏ شوند یا این که تشبیه شده باشد بر روحى که بدنها به وسیله آن زنده مى‏ شوند، یا وجه دیگر این که مقصود از روح نبوّت باشد، که حیات هر چیزى بر آن بستگى دارد، بنابراین معناى آیه چنین مى‏ شود: فرشتگان از عالم امر خدا روح را بر هر کسى که خدا بخواهد نازل مى‏کند.

 

معانى دیگر روح‏

روح معانى دیگرى هم دارد که در اخبار آمده است؛ بین ارباب صنایع و علوم مصطلح است که روح بزرگتر از جبرئیل بوده و با بزرگان از انبیا و اولیاى الهى مانند حضرت خاتم النّبیین صلّى اللّه علیه و آله و جانشینان معصوم آن حضرت صلّى اللّه علیه و آله همراه است.

و این که فرموده است: مِنْ أَمْرِهِ عَلى‏ مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ‏ از عالم امر او چه با ملایکه ‏اى که نازل مى‏ شوند و چه از این جهت که خود روح از عالم امر است نه عالم خلق.

أَنْ أَنْذِرُوا أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاتَّقُونِ‏ لفظ أَنْ‏ از نوع مصدریّه یا تفسیریّه است، چه نازل کردن مستلزم معناى قول است و أَنْذِرُوا به معناى (اعلموا) بدانید یا به معناى (احذروا) بترسید.

أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاتَّقُونِ‏ این که توحید مورد انذار (ترس و هشدار) واقع شده بدان جهت است که مستلزم استقلال در حکومت و تصرّف است، و از مخالفت با کسى که مستقلّ در حکومت است، باید ترسید و نسبت به او پرهیزگارى پیشه ساخت.

خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِ‏ این جمله در مقام تعلیل بر توحید است، تَعالى‏ عَمَّا یُشْرِکُونَ خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَهٍ فَإِذا هُوَ خَصِیمٌ مُبِینٌ‏ کلمه‏ مِنْ نُطْفَهٍ نوعى بدل بعض است از الْإِنْسانَ‏.

فَإِذا هُوَ خَصِیمٌ مُبِینٌ‏ انسان در حالى که چنین آفرینشى از دهر و … ساخته نبوده و نیست دشمن آشکار خالق و آفریدگار گردید، منظور این است که: اینان مى ‏پندارند که آفریده‏ى طبیعتند و اعتقاد بر خدا تحمیلى است لذا با او دشمنى مى‏ ورزند.

وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها لَکُمْ فِیها دِفْ‏ءٌ وَ مَنافِعُ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ‏ از پشم، مو و پوست چهار پایان شما خود را گرم نگه مى‏ دارید وَ مَنافِعُ‏ و شما از گوشت، بارکشى و شخم زدن حیوانات بهره ‏مند مى‏ شوید وَ مِنْها تَأْکُلُونَ‏ و از پیه، گوشت و شیر آن‏ها مى ‏خورید.

وَ لَکُمْ فِیها جَمالٌ‏ براى شما در آن‏ها زینت و افتخار است‏ حِینَ تُرِیحُونَ‏ در آن هنگام که شبانگاه از چراگاهشان مى‏آیند، وَ حِینَ تَسْرَحُونَ‏ و در آن هنگام که صبحگاه براى چرا بیرون مى‏ برید،چه آستانه‏ى خانه در هر دو هنگام به وسیله‏ى آن‏ها زینت پیدا مى‏ کند.

و صاحبان آن‏ها و اهل خانه در دید ناظرین بزرگ و با عظمت جلوه ‏گر مى‏ شوند، و مقدّم داشتن برگشت چهار پایان از چراگاه به خانه براى این است که آن‏ها رو به سوى خانه دارند، و در حال آمدن به خانه هستند، روى آوردن با شکم پر زیباتر از پشت کردن است، و این که به آغل‏ هایشان مى ‏آیند (که برایشان مهیّا شده است)، و در طرف صبح مطلب کاملا بر عکس است.

وَ تَحْمِلُ أَثْقالَکُمْ إِلى‏ بَلَدٍ لَمْ تَکُونُوا بالِغِیهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ‏ بارهاى شما را به شهرى مى‏ برند که خودتان نمى توانستید بدان برسید مگر با زحمت فراوان، تا چه رسد بر این که بارها را بر پشت خودتان حمل بکنید.

إِنَّ رَبَّکُمْ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ‏ پروردگارتان به شما مهربان است، چرا که او براى شما چیزى مى‏ آفریند که از آن سود مى‏ برید و بر آن نیاز دارید.

وَ الْخَیْلَ وَ الْبِغالَ وَ الْحَمِیرَ لِتَرْکَبُوها وَ زِینَهً وَ یَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ‏ همه‏ى این آفریده‏ها براى این است که از موجودات عالم طبع و از آنچه که در آسمان و زمین است و از موجودات عالم ارواح بهره ببرید.

وَ عَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِیلِ‏ این‏ها براى این است که بر خداوند متعال راه اعتدال و میانه روى ضرورت دارد و هم چنین معرّفى و بیان آن کما این که اسباب و لوازم آن را نیز براى بندگان آفریده است، چون هر چه را که انسان در معاش و رسیدن به خیرات، خوبیها و منافعش محتاج است مهیّا نموده و در خلقت انسان ذکر کرد.

از سوى دیگر راه میانه که به دور از هر گونه افراط و تفریط باشد، بدین منوال است که اسباب رسیدن انسان به خیرات اوّلى ذاتى و خیرات ثانوى به مقدار حاجت موجود مى‏باشد و سیر و سلوک به سوى خیرات اوّلى ذاتى و خیرات ثانوى به قدر نیاز (متناسب با حال اختیار و امکانات) محقّق بوده و پیمودن راه به سوى خیرات مشکل نبود … لذا فرمود: راه میانه و اعتدال اختصاصى به انسان ندارد بلکه بر خداست که براى هر چیزى راه میانه و اعتدال را برگزیند.

وَ مِنْها جائِرٌ بعضى از راهها از اعتدال برگشته و به سوى دیگر مایل است، یا مقصود این است که آفرینش و خلقت شما و تمامى آنچه که نیاز دارید مبتنى بر تأمین خیرات بدنى و کمالات دنیوى تکوینى غیر اختیارى شماست.

و امّا براى خیرات روحى و کمالات انسانى اختیارى شما بر خداست که راه میانه را برایتان پیش آورد، بدین گونه که به شما دانش و معرفت عطا نموده و پیامبرانى بفرستد، کتابهاى آسمانى نازل کند و علاوه بر این‏ها جمیع آنچه را که در تحصیل این امور نیاز دارید آماده سازد. پس اگر حیف و میل یا نقص و ستمى واقع شود از جانب خودتان است و ارتباطى بر خداى متعال ندارد؛ هر کسى که از راه میانه و اعتدال خارج شده و به راه ستم روى آورد به استعداد و کسب خودش مربوط است.

وَ لَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِینَ‏ خداوند متعال اگر مى ‏خواست همه‏ى شما را هدایت مى‏کرد، بدین گونه که بر راه میانه و پیمودن آن رهنمون مى‏شد.

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً لَکُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ او همان خدایى است که برایتان آبى از آسمان فروفرستاد (آب باران و برف) که هم از آن بنوشید و هم رستنیها و جانداران بهره یابند، چه شجر اعمّ از نبات است، فِیهِ تُسِیمُونَ‏ در آن مواشى و گوسفندانتان را مى‏ چرانید.

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَهً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ‏ چون فرستادن آب و رویاندن نبات و درختان نشانه‏هایى است که احتیاج به تأمّل و ترتیب مقدّمات دارد فرمود: این گونه نگرش ویژه‏ى اندیشمندان است، و طریق نگرش براى اندیشمندان پدیدار است.

وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ‏ لفظهاى (الشّمس)، (القمر) و (النّجوم مسخّرات) همه با رفع خوانده شده است و نیز بعضى همه‏ى آن‏ها را با نصب خوانده‏اند که در آن صورت حال مؤکّد خواهد بود یعنى تأکید تسخیر و بیان واسطه‏ى آنست و آن عالم امر است.

إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ‏ این‏ها آیت و نشانه‏ى الهى بودنشان فقط با عقل و درایت خردورز آن دریافته مى‏شود و نیاز بر فکر و تأمّل ندارد، چرا که دلالت این امور بر وجود خدا نسبت به فرود آوردن آب و رویانیدن نبات ظاهر و روشن است و آوردن لفظ آیات به صورت جمع براى این است که هر کدام از آنچه که بیان فرموده آیت و نشانه‏ى مستقلّى است.

وَ ما ذَرَأَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ‏ خداوند آنچه را که براى شما مسخر نمود تا تحت فرمان شما باشد در زمین از موالید مانند: معادن، انواع نباتات، گونه‏هاى حیوانات، عناصر و آنچه که در روى زمین از کوهها، گودالها و تپّه‏هاى طبیعى است که مقصود از تسخیر، تحت فرمان قرار دادن آن‏هاست در همان جهتى که براى آن خلق شده ‏اند.

بایستى توجّه داشت که تحت فرمان قرار داده شدن این موارد همانند حیوانات نیست و غرض از تسخیرشان براى انسان به این معناى است پذیراى فرامین انسان مى‏باشند، لیکن به وجه خاصّى که براى انتفاع و بهره‏گیرى‏شان نهاده شده است، بنابراین تحت شرائط ویژه‏اى که از وجه مزبور تبعیّت مى‏نماید عمل مى‏کنند اگر چه وجه انتفاع در بعضى از آن‏ها مخفى است، ممکن است که‏ ما ذَرَأَ مبتدا و لَکُمْ‏ خبر آن باشد یا فِی الْأَرْضِ‏ خبرش بوده باشد، و جمله‏ى حال، یا عطف بر جمله‏ى‏ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ‏ یا بر جمله‏ى‏ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ‏ باشد.

مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ‏ بر بیان اختلاف رنگ اکتفا کرده و اختلاف نوع و جهات انتفاع را ذکر نکرد براى این که همان اختلاف رنگ بر دیده‏ها ظاهر است، و غالبا بر این منوال انواعى که در ذات گوناگونند رنگشان نیز متفاوت است.

إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَهً لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ‏ تنها عقل کافى نبوده و احتیاج بر تفکر صرف هم ندارد بلکه یادآورى عقلانى کافى است.

آیات ۲۹- ۱۴

[سوره النحل (۱۶): آیات ۱۴ تا ۲۹]

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَهً تَلْبَسُونَها وَ تَرَى الْفُلْکَ مَواخِرَ فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ (۱۴) وَ أَلْقى‏ فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ وَ أَنْهاراً وَ سُبُلاً لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ (۱۵) وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ (۱۶) أَ فَمَنْ یَخْلُقُ کَمَنْ لا یَخْلُقُ أَ فَلا تَذَکَّرُونَ (۱۷) وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَهَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ (۱۸)

وَ اللَّهُ یَعْلَمُ ما تُسِرُّونَ وَ ما تُعْلِنُونَ (۱۹) وَ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا یَخْلُقُونَ شَیْئاً وَ هُمْ یُخْلَقُونَ (۲۰) أَمْواتٌ غَیْرُ أَحْیاءٍ وَ ما یَشْعُرُونَ أَیَّانَ یُبْعَثُونَ (۲۱) إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَالَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَهِ قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَهٌ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ (۲۲) لا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ ما یُسِرُّونَ وَ ما یُعْلِنُونَ إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرِینَ (۲۳)

وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ ما ذا أَنْزَلَ رَبُّکُمْ قالُوا أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ (۲۴) لِیَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ کامِلَهً یَوْمَ الْقِیامَهِ وَ مِنْ أَوْزارِ الَّذِینَ یُضِلُّونَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ ما یَزِرُونَ (۲۵) قَدْ مَکَرَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَى اللَّهُ بُنْیانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ فَخَرَّ عَلَیْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ أَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَیْثُ لا یَشْعُرُونَ (۲۶) ثُمَّ یَوْمَ الْقِیامَهِ یُخْزِیهِمْ وَ یَقُولُ أَیْنَ شُرَکائِیَ الَّذِینَ کُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِیهِمْ قالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْیَ الْیَوْمَ وَ السُّوءَ عَلَى الْکافِرِینَ (۲۷) الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَهُ ظالِمِی أَنْفُسِهِمْ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ ما کُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ بَلى‏ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (۲۸)

فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَکَبِّرِینَ (۲۹)

 

ترجمه:

(۱۶/ ۲۹- ۱۴)

«و هم او خدایى است که براى شما دریا را مسخّر کرد، تا از گوشت (ماهى‏هاى حلال) تغذیه کنید و از زیورهاى آن استخراج کرده تن را بیارایید، و کشتیها در آن برانید و از فضل خدا رزق و روزى بطلبید، باشد که شکر خدا به جاى آورید،و کوههاى بزرگ را در روى زمین نهاده تا از سرگردانى و پریشانى برهید و نهرها (در زمین و چشمه‏ها از کوهها) جارى ساخت و راهها را پدیدار کرد تا به واسطه‏ى آن‏ها هدایت شوید،

و نشانه ‏هاى زمین مانند کوهها و جنگلها و دریاها و ستارگان آسمان را مقرّر داشت تا (در روز و شب) به واسطه‏ى آن‏ها هدایت یابید،

آیا خدایى که (این همه نعمت را براى شما بندگان) خلق کرده مانند آن کس است که هیچ چیز در عالم نیافریده است؟! آیا متذکّر و هوشیار نمى‏شوید؟!،

اگر بخواهید که نعمتهاى بى‏حدّ و حصر خدا را بشمارید هرگز نمى‏توانید که خدا بسیار آمرزنده و مهربان است،

و خدا داناست بر هر چه که آشکار و نهانست از کردارتان،

و کسانى که بر غیر خدا که چیزى نیافریده و خود مخلوق (آفریده شده است) فرامى ‏خوانند،

مرده‏هاى از حیات بى‏بهره‏اى هستند که حس و شعورشان بر این که کى برانگیخته مى‏ شوند؟ نمى‏ رسد،

خداى شما خداى یکتاست بنابراین آنان که گرایشى بر روز واپسین ندارند دلهایشان انکارگرست و خودشان مستکبر (از اطاعت حکم خدا تکبّر و سرپیچى مى‏کنند)،

لا جرم خدا هر آنچه را که در نهان و آشکار مى‏کنند مى‏داند به راستى که او (خدا) مستکبران را دوست ندارد،

و هرگاه که برایشان گفته شود خداى شما چه (آیاتى را) نازل کرده است مى‏گویند افسانه‏ى پیشینیان است،

تا وزر و وبال سنگین گناه خودشان را با بار گناه کسانى که با جهل گمراهشان مى‏کنند براى روز قیامت تکمیل کنند آگاه باشید که وزر بدى را براى خود بار مى ‏کنند،

کسانى که پیش از اینان مکر و نیرنگ به کار بستند خدا سقف بناى شان را بر سرشان فروریخت و از جایى که نمى‏دانستند دچار عذابشان کرد،

سپس در روز قیامت خوارشان نموده و مى‏پرسد: کجایند شریکان من؟! آنانى که براى جانب‏داریشان با مؤمنان ستیزه مى‏کردید، در آن هنگام اهل‏ دانش اظهار کنند که امروز مختصّ خوارى و عذاب کافران است،

فرشتگان جانشان را مى‏گیرند در حالى که بر خود ستم کرده‏اند، و آنجا به ناچار سر تسلیم فرود آورده و مى‏گویند: ما بد نکردیم البتّه که بد کرده‏اند همانا خدا بر هر چه که مى‏کنید آگاه است،

پس از درهاى دوزخ داخل شوید که در آن جاودانه‏اید و همیشه معذّب، پس جایگاه بسیار بدى است منزلگاه متکبّرین.

تفسیر

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَهً تَلْبَسُونَها زیورهاى دریا انواع اشیاى قیمتى زینتى است که از دریا خارج مى‏شود، وَ تَرَى الْفُلْکَ مَواخِرَ فِیهِ‏ و کشتى‏ها را مى‏بینى در آن آبهاى بسیار در حرکتند، لفظ مَواخِرَ در اصل از (مخر) به معناى شکافتن آب یا صداى شکافتن آب است.

وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ‏ تا از راه تجارت روزى طلب کنید، وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ‏ غایت و هدف از همه‏ى نعمتها با دیدن آن‏ها از منعم و بجاى آوردن سپاس شایسته جامه‏ى عمل مى‏پوشد و از این که حقّ آن‏ها را ادا کنید، وَ أَلْقى‏ فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ‏ و در زمین کوههاى بزرگ را قرار داد تا با اضطراب شما را به چپ و راست نلغزاند.

بدانکه زمین به شکل کروى است که جاى جاى آن حول مرکز عالم است به طورى که اگر هر جزئى از اجزاى آن به حالت طبیعى‏اش رها شود با همه‏ى اجزا موافقت دارد و جز در حیّز مرکز استقرار پیدا نمى‏کند، چنانچه مشهود است، و اگر اجزا طالب کلّ و سنخ خودش بود هم چنان که بعضى گفته‏اند لازمه‏اش این بود که آنچه که به قلّه‏هاى کوه متّصل است تا پایین جدا نشود، و زمین در جاى آن کوهها کاملا ساکن بوده و حرکت نکند.

اگر چه حرکت آن را با قوّه‏ى حس حدس زده‏اند، و کره‏ى زمین همانند آن کره‏اى که بر روى آب در حالت شناور مى‏چرخد نیست، تا نیازمند چیزى باشد که آن را از حرکت و دگرگونى یا فروپاشى نگه بدارد، و کوهها هم این چنین نیستند که موجب سکون زمین یا بیشتر شدن آن بشوند، زیرا ارتفاع بلندترین قلّه ‏هاى آن‏ها هم خیلى در مقایسه با زمین زیاد نیست بلکه ارتفاعشان نسبت به قطر کره‏ى زمین جز به مقدار یک جو یا کمتر از آن نیست.

در حالى که ظاهر آیه دلالت مى‏کند بر این که اگر کوهها نبود این کره اضطراب و انقلاب در حرکت داشت و بر این که زندگى بر روى زمین جز با استوارى کوهها ممکن نیست! بنابراین مى‏گوییم کوهها اگر چه سبب سکون کره‏ى زمین نیستند همان طور که دانستى لیکن گاهى با اسباب آسمانى و زمینى زمین‏لرزه‏ى شدید واقع مى‏شود اگر کوهها نباشند بر زمینهاى مجاور نیز سرایت کرده و حتّى مسافتهاى دور را هم در بر مى‏گرفت و کوهها از این گونه سرایتها جلوگیرى مى‏کنند و همین مقدار در صدق ظاهر آیه کافى است مضاف بر این‏ مقصود بطون آیه است نه ظاهر آن.

ما این مطلب را پیشتر نیز متذکّر شدیم که عالم با تمام اجزایش مظاهر اسماى الهى است و این که خلفاى خدا اسماى بزرگ او هستند، کوهها با تمام اوصافى که دارند از سکون، ارتفاع، سنگینى، صلابت و جارى شدن آب از زیرشان مظاهر اسمائند، و گاهى احکام ظاهر بر مظاهر جارى مى‏شود همان طورى که ذیل اطلاق احکام قلب و سینه بر بیت اللّه و مکّه جارى مى‏شود.

در اخبار وارد شده: اگر امام علیه السّلام نبود زمین اهلش را فرومى‏برد و اخبارى هم به همین مضمون غیر از این خبر، در اخبار و احادیث بیان شده است، پس در واقع به سبب وجود خلفاى خدا زمین وجود پیدا کرده و آرامش و قرار مى‏یابد، چرا که کوه‏ها مظاهر خلفاى الهى هستند و این حکم بر حسب تنزیل جارى نمودن حکم ظاهر بر مظهر است.

امّا تفسیر آیه بر حسب تأویل بر مواردى به شرح زیر اطلاق شده است:

۱. تأویل بر عقول کلّى شده است که از آن‏ها به عنوان ایستادگانى که بر هیچ طرفى نگاه نمى‏کنند یاد شده است.

۲. مقرّبین بنا بر وجهى کوههاى زمین هستند.

۳. عقول عرضى که از آن‏ها تعبیر به صف بستگان شده است کوههاى زمین هستند.

۴. نفوس کلّى که از آن‏ها به تدبیرکنندگان امر تعبیر مى‏شود.

۵. نفوس جزئى که از ایشان به رکوع ‏کنندگان بسیار تعبیر مى‏شود.

۶. اقدار مثالى که از آن‏ها به عنوان «ذوى الاجنحه» صاحبان بالها تعبیر شده است.

همه‏ى موردهاى شش‏گانه‏ى بالا کوههاى زمین‏اند که جانشینان خدا بزرگترین آنان مى‏ باشد، این معنا در عالم کبیر است و هر آنچه که در عالم کبیر است عین آن در عالم صغیر جریان دارد.

وَ أَنْهاراً و به واسطه‏ى کوهها رودهایى جارى ساخت‏ وَ سُبُلًا و راههایى پدید آورد.

لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ‏ باشد که شما بر مقاصد خویش نایل شوید در واسطه‏ى بهره‏مندى از آن راهها هدایت شده و راه یابید.

یا مقصود آیه‏ى شریفه این است که شما به مقصود حقیقى که توجّه به خدا و سیر بر راه اوست هدایت شوید، بر راهى که خدا براى شما قرار داده است (راه انبیا و اولیا علیه السّلام) مى‏ باشد.

وَ عَلاماتٍ‏ مقصود از علامات چیزى است که کاروانها به وسیله‏ى آن بر استقامت و ادامه‏ى سیرشان به سوى مقاصدشان پى مى‏ برند، وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ‏ در اینجا مقصود جنس ستاره است که به وسیله‏ى آن راه را در شب مى ‏یابند، همان‏طورى‏که کاروانها چنین مى ‏کنند.

یا مقصود ستاره‏ى خاصّ است که همان ستاره‏ى جدى است بنا به‏ آنچه که ظاهر آن در خبر آمده، و باطن آن رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و ائمّه علیه السّلام و اصحاب و جانشینان ایشان هستند مى‏باشد، چنانچه در خبر نیز به این مطلب اشاره شده است.

أَ فَمَنْ یَخْلُقُ کَمَنْ لا یَخْلُقُ أَ فَلا تَذَکَّرُونَ‏ آیا کسى که بتها، ستاره‏ها و غیر آن‏ها را خلق مى‏کند همانند کسى است که هیچ نمى‏ آفریند؟

آیا باز هم متذکّر نمى‏شوید که مخلوق را شریک خالق قرار ندهید؟! وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَهَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ خداوند بخشنده است و شما را از ناحیه‏ى کوتاهى در شکر مؤاخذه نمى‏کند رَحِیمٌ‏ و به خاطر کوتاهى و تقصیر نعمت‏ها را از شما قطع نمى‏کند، بلکه روز به روز آن را زیاد مى‏کند.

وَ اللَّهُ یَعْلَمُ ما تُسِرُّونَ وَ ما تُعْلِنُونَ‏ خداوند بر اعمال و احوال پنهانى، نیات، خطورات ذهنى، خیالات، عقاید، اخلاق و چیزهاى پنهانى که حتّى هنوز بر خود شما نیز آشکار نشده است آگاه است و نیز بر آنچه که آشکار مى‏کنید آگاه است و اعلان و آشکار کردن هر چیزى بر حسب حال همان چیز است.

وَ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ‏ کسانى که به سوى غیر خدا دعوت مى‏کنند از قبیل: ملایکه، ستارگان، بتها، شیاطین و پیشوایان گمراهى و ضلالت.

لا یَخْلُقُونَ شَیْئاً وَ هُمْ یُخْلَقُونَ‏ نمى‏توانند چیزى بیافرینند، پس استحقاق دعوت و پرستش را ندارد، آن‏ها خود آفریده شده‏اند، و امتیازى بر شما ندارند که شما آن‏ها را پرستش کنید یا براى دعوت برگزینید.

أَمْواتٌ غَیْرُ أَحْیاءٍ وَ ما یَشْعُرُونَ أَیَّانَ یُبْعَثُونَ‏ آن‏ها مردگانند و زنده نیستند، بنابراین از شما پست‏ترند و پایین‏تر، پس شما بر پرستیده شدن از آن‏ها سزاوارترید، آن‏ها هیچ شعور و آگاهى به برانگیخته شدن خودشان هم ندارند تا چه رسد به (هنگام برانگیخته شدن) غیر خودشان، و این که خدایان باطل به آن‏ها پاداش بدهند یا برایشان شفاعت کنند به هیچ یک آگاهى ندارند.

إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ این جمله به منزله‏ى نتیجه‏ى سخنان قبلى است، و مانند آن قبلا نیز گذشت.

مقصود این است که خداى شما آفریننده‏ى حقیقى است و استحقاق پرستش و عبادت را دارد، و او یکى است و متعدّد نیست بر خلاف آنچه که عدّه‏اى براى خود خدا قرار داده ‏اند.

فَالَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَهِ قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَهٌ کسانى که ایمان به جهان آخرت ندارند، نه خدا را مى‏شناسند و نه از آخرت چیزى مى‏دانند، وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ‏ آنان مستکبرند چه استکبار خروج از حکم خدا و جانشینانش مى‏باشد و آن‏ها از حکم خدا و جانشینانش خارج‏ شده‏ اند، چون اعتقاد به خدا و جانشینانش ندارند.

لا جَرَمَ‏ لفظ جَرَمَ‏ است گناه کرد و معناى‏ لا جَرَمَ‏ در اصل این است که گناهى در این مطلب نیست، و لیکن به معناى حقّا و حتما استعمال مى‏شود.

بنابراین معناى اصلى‏ لا جَرَمَ‏ این است که جرم و گناهى در این مطلب یا چنین اعتقادى نیست، زیرا که این مطلب کاملا محقّق و مسلّم است که خداوند آشکار و نهان را مى‏داند.

أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ ما یُسِرُّونَ وَ ما یُعْلِنُونَ إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرِینَ‏ این جمله تعلیل مؤاخذه بر افعال آن‏ها است که از تهدید مقصود است.

و در خبر است که ایمان به آخرت نمى‏آورند، یعنى به رجعت و بازگشت ایمان نمى‏آورند.

قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَهٌ دلهایشان کافر است و آن‏ها نسبت به ولایت على علیه السّلام استکبار ورزیدند و خداوند کسانى را که نسبت به ولایت آن حضرت استکبار بورزند دوست ندارد.

وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ ما ذا أَنْزَلَ رَبُّکُمْ قالُوا أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ لِیَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ کامِلَهً یَوْمَ الْقِیامَهِ وَ مِنْ أَوْزارِ الَّذِینَ یُضِلُّونَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ ما یَزِرُونَ‏ این سخن را جهت گمراه ساختن مردم و جلوگیرى از راه حقّ گفتند،و نتیجه این شد که گناه و سنگینى این گفتار و جلوگیرى از راه حقّ، و بعضى از گناهان کسانى را که گمراه کرده‏اند حمل کنند لفظ بِغَیْرِ عِلْمٍ‏ ظرف مستقرّ و حال است از مفعول یا فاعل‏ یُضِلُّونَهُمْ‏ یا فاعل‏ لِیَحْمِلُوا، یا ظرف لغو است متعلّق به‏ لِیَحْمِلُوا یا به‏ یُضِلُّونَهُمْ‏ است.

و در خبر است: این که جاهل معذور نیست بدان جهت که وظیفه‏اش بحث و گفتگو بوده و این که: جاهل بایستى با عقل خود نظر بر امور مى‏کرد تا بین حقّ و باطل را تمیز دهد و فرق بگذارد.

از حضرت امام باقر علیه السّلام روایت شده است که پرسیده شد که پروردگارتان در مورد على علیه السّلام چه چیزى نازل فرموده است؟

پاسخ دادند: افسانه‏ى پیشینیان! و از امام صادق علیه السّلام روایت شده است که فرمودند: به خدا سوگند به اندازه‏ى شیشه‏ى حجامت هم خون ریخته نشد، عصایى به عصا کوبیده نشد، و فرج حرامى غصب نگردید، و مالى از غیر حلال گرفته نشد مگر این که گناه و وزر آن بر گردن آن دو غاصب خلافت (اوّل و دوّم) است، بدون این که از گناهان عالمیان چیزى کاسته شود.

قَدْ مَکَرَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَى اللَّهُ بُنْیانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ فَخَرَّ عَلَیْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ‏ تمثیل و تنبیه حال آن‏ها در مکر و حیله به حال کسى که سقفى را روى پایه‏هایى محکم بنا نموده است تا زیر آن به راحتى و رفاه دست یابد، ولى به وسیله‏ى همان‏ ستونهاى محکم ریشه کن گشته و بانیانش را به درماندگى و حیرت واداشته است، سقفها از ناحیه‏ى همان ستونها که بایستى موجب استحکام مى‏شد خراب شدند و مقصود از آمدن و اتیان الهى همان آمدن امر او بر هلاکت و نابودى است.

وَ أَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَیْثُ لا یَشْعُرُونَ‏ عذاب خرابى سقف بر آنان فرود آمد، عذاب خدا از آن جایى که آگاهى ندارند، بلکه از همان ناحیه‏ى که گمان بقایش را دارند، یا عذابى مى‏رسد غیر از خرابى سقف.

ثُمَّ یَوْمَ الْقِیامَهِ یُخْزِیهِمْ وَ یَقُولُ أَیْنَ شُرَکائِیَ‏ خداوند در روز قیامت آنان را خوار ساخته و مى‏گوید: شریکان من از قبیل:

بتها، ستارگان، هواهاى نفسانى و غیر آن‏ها کجایند؟ یا کجایند شریکان مظاهر من؟ که اولیا علیه السّلام هستند، و اصل آنان على علیه السّلام است.

قالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْیَ الْیَوْمَ وَ السُّوءَ عَلَى الْکافِرِینَ‏ کسانى که علم به آنان داده شده است: انبیا، اوصیاى ایشان یا مؤمنین و پیشوایانشان مى‏گویند: همانا امروز وقت عذاب و خوارى کافرین است.

الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَهُ خبر مبتداى محذوف، یا مفعول فعل محذوف یا صفت کافرین است به این معنا: کسانى (کافران) که فرشتگان جانشان را مى‏گیرند.

ظالِمِی أَنْفُسِهِمْ‏ که در حقّ خودشان یا در حقّ امامشان ستم کرده‏اند چون امامشان هم به منزله خود آن‏ها مى‏باشد، بلکه بر آنان از خودشان نیز سزاوارتر است.

فَأَلْقَوُا السَّلَمَ‏ آنان از در تسلیم و فرمانبردارى یا از راه استسلام و انقیاد در آمده و مى‏گویند:

ما کُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ ما هیچ بدى نکردیم این جمله تفسیر السَّلَمَ‏ است در مورد کسانى که جحد، انکار و استهزایى را در دنیا انجام داده بودند همه را انکار کرده و خود را تبرئه مى‏کنند، که کار بدى نکرده ‏اند.

بَلى‏ ردّ از جانب ملایکه یا از جانب خدا نسبت بر ادّعاى انکارى ایشان است یعنى ملایکه گویند: بلى (یا خدا مى‏فرماید بلى ما مى‏دانیم)، در رابطه با انکار و شانه تهى کردن کافران گفته مى‏شود: البتّه که چنین بوده‏اید و مى‏دانیم.

إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ‏ خداوند بر عمل شما آگاه است و انکار فعلى شما سودى ندارد.

فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَکَبِّرِینَ‏ پس در ازاى اعمالتان و به عنوان کیفر و مجازات از درهاى جهنّم داخل شوید و بر این مضمون که هر یک از در مخصوص خود وارد شود.

(زیرا جهنّم هر کسى تجسّم و یا نتیجه‏ى همان اعمال زشت خود گنه کار است) و در آن (جهنّم) جاودانه مى‏مانند، چه منزلگاه بدى است جایگاه متکبّرین!

آیات ۳۵- ۳۰

[سوره النحل (۱۶): آیات ۳۰ تا ۳۵]

وَ قِیلَ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا ما ذا أَنْزَلَ رَبُّکُمْ قالُوا خَیْراً لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَهٌ وَ لَدارُ الْآخِرَهِ خَیْرٌ وَ لَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِینَ (۳۰) جَنَّاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَها تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ لَهُمْ فِیها ما یَشاؤُنَ کَذلِکَ یَجْزِی اللَّهُ الْمُتَّقِینَ (۳۱) الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَهُ طَیِّبِینَ یَقُولُونَ سَلامٌ عَلَیْکُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّهَ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (۳۲) هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِیَهُمُ الْمَلائِکَهُ أَوْ یَأْتِیَ أَمْرُ رَبِّکَ کَذلِکَ فَعَلَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ (۳۳) فَأَصابَهُمْ سَیِّئاتُ ما عَمِلُوا وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ (۳۴)

وَ قالَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْ‏ءٍ نَحْنُ وَ لا آباؤُنا وَ لا حَرَّمْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْ‏ءٍ کَذلِکَ فَعَلَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِینُ (۳۵)

ترجمه:

(۱۶/ ۳۵- ۳۰)

«و چون به اهل تقوى گفته مى‏شود که خدا چه آیاتى فرستاد؟ گویند:

نیکو آیاتى فرستاد (بهترین هدایت و سعادت، خیر دنیا و آخرت را) در آیات قرآن؛ بر خلاف منکران (که گفتند قرآن همان افسانه‏ هاى پیشینیان است). آنان که نیکوکارند هم در زندگى دنیوى با نیکى و خوشى قرینند و هم در آخرت آن‏ها را بهترین منزل است و البتّه خانه‏ى اهل تقوى بسیار مجلل و نیکو خواهد بود،

که داخل مى‏شوند (اهل تقوى) بر باغهاى بهشت عدن که در زیر درختانشان رودها جارى است و برایشان در آنجا هر چه که بخواهند مهیّاست، خدا این‏گونه اهل تقوى را اجر و پاداش مى‏ دهد،

آنان که چون فرشتگان رحمت به طورى پاکیزه قبض روحشان مى‏کنند مى‏گویند: درود بر شما به موجب اعمال نیکویى که در دنیا کردید اکنون به بهشت ابدى درآیید.

آیا کافران جز با آمدن فرشتگان یا امر پروردگارت (مبنى بر هلاکشان) مى‏نگرند؟! منکران پیشین نیز چنین بودند و کردند و خدا برایشان هیچ ستمى نکرد بلکه خودشان بر خویش ستم کردند،

تا این که بر کیفر اعمال زشت خود رسیدند و آن عذابى که تمسخرش مى‏کردند بر آنان احاطه نمود،

و مشرکان گفتند: اگر خدا مى‏خواست (ما و پدرانمان نیز غیر او چیزى را نمى‏پرستیدیم) و بدون (امر) او چیزى را تحریم نمى‏کردیم، مشرکان پیش از این‏ها نیز کردار و گفتارشان همین بود (که براى توجیه جبرى شده و از این در وارد مى‏شوند) پس با این وصف آیا براى پیامبران جز تبلیغ رسالت و اتمام حجّت تکلیفى هست؟ (بر پیامبران جز تبلیغ و اعلان رسالت نیست).

تفسیر

وَ قِیلَ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا ما ذا أَنْزَلَ رَبُّکُمْ قالُوا خَیْراً لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَهٌ وَ لَدارُ الْآخِرَهِ خَیْرٌ وَ لَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِینَ‏ و به تقواپیشگان (بیان این نکته به کرات گشت که‏ تقواى حقیقى جز با ولایت و بیعت خاصّ ولوى حاصل نمى‏شود) گفته شود، خدایتان چه چیزى فروفرستاد؟ گفتند: نیکویى! در این جمله اقرار بر فروفرستاده شدن از جانب پروردگارست و نیز گواهى دادن بر نزول آنچه که از جانب او به عنوان خیر بوده است و این تصدیق از باب تسلیم و استسلام مى ‏باشد.

لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا خیریّت آنچه که نازل شده است کسانى راست که احسان و نیکى نمایند و این احسان و خوبى به صورت مطلق حضرت على علیه السّلام است، و هر اندازه که از طریق ولایت اتّصال بر آن حضرت پیدا شود به همان اندازه اتصاف بر احسان و نیکویى محقّق است، یا مقصود از آن کسانى است که به خودشان یا بر غیر خودشان نیکى کنند.

فِی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَهٌ مقصود از نیکویى در این دنیا پاکیزه بودن خوردنى‏ها، نوشیدنى‏ها، زناشویى‏ها و مرکب‏هاست‏ وَ لَدارُ الْآخِرَهِ خَیْرٌ و خانه‏ى آخرت بهتر است، چون پاکیزگى از آلودگى‏هاى مادى و رنجهاى آن خالص است.

لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا تفسیر خیر و مقول قول آن‏ها است، یا استیناف از جانب خدا، وَ لَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِینَ جَنَّاتُ عَدْنٍ‏ و چه نیکوست سراى پرهیزگاران، که بهشت عدن است.

جَنَّاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَها لفظ جَنَّاتُ عَدْنٍ‏ مخصوص «نعم» یا مبتدا است و خبر آن «یدخلونها» مى‏باشد، یا این که یدخلونها صفت است و تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خبر مبتدا است، یا این جمله نیز صفت دوّم یا صفت بعد از صفت است و لَهُمْ فِیها ما یَشاؤُنَ‏ خبر است، و محتمل است همه‏ى این جمله‏ها حالهاى مترادفى را متداخل باشند، و این احتمال نیز وجود دارد که بعضى از آن‏ها حال و بعضى صفت و بعضى خبر باشند، در سوره‏ى آل عمران توضیح نظیر این آیه‏ى شریفه با جریان نهرها از زیر باغها گذشت.

کَذلِکَ یَجْزِی اللَّهُ الْمُتَّقِینَ‏ این چنین پاداش مى‏دهد خدا بر پرهیزگاران. در خبر است: و چه خوب است سراى کسانى که در دنیا پرهیزگار بودند یعنى نسبت به دنیا تقوى داشتند.

الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَهُ این جمله صفت متّقین یا خبر مبتداى محذوف یا مفعول فعل محذوف است، یا مبتدا است که خبر آن‏ یَقُولُونَ‏ یا ادْخُلُوا به تقدیر قول مى‏باشد، طَیِّبِینَ‏ از گناهان یا از شرک پاکیزه‏اند.

یَقُولُونَ سَلامٌ عَلَیْکُمْ‏ از باب تحیّت به آن‏ها گفته مى‏شود:

درود بر شما، یا بر این معنا که شما از هر بدى سالم هستید ادْخُلُوا الْجَنَّهَ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ‏ به خاطر این که کارها را بر طریق ولایت انجام مى‏دادید داخل بهشت شوید.

هَلْ یَنْظُرُونَ‏ لفظ یَنْظُرُونَ‏ به معناى ینتظرون:

آیا جز این انتظارى دارند که‏ إِلَّا أَنْ تَأْتِیَهُمُ الْمَلائِکَهُ در حین مرگ‏ ملایکه بیایند، أَوْ یَأْتِیَ أَمْرُ رَبِّکَ‏ یا این که امر پروردگارت بر عذاب یا بر ظهور و قیام جهانى قائم (عجل اللّه فرجه) بیاید.

کَذلِکَ فَعَلَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ‏ نیز این چنین بود حال کسانى که قبل از ایشان بودند و با در هم کوبیدن، نابودى و عذاب آن‏ها، خداوند ستمى بر ایشان نکرده است، وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ‏ بلکه خودشان بر نفس خویش ستم کرده و گرفتار بدیهاى کردارشان گشته‏اند به طورى که استحقاق استهزاى پیشین خود را یافته‏اند.

فَأَصابَهُمْ سَیِّئاتُ ما عَمِلُوا وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ‏ استهزاى آن‏ها درباره‏ى عذاب گناهکاران، معاد و رجعت بوده یا مطلق آنچه که رسولانشان گفته ‏اند.

وَ قالَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْ‏ءٍ نَحْنُ وَ لا آباؤُنا وَ لا حَرَّمْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْ‏ءٍ کَذلِکَ فَعَلَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ‏ این سخن آنان در جواب کسانى است که آن‏ها را بر شرک و تحریمشان ملامت و سرزنش کردند، و آیه با تفسیر مربوطه به طور مفصّل گذشت، فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِینُ‏ این که آنان کار بدشان را به خدا نسبت مى‏دهند همانند این است که زن بدکاره‏اى کار بدش را بر دیگرى نسبت دهد، و این نسبت هیچ وجه صحیحى ندارد، زیرا آنچه که بر خداست فرستادن رسل جهت هدایت و ارشاد است و فرستادگان خدا نیز جز رساندن پیام الهى وظیفه‏اى ندارند.

ترجمه تفسیر بیان السعاده فى مقامات العباده، ج‏۸، ص: ۱۱۴

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *