کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره المجادله – آیه ۱-۱۰

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏

۵۸- سوره المجادله- مدنیه

۱- النوبه الاولى‏

(۵۸/ ۱۰- ۱)

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ بنام خداوند فراخ بخشایش مهربان.

قَدْ سَمِعَ اللَّهُ‏ بشنید خداى‏ قَوْلَ الَّتِی تُجادِلُکَ‏ سخن آن زن که مى‏پیچید با تو فِی زَوْجِها در کار شوى خویش‏ وَ تَشْتَکِی إِلَى اللَّهِ‏ و مینالید باللّه‏ وَ اللَّهُ یَسْمَعُ تَحاوُرَکُما. و خداى مى‏شنود گفت و گوى شما با یکدیگر، إِنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ بَصِیرٌ (۱). خداى شنواست و بیناست.

الَّذِینَ یُظاهِرُونَ مِنْکُمْ مِنْ نِسائِهِمْ‏ ایشان که مى ‏ظهار کنند از مردان شما از زنان خویش‏ ما هُنَّ أُمَّهاتِهِمْ‏ زنان ایشان مادران ایشان نیستند. إِنْ أُمَّهاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِی وَلَدْنَهُمْ‏ ایشان را مادران جز از آنکه ایشان را زادند نیست. وَ إِنَّهُمْ لَیَقُولُونَ مُنْکَراً مِنَ الْقَوْلِ وَ زُوراً و ایشان که آن میگویند، منکرى میگویند از سخن ناپسندیده. وَ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ (۲). و خداى فراگذارنده و مهربان است [آسان فرا گیرنده.]

وَ الَّذِینَ یُظاهِرُونَ مِنْ نِسائِهِمْ‏ و ایشان که مى ‏ظهار کنند از زنان خویش، ثُمَّ یَعُودُونَ لِما قالُوا و آن گه با سخن خود میگردند، فَتَحْرِیرُ رَقَبَهٍ [کفّارت آن ظهار و ستردن آن‏] آزاد کردن برده ‏ایست؛ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَمَاسَّا پیش از آنکه بهم رسند. ذلِکُمْ تُوعَظُونَ بِهِ‏ این سخنى است و فرمانى که پند میدهند شما را بآن. وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ (۳). و خداى بآنچه شما میکنید داناست و از آن آگاه‏

فَمَنْ لَمْ یَجِدْ هر که برده نیابد، فَصِیامُ شَهْرَیْنِ مُتَتابِعَیْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَمَاسَّا کفّارت او روزه دو ماه است پیوسته پیش از آنکه بهم رسند. فَمَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ‏ هر که روزه نتواند، فَإِطْعامُ سِتِّینَ مِسْکِیناً کفّارت او طعام دادن شصت درویش است.

ذلِکَ‏ این پند و فرمان آن راست‏ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ‏ تا فرمان برید خداى و رسول را [چنانک مؤمنان فرمان برند]. وَ تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ‏ و این اندازه‏هاى خدایست که در دین خویش نهاد خلق را. وَ لِلْکافِرِینَ عَذابٌ أَلِیمٌ (۴).و ناگرویدگان را عذابى است درد نماى.

إِنَّ الَّذِینَ یُحَادُّونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ‏ ایشان که مى‏خلاف آرند و حدّ رفتن با خدا و با رسول. کُبِتُوا ایشان را خجل و رسوا خواهند کرد [و تاخته و کم آورده‏]، کَما کُبِتَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ‏ چنان که ایشان را کردند که پیش از ایشان بودند، وَ قَدْ أَنْزَلْنا آیاتٍ بَیِّناتٍ‏ و فرو فرستادیم سخنها و آیتهاى روشن. وَ لِلْکافِرِینَ عَذابٌ مُهِینٌ‏ (ه) و کافران راست عذابى خوار کننده.

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِیعاً آن روز که ایشان را بر انگیزد اللَّه همه را بهم، فَیُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا و ایشان را آگاه کند از آنچه میکردند؛ أَحْصاهُ اللَّهُ‏ خداى کردار ایشان دانسته و یاد داشته و شمرده‏ وَ نَسُوهُ‏ و ایشان آن را فراموش کرده، وَ اللَّهُ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ شَهِیدٌ (۶). و خداى بر همه چیز گواه است و حاضر.

أَ لَمْ تَرَ نمى‏دانى‏ أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ‏ که خداى میداند هر چه در آسمانها و در زمینهاست. ما یَکُونُ مِنْ نَجْوى‏ ثَلاثَهٍ هیچ سه راز کننده بهم نباشند، إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ‏ مگر خداى تعالى [بآگاهى و دانش‏] چهارم ایشانست، وَ لا خَمْسَهٍ إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ‏ و نه پنج تن، مگر که او ششم ایشانست. وَ لا أَدْنى‏ مِنْ ذلِکَ وَ لا أَکْثَرَ و نه کم از آن و نه بیش. إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ‏ مگر که او با ایشانست. أَیْنَ ما کانُوا هر جاى که باشند، ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا یَوْمَ الْقِیامَهِ پس ایشان را خبر دهد بآنچه میکردند روز رستاخیز. إِنَّ اللَّهَ بِکُلِّ شَیْ‏ءٍ عَلِیمٌ (۷).که اللَّه بهمه چیز داناست.

أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى‏ نبینى ایشان را که مى‏باز زنند از راز کردن. ثُمَّ یَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ‏ و آنکه مى وا کردند بآنچه ایشان را مى‏باز زنند از آن. وَ یَتَناجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ‏ و با یکدیگر راز میکنند ببزه و ستم. وَ مَعْصِیَهِ الرَّسُولِ‏ و نافرمانى رسول. وَ إِذا جاؤُکَ‏ بر تو آیند حَیَّوْکَ بِما لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللَّهُ‏. ترا تحیّت کنند نه آن تحیت که خداى فرموده و ترا گفته. وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ‏ و با خود میگویند در دلهاى خویش: لَوْ لا یُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِما نَقُولُ‏ چونست که خداى ما را بآنچه مى‏گوییم بنمیگیرد، [اگر محمد پیغمبر است؟!] حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَها بسنده است ایشان را دوزخ که بآن شوند؛ فَبِئْسَ الْمَصِیرُ (۸). و بد جایگاه که آنست!

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اى گرویدگان! إِذا تَناجَیْتُمْ‏ چون راز کنید با یکدیگر، فَلا تَتَناجَوْا بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ مَعْصِیَهِ الرَّسُولِ‏ راز مکنید ببزه و ستم و نافرمانى رسول. وَ تَناجَوْا بِالْبِرِّ وَ التَّقْوى‏ راز بنیکوکارى کنید بجاى خلق، و ترسیدن از خداى. وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ (۹). و بپرهیزید از خشم و عذاب آن خداى که شما را با هم خواهند آورند پیش او.

إِنَّمَا النَّجْوى‏ مِنَ الشَّیْطانِ‏ این راز کردن از دیو است. لِیَحْزُنَ الَّذِینَ آمَنُوا تا گرویدگان را اندوهگن کند. وَ لَیْسَ بِضارِّهِمْ شَیْئاً إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ‏ و آن راز گزندکننده نیست [هیچ چیز و هیچ کس را] مگر بخواست خداى تعالى.

وَ عَلَى اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (۱۰) و ایدون باد که پشتى داشتن گرویدگان بخداى باد.

 

النوبه الثانیه

این سوره مجادله بیست و دو آیت است. چهار صد و هفتاد و سه کلمه و هزار و هفتصد و نود و دو حرف، و جمله به مدینه فرو آمده، بقول بیشتر مفسّران، کلبى گفت:

مگر یک آیت که به مکه فرو آمده: ما یَکُونُ مِنْ نَجْوى‏ ثَلاثَهٍ عطا گفت: ده آیت از اوّل سوره مدنى است و باقى سوره مکى. و در این سوره ناسخ و منسوخ نیست، مگر یک آیت: أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْواکُمْ صَدَقاتٍ‏ الآیه …

و عن ابى بن کعب قال قال رسول اللَّه (ص):- «من قرأ سوره المجادله کتب من حزب اللَّه یوم القیمه».

قوله: قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِی تُجادِلُکَ فِی زَوْجِها. این آیت در شأن خوله فرو آمد، دختر ثعلبه بن مالک الانصارى، و شوهر وى، اوس بن الصامت برادر عباده بن الصامت الانصارى العقبى النقیب. و شرح قصه مجادله بر قول.

جمهور مفسران آن است که: اوس بن الصامت از اهل خویش وقتى کام خود طلب کرد، خوله سر باز زد و مراد وى بنداد. اوس مردى زود خشم بود، در وى نیز گفته‏اند که پاره‏اى خلل بود، اوس از سر آن خشم با وى گفت: «انت علىّ کظهر امّى» و این لفظ ظهار و ایلاء هر دو طلاق اهل جاهلیت بود، زنان خود را چنین طلاق دادندى.

اوس بعد از آنکه این سخن گفته بود، پشیمان شد؛ با خوله گفت: «ما اظنّک الّا قد حرمت علىّ»! چنان دانم که تو بر من حرام گشتى؟! خوله از فراق بترسید و بانگ برآورد، گفت: و اللَّه ما ذاک طلاق و ائت رسول اللَّه فسله، و اللَّه که این طلاق نیست، رو برسول خدا و از وى بپرس تا شفا پدید آید. اوس گفت: من شرم دارم که از رسول خدا (ص) این مسأله پرسم، تو برو و بپرس. خوله برخاست و آمد بخانه عایشه، و رسول خدا (ص) در خانه عایشه بود، و عایشه سر مبارک رسول (ص) مى‏شست.

خوله گفت:«یا رسول اللَّه انّ زوجى اوس بن الصامت تزوّجنى و انا شابّه غنیّه ذات مال و اهل، حتى اذا أکل مالى و افنى شبابى و کبر سنّى ظاهر منّى».

فقال رسول اللَّه (ص):«حرّمت علیه لا أرى لک الیه سبیلا».

رسول خدا (ص) چون حدیث ظهار شنید، گفت: تو بروى حرام گشتى و نمى‏بینم ترا بوى راهى که بوى باز گردى. زن از حضرت رسول (ص) بازگشت، پاره‏اى فراتر شد، حیران و گریان؛ و همى گفت:

«فالى من؟! فالى من؟! پس من کجا روم، بر که شوم؟!- بازگشت، دیگر بار گفت: یا رسول اللَّه از وى فرزندگان خرد دارم، اگر بوى بگذارم، ضایع شوند،و اگر من دارم، بى‏کام شوند. «اشکو الى اللَّه فاقتى و وحدتى!»: بخداى مینالم از درویشى و تنهایى خویش.

رسول (ص) همان سخن گفت که:«حرّمت علیه و لم اومر فی شأنک بشى‏ء»تو بروى حرام گشتى و در کار تو مرا چیزى نفرمودند.

خوله از سر سوز و تحیّر روى سوى آسمان کرد و گفت:«اللهم انّى اشکو الیک فانزل على لسان نبیک». خداوندا بتو مینالم و در تو مى‏زارم، فرو فرست به پیغمبر خویش در کار من ضعیفه حکمى. باز روى برسول آورد، گفت: «انظر فی امرى جعلنى اللَّه فداک یا نبى اللَّه» آخر بنگر در کار من بیچاره یا رسول اللَّه که مادر و پدرم فداء تو باد. آن ساعت عایشه گفت: «اسکتى انّ رسول اللَّه یوحى الیه» خاموش باش اى خوله که وحى آمد برسول خدا. آن ساعت جبرئیل آمد و آیت آورد: قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِی تُجادِلُکَ فِی زَوْجِها اللَّه سخن آن زن شنید که با تو جدال در گرفته در کار شوهر خویش.

عایشه گفت: «سبحان من وسع سمعه الاصوات ان کان لیخفى على بعض کلامها فانزل اللَّه: قَدْ سَمِعَ اللَّهُ … پاکست و بى‏ عیب آن خداوند که او بهمه آوازها میرسد. من در گوشه خانه ببعضى آواز وى میرسیدم و ببعضى نه، رب العالمین از وراء هفت طبقه آسمان بسمع قدیم خود همه شنید و خبر داد که: قَدْ سَمِعَ اللَّهُ ….- و اوّل ظهار که در اسلام رفت این بود. قوله: الَّتِی تُجادِلُکَ‏ اى- تخاصمک‏ فِی زَوْجِها اى- فى امر زوجها» فحذف المضاف.

وَ تَشْتَکِی إِلَى اللَّهِ‏ اى- تظاهر[۱] ما بها من المکروه. و الاشتکاء: اظهار ما بالانسان من المکروه؛ و الشکوى اظهار ما یصنعه غیره به، وَ اللَّهُ یَسْمَعُ تَحاوُرَکُما اى- مراجعتکما الکلام؛ و التحاور: التجاوب، و هو رجع الکلام و جوابه؛ اخذ من الحور و هو الرّجوع، یقول حار بعد ما کار. قوله: وَ اللَّهُ یَسْمَعُ تَحاوُرَکُما لیس هذا تکرار لانّ الاوّل لما حکته من زوجها، و الثانى لما کان یجرى بینها و بین رسول اللَّه و لانّ الاول ماض و الثانى مستقبل. إِنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ‏ لکلامها بَصِیرٌ بحالها، و قیل: سمیع لاقوال العباد، بصیر بافعالهم، ثمّ ذمّ الظهار.

فقال: الَّذِینَ یُظاهِرُونَ مِنْکُمْ مِنْ نِسائِهِمْ‏ قرأ ابن عامر و ابو جعفر و حمزه و الکسائى بفتح الیاء و الهاء و تشدید الظاء و الالف بعدها، و قرأ عاصم یظاهرون بضم الیاء و تخفیف الظاء مع الالف و کسر الهاء و قرأ الآخرون یظّهّرون بفتح الیاء و تشدید الظاء و الهاء من غیر الالف، و معنى الجمیع واحد. یقال: ظاهر و تظاهر و اظّاهر و اظّهّر.

ما هُنَّ أُمَّهاتِهِمْ‏ قراءه العامه بخفض التاء على خبر ما و محلّه نصب کقوله:ما هذا بَشَراً، و قیل: تقدیره «ما هنّ بامّهاتهم» اى- ما صرن معهم فى محل الامّهات‏ إِنْ أُمَّهاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِی وَلَدْنَهُمْ وَ إِنَّهُمْ لَیَقُولُونَ مُنْکَراً مِنَ الْقَوْلِ‏ لا یعرف فى شرع، و زُوراً اى- کذبا وَ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ عفا عنهم و غفر لهم حین بیّن لهم الکفّاره.

 

فصل‏

بدانکه سخن در- ظهار- بر دو ضرب است: یکى در بیان صورت ظهار و دیگر در بیان حکم ظهار، اما صورت ظهار آنست که: مردى از اهل تکلیف زن خویش را گوید: «انت علىّ کظهر امّى» اگر بجاى «انت» جزئى از اجزاى زن گوید، چنان که شعرک علىّ کظهر امّى» یدک، بطنک، رأسک. هر عضوى از اعضاء زن بجاى «انت» شاید، و ظهار بود؛ و اگر بجاى علىّ- منّى- گوید، یا عندى، یا معى، ظهار بود؛ و اگر صلت بگذارد و گوید: «انت کظهر امّى» ظهار بود. و اگر بجاى ظهر عضوى دیگر گوید، چنان که: «انت علىّ کرأس امّى، کید امّى، کبطن امّى» ظهار بود، و اگر گوید: «کامّى» او «مثل امّى» کنایت باشد. اگر بقصد و نیت اعزاز و اکرام گوید، ظهار نباشد؛ و اگر بقصد و نیت ظهار گوید، ظهار باشد.

و اگر بجاى امّى «جدّه» گوید، یا «اخت» یا «عمّه» یا زنى از ذوات المحارم که تحریم وى او را مؤبّد بود، از جهت نسبت یا از جهت رضاع، ظهار باشد. اما حکم ظهار دو چیز است: تحریم و طى و وجوب کفّارت. حرام است بروى بزن رسیدن بعد از ظهار، تا آن گه که کفّارت کند و کفّارت بعود واجب شود. چنانک ربّ العزّه گفت: ثُمَّ یَعُودُونَ لِما قالُوا فَتَحْرِیرُ رَقَبَهٍ.

اکنون خلافست میان علماء که عود چیست؟- شافعى گفت: عود آن است که بعد از ظهار زمانى برآید، چندان که ممکن باشد طلاق گفتن و فرقت جستن و نه طلاق گوید و نه فرقت جوید، آن گه عود حاصل گشت و کفّارت لازم شد. اگر بعد از ظهار در آن حال طلاق گوید، یا یکى را از ایشان مرگ رسد، کفّارت واجب نشود که عود حاصل نیاید.

ابن عباس گفت در تفسیر- یعودون- قال: یندمون فیرجعون الى الالفه. و ذلک لانّ العود للقول هو المخالفه، یقال: عاد فلان لما قال، اى- رجع عمّا قال، هذا یوافق قول الشافعى- رجع، و ذلک لأنّ قصده بالظهار التحریم فاذا امسکها على النکاح و لم یطلّق قد خالف قوله، و رجع عمّا قال فتلزمه الکفّاره. و قال اهل الظاهر:العود هو اعاده لفظ الظهار، و معنى قوله: ثُمَّ یَعُودُونَ لِما قالُوا اى- الى ما قالوا؛ فان لم یکرّر اللفظ، فلا کفّاره علیه، و هو قول «ابى العالیه»: و ذهب قوم الى ان الکفّاره تجب بنفس الظهار، و معنى العود هو العود الى ما کانوا علیه فی الجاهلیه من نفس الظهار، یعنى: اذا عاد الرجل فى الاسلام الى مثل ذلک القول لزمته الکفّاره و هو قول مجاهد و الثورى و قال قوم: المراد من العود هو الوطى، و هو قول الحسن و قتاده و طاوس و الزهرى. و قالوا: لا کفّاره علیه ما لم یطأها، و قال قوم: هو العزم على الوطى و هو قول مالک و اصحاب الرأى. قوله: فَتَحْرِیرُ رَقَبَهٍ اى- رقبه مؤمنه، لانّ اللَّه سبحانه قیّد الرقبه بالایمان فی کفّاره القتل و اطلق فى هذا الموضع.

و من حکم المطلق ان یحمل على المقیّد. مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَمَاسَّا اى- من قبل ان یتجامعا. فالجماع محرّم على المظاهر، حتى یکفّر فان وطى‏ء قبل التکفیر فقد فعل محرّما و لا یسقط عنه الکفّاره، بل یأتى بها على وجه القضاء کما لو اخّر الصلاه عن وقتها فانه لا یسقط عنه اتیانها، بل یلزمه قضاؤها و سواء کفّر بالاعتاق او الصیام او الاطعام، فانّه یجب علیه تقدیم الکفّاره على الوطى. و قال ابو حنیفه: «ان کفّر بالاطعام جاز له ان یطأ ثم یطعم، لانّ اللَّه تعالى قیّد العتق و الصوم بما قبل المسیس و قال فى الاطعام: فَمَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ فَإِطْعامُ سِتِّینَ مِسْکِیناً و لم یقل من قبل ان‏ یتماسّا و عند الآخرین الاطلاق فى الاطعام، محمول على المقید فى العتق و الصیام.

فهذا حکم و طى المظاهر، امّا غیر الوطى من القبله و التلذّذ، فانّه لا یحرّم قبل التکفیر فى قولى اکثر العلماء و هو قول حسن و سفیان. و اظهر قول الشافعى کما انّ الحیض یحرّم الوطى دون سائر الاستمتاعات، و ذهب بعضهم الى انّه یحرّم جمیعها لانّ اسم- التماس تناول الکل، ذلِکُمْ تُوعَظُونَ بِهِ‏ اى- ذلکم التغلیظ فى الکفّاره تؤمرون به و تخبرون بان فرضکم ذلک.

فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیامُ شَهْرَیْنِ مُتَتابِعَیْنِ‏ فان افطر یوما متعمّدا او نسى النیه یجب علیه استیناف شهرین، و ان افطر بعذر المرض او السفر، ففیه القولان: و ان تخلل‏[۲] صوم الشهرین زمان لا یصحّ فیه الصوم، کالعیدین و ایام التشریق‏[۳] و ایام شهر رمضان ینقطع التتابع و یجب الاستیناف. و ان وطى‏ء المظاهر فى الشهرین ان وطئها نهارا بطل التتابع و علیه الاستیناف، و ان وطئها لیلا لم یبطل التتابع.

و قال ابو حنیفه:سواء وطى‏ء لیلا او نهارا، فانّه یبطل التتابع و علیه الاستیناف.

فَمَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ‏ یعنى: المظاهر اذا لم یستطع الصوم لمرض او کبر او فرط شهوه و لا یصبر عن الجماع، یجب علیه اطعام ستین مسکینا.

روى ان النبى (ص) قال‏ لخوله بنت ثعلبه حین جاءته مریه، یعنى زوجها-: فلیعتق رقبه. قالت: و الذى بعثک بالحق ما عنده رقبه و لا یملکها. قال: فلیصم شهرین متتعابعین، فقالت: و الذى بعثک بالحق لو کلّفته ثلاثه ایام ما استطاع.

قال مریه: فلیطعم طعام ستّین مسکینا. قالت:و الذى بعثک بالحق ما یقدر علیه. قال مریه: فلیذهب الى فلان بن فلان فقد اخبرنى ان عنده شطر تمر صدقه فلیأخذه صدقه علیه ثمّ لیتصدّق به على ستّین مسکینا.

وفى روایه اخرى: لمّا نزل‏ فَتَحْرِیرُ رَقَبَهٍ انقطع الکلام دعا رسول اللَّه (ص) اوسا فقرأها علیه، قال اوس: ما املک رقبه، فنزل الصیام و انقطع الکلام، فقرأها علیه‏

و قال اوس: انّى اذا لم آکل فى یوم مرارا اصابنى دوران، فنزل الاطعام، فقرأها علیه؛ فقال: لقد بتنا طاوئین اللّیله. فقال: اذهب الى بنى زریق، یعنى قبیله من الانصار،فخذ صدقتهم فاطعم منها ستّین مسکینا و کل الباقى مع اهلک.

وروى‏ انّ رسول اللَّه (ص) اتى بخمسه عشر صاعا فاعطاه اوسا فقال تصدّق به.

وروى‏ انّ المجادله أتت یوما عمر بن الخطاب فسألته حاجه و اغلظت له فى الکلام شدیدا.

فنهاها الناس و اغلظوا لها و قالوا لها: ترفعین صوتک على امیر المؤمنین؟- فنهاهم عمر فقال: دعوها فانّها امرأه سمع اللَّه قولها من فوق سبع سماوات.

ذلک‏ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ‏ اى- ذلک الحکم، و قیل: فرض ذلک لتؤمنوا باللّه و رسوله و لا تستعملوا احکام الجاهلیه. وَ تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ‏ یعنى: ما وصف من الکفّارات و الظهار. و اصل الحدّ المنع؛ و الحدّاد- البوّاب یمنع الناس. و أخذ احداد المرأه من امتناعها من التبعّل و الزینه. وَ لِلْکافِرِینَ عَذابٌ أَلِیمٌ‏ لترکهم العمل بهذا الحکم.

إِنَّ الَّذِینَ یُحَادُّونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ‏. المحادّه- المشاقّه و المخالفه، و هى ان تکون فى حدّ و شقّ و صاحبک فى حدّ و شقّ. کُبِتُوا اى- اخزوا و هزموا، کقوله:

«او یکبتهم» و یقال: کبته لوجهه. کَما کُبِتَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ‏- کفّار الامم الخالیه الّذین حادّوا اللَّه و رسوله. و قیل: اخزوا یوم الخندق بالقتل و الهزیمه و ردّ کیدهم فى نحورهم کما اخزى الکفّار قبلهم. وَ قَدْ أَنْزَلْنا- اوحینا الى محمد (ص) آیاتٍ بَیِّناتٍ‏ یعنى: القرآن المبین فیه الحلال و الحرام و الاحکام. و قیل:

أَنْزَلْنا آیاتٍ‏ فیمن حادّ اللَّه و رسوله من قبلهم فیما فعلنا بهم من الاهلاک. وَ لِلْکافِرِینَ‏ فى الدّنیا و الآخره عَذابٌ مُهِینٌ‏ یذلّهم و یخزیهم.

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللَّهُ‏ یحییهم و یحشرهم، جَمِیعاً فى حاله واحده، فَیُنَبِّئُهُمْ‏ یخبرهم‏ بِما عَمِلُوا من خیر و شرّ لیعلموا وجوب الحجه علیهم، أَحْصاهُ اللَّهُ‏ اى- احاط علمه بتفصیل اعمالهم و وَ نَسُوهُ‏ اى- و قد سهوا عنه، ناسین ما قدّمت ایدیهم. و قیل: نَسُوهُ‏ اى- ترکوا العمل به و بما امروا وَ اللَّهُ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ شَهِیدٌ لا یغیب عنه شى‏ء، و قیل: یشهد علیهم فلا یستطیعون ردّها دفعا و انکارا.

أَ لَمْ تَرَ اى- الم تعلم؟ أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ‏ لا یعزب عن علمه شى‏ء ما یَکُونُ مِنْ نَجْوى‏ ثَلاثَهٍ اى- ما یقع من مناجاه ثلاثه، فیکون النجوى بمعنى الاسرار و هو مصدر على وزن فعلى، مشتق من النجوه و هى المرتفع من الارض، لبعد الحاضرین عنها. و قیل: النجوى القوم، المتناجون، کقوله: «و إذ هم نجوى» و قوله: ثَلاثَهٍ خفض باضافه النجوى الیه. و یجوز ان یکون خفضا لانّها من نعت النجوى: إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ‏ بالعلم یعلم نجویهم. وَ لا خَمْسَهٍ إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ وَ لا أَدْنى‏ مِنْ ذلِکَ وَ لا أَکْثَرَ خفض لاتّباعه الثلاثه و الخمسه.

و قرأ یعقوب:اکثر بالرفع ردّا على محل من نجوى کقوله: «وَ ما مِنْ دَابَّهٍ فِی الْأَرْضِ» و «لا طائر» فى قراءه من رفعها. أَیْنَ ما کانُوا من السماء و الارض‏ ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا یَوْمَ الْقِیامَهِ توبیخا لهم و تأکیدا للحجه علیهم. إِنَّ اللَّهَ بِکُلِّ شَیْ‏ءٍ عَلِیمٌ‏- لا یخفى علیه شى‏ء و سبب نزول هذه الآیه ثلاثه نفر مضى ذکرهم فى سوره الزخرف.

أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى‏ این آیه در شأن جهودان و منافقان فرو آمد که میخواستند که پیوسته رنجى و اندوهى بر دل مسلمانان مى‏نهند. قومى ازین منافقان فراهم مى‏نشستند و پوشیده با یکدیگر سخن میگفتند و پنهان از مسلمانان بنا صواب رازها میگفتند، چون مسلمانان را میدیدند، با یکدیگر بچشم مینمودند. و با مسلمانان مى‏نگرستند و چنان مینمودند که مادر حق شما آن میدانیم که اگر شما بشنوید اندوهگن شوید.

و مسلمانان را تهمت در دل میافتاد در حق برادران و خویشان که در غزاها بودند؛ میگفتند: مگر اینان خبرى از قتل و مرگ شنیده‏اند و بر از با یکدیگر میگویند، و بیکدیگر بچشم همى نمایند که هیچ مگویید؟ و مسلمانان به این معنى دلتنگ همى‏ گشتند. و مقصود منافقان در آن راز باطل همین بود که مسلمانان را تهمتى در دل افکنند و اندوهگن کنند؛ پس تا آن گه که آن قوم از غزاها باز میگشتند و بسلامت بوطن خود میرسیدند، ایشان در اندوه میبودند. آخر این مسلمانان شکایت کردند برسول خدا (ص) از این احوال و رسول ایشان را فرمود که: نیز براز سخن مگویید و با یکدیگر به این معنى منشینید.

ایشان فرمان رسول بر کار نمی گرفتند و باز بر مناجات باطل خود باز مى‏گشتند،تا در شأن ایشان این آیه آمد که: أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى‏ ثُمَّ یَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ‏ اى- یرجعون الى المناجاه التی نهوا عنها. وَ یَتَناجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ‏ اى بالمعصیه و الظلم‏ وَ مَعْصِیَهِ الرَّسُولِ. یعنى: و بما یصیرون عاصین للرسول اذا کان نهاهم عن ذلک، و قیل: یوصى بعضهم بعضا بمعصیه الرسول فى نجویهم و یقول بعضهم لبعض: خالفوا امره، و قرأ حمزه «و ینتجون»؛ تقول: تناجینا و انتجینا بمعنى واحد، و تقول: ناجیت فلانا و نجوته بمعنى واحد، و هو نجى و انا نجیه. وَ إِذا جاؤُکَ حَیَّوْکَ بِما لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللَّهُ‏ هؤلاء قوم الیهود، کانوا یدخلون على النبى (ص) و یقولون السام علیک؛ و السام الموت، و هم یوهمونه‏ انّهم یقولون السلام علیک، و کان النبى (ص) یردّ علیهم فیقول: علیکم!

فاذا خرجوا، قالوا: لَوْ لا یُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِما نَقُولُ‏ یعنى: لو کان هذا نبیا، لعذّبنا اللَّه بما نقول. قال اللَّه تعالى ردّ علیهم. حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ‏ اى- کافیهم عذاب جهنم. یَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمَصِیرُ المنقلب و المأوى.

روى عن ابن ابى ملیکه عن عائشه «انّ الیهود اتوا النبى (ص) فقالوا: السام علیک یا محمد. قال: و علیکم. ففطنت عائشه فقالت: علیکم السام و اللعنه یا اولاد القرده و الخنازیر. فقال رسول اللَّه: مهلا یا عائشه، علیک بالرفق، و ایاک و العنف و الفحش، ان اللَّه یبغض الفحش و التفحش». قالت: أ و لم تسمع ما قالوا؟ قال: «أ و لم تسمعى ما قلت؟ رددت علیهم! فیستجاب بى فیهم و لا یستجاب لهم فىّ».

وقال رسول اللَّه (ص): اذا سلّم علیکم اهل الکتاب، فقولوا: و علیکم؛ثمّ انّ اللَّه تعالى نهى المؤمنین ان یتناجوا فیما بینهم کفعل المنافقین و الیهود.

فقال:یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا تَناجَیْتُمْ فَلا تَتَناجَوْا بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ مَعْصِیَهِ الرَّسُولِ‏ کفعل المنافقین. و قال مقاتل: هذا خطاب للمنافقین، یعنى: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا فی الظاهر بلسانهم‏ إِذا تَناجَیْتُمْ فَلا تَتَناجَوْا بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ مَعْصِیَهِ الرَّسُولِ وَ تَناجَوْا بِالْبِرِّ وَ التَّقْوى‏ اى- بما ثبّت فى القلوب من طاعه اللَّه‏ وَ التَّقْوى‏ اى- بالعفاف عمّا حرّم اللَّه عزّ و جل. ثم خوّفهم. فقال: وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ‏ اى- تجمعون بعد الموت فتردّون الى حکمه.

إِنَّمَا النَّجْوى‏ مِنَ الشَّیْطانِ‏ اى- النجوى بالاثم و العدوان من فعل الشیطان و تزیینه و تسویله، لِیَحْزُنَ الَّذِینَ آمَنُوا. حزنه و احزنه واحد، اى- لیغمّ مؤمنى الصحابه به بما یتوهمون انه لوقوع بلیّه و مصیبه. وَ لَیْسَ‏ الشیطان و لا نجویهم فیما بینهم بضار المؤمنین، شَیْئاً إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ‏ بعلمه و قضائه و قدره.

و قیل: لا یضرّهم شیئا الّا اذا اراد اللَّه ذلک: وَ عَلَى اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ‏ اى- فلیفوّضوا امورهم الیه و لیثقوا به؛ و قیل: فى معنى قوله: إِنَّمَا النَّجْوى‏ مِنَ الشَّیْطانِ‏ هو احلام النوم التی یراها الانسان فى نومه فیحزنه.

و صحّ‏ عن رسول اللَّه (ص) قال: «اذا کنتم ثلاثه فلا یتناجى اثنان دون الثالث، فانّ ذلک یحزنه».

وفى روایه: «الّا ان یستأذنه».

 

النوبه الثالثه

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏. اى مرغى که تا از آشیان قدم بر آمدى شکارت همه جگرهاى صدّیقان است، تماشاگاهت همه ارواح عاشقان است، آشیانت دلهاى محبانست، پروازت همه بر هواى جان عاشقانست. اى عزیزى که تا تو نقاب از چهره جمال برداشتى همه خراباتها کعبه وصال گشت، کنشت و کلیسا بمسجد و محراب بدل گشت، زنارها کمر عشق دین شد:

چون تو نمودى جمال، عشق بتان شد هوس‏ رو که ازین دلبران، کار تو دارى و بس!

قوله تعالى: قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِی تُجادِلُکَ فِی زَوْجِها وَ تَشْتَکِی إِلَى اللَّهِ‏ من کان اضعف، فالرب به الطف. ربّ الارباب، خداوند همه خداوندان، لطیف و کریم و مهربان، کار ضعیفان چنان سازد که جمله اقویا از آن در تعجب آیند. صد- هزار مقرّب مسبّح مقدّس در بحار رکوع و سجود غوص کردند و بر درگاه عزّت آواز تسبیح و تقدیس برآوردند و کس حدیث ایشان نکرد، و آن ضعیفه بینواى عاجز، آن مجادله، که از سر سوز و تحیّر بر آن درگاه بزارید و از نومیدى بنالید، بنگر که قرآن مجید رقم اعزاز بر کسوه راز وى چون کشید که: قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِی‏ تُجادِلُکَ فِی زَوْجِها وَ تَشْتَکِی إِلَى اللَّهِ‏ ما آن شکوى وى نیوشیدیم و ناله و دعاء وى شنیدیم و آن رنجورى و بندورى‏[۴] که در آن بمانده بود، از جهت ظهار شوهر گشایش پدید کردیم. ما آن خداوندیم که هر درمانده‏اى را کش یار نماند، نیک یاریم، هر بندورى را بند گشائیم؛ هر غمگینى را غم زدائیم؛ شنونده آواز درویشانیم، نیوشنده راز بیچارگانیم، پاسخ کننده نیاز درماندگانیم.

در خبر است که این زن مجادله روزى پیش عمر خطاب آمد، در روزگار خلافت وى، شغلى را که بوى داشت و بدرشتى با وى سخن گفت. جماعتى که حاضر بودند، بانگ بر وى زدند، گفتند: نمیدانى که با امیر المؤمنین سخن درشت نباید گفت؟!- عمر با ایشان گفت: خاموش باشید و این ضعیفه را حرمت دارید، که این آن زن است که حق جلّ جلاله از وراء هفت طبقه آسمان سخن وى بشنید و این نواخت و کرامت بر سر وى نهاد که: قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِی تُجادِلُکَ فِی زَوْجِها وَ تَشْتَکِی إِلَى اللَّهِ‏.

اى مسلمانان درویشان را حرمت دارید و بمراعات و مواسات با ایشان بخداى تقرّب کنید، که ایشان اگر چه امروز بیچارگان و بینوایانند، فردا ملوک جنت مأوى و بزرگان فردوس اعلى ایشان‏اند. بدان منگرید که امروز در حال ایشان خلل است، و جامه ایشان خلق است، و رخسار ایشان زرد است، و دل ایشان پردرد است؛ بدان نگرید که فردا عزیزان دار السلام و رئیسان دار المقام ایشان باشند، حال ایشان چنانست که شاعر گوید:

این درویشان ز وصل بویى دارند گویى ز شراب مهر جویى دارند
در مجلس ذکر، هاى و هویى دارند مى نعره زنان کز و چنویى دارند

اگر مؤمنان امّت احمد را خود این تشریف بودى که رب العالمین درین سوره میگوید که: ما یَکُونُ مِنْ نَجْوى‏ ثَلاثَهٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ‏ الى قوله: و هُوَ مَعَهُمْ‏ تمام بودى. اصحاب کهف را با جلال رتبت ایشان و کمال منزلت ایشان میگوید:

«ثَلاثَهٌ رابِعُهُمْ کَلْبُهُمْ» وَ «یَقُولُونَ خَمْسَهٌ سادِسُهُمْ کَلْبُهُمْ» سه بودند چهارم ایشان‏ کلب ایشان، یا پنج بودند، ششم ایشان کلب ایشان؛ و این امّت را میگوید: سه کس فراهم نیایند رازى را که گویند که نه چهارم ایشان اللَّه بود. ور پنج کس باشند، ششم ایشان اللَّه بود؛ بعلم با ایشان بود، بفضل و نصرت با ایشان بود، مونس دل ایشان بود، همراه و همراز ایشان بود.

ذو النون مصرى گفت: بر اطراف نیل میگذشتم، جوانى را دیدم شورى عظیم داشت. گفتم: از کجایى اى غریب؟- جواب داد ببدیهت که غریب که باشد او که با وى انسى دارد؟ تنها چون بود کسى که همراهش او بود؟ ذو النون از دست خود رها شد، ولهى در وى آمد، ساعتى از خود غائب گشت، بیخود نعره‏اى همى کشید!

جوان گفت: اى پیر طریقت ترا چه روى نمود این ساعت؟- گفت: دارو با درد موافق افتاد! آن گه روى سوى آسمان کرد، در مناجات شد؛ گفت: اى خداوندى که درمان دلها تو دارى، کیمیاى حاصلها تو سازى، فغان جانها تو شنوى، تاوش‏[۵] خاطرها تو بینى؛ دریاب این بیچاره که در غرقابست و دلش از بیم درد نبایست‏[۶] کبابست؛ دردى دارد که بهى مباد او را، این درد صوابست؛ با دردمندى بدرد خرسند کسى را چه حسابست؟!

________________________________________

[۱] ( ۱) ج: تظهر.

[۲] ( ۱)- ج: یخلل:

[۳] ( ۲)- ایام تشریق:« سه روز است سپس عید گوسپند کاشان» التفهیم ص ۲۵۳.

[۴] ( ۱) بندورى: در اینجا بمعنى دربندى و قید آمده است.

[۵] ( ۱) تاوش: صورت دیگرى است از تابش بمعنى فروغ.

[۶] ( ۲) نبایست: نابایست.

کشف الأسرار و عده الأبرار// ابو الفضل رشید الدین میبدى جلد دهم

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *