کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره التکاثر

۱۰۲- سوره التکاثر- مکیه

النوبه الاولى‏

(۱۰۲/ ۸- ۱)

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ بنام خداوند فراخ بخشایش مهربان.

أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ (۱). مشغول داشت شما را نبرد[۱] کردن با یکدیگر بانبوهى.

حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقابِرَ (۲) تا آن گه که بمردید، تا آن گه که مردگان در گور بشمردید.

کَلَّا کلّا کلّا، نشاید نشاید نشاید، از جستن راه رستگى مشغول بودن، نشاید نه نه نه.

سَوْفَ تَعْلَمُونَ (۳) آرى آگاه شوید[۲].

ثُمَّ کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ (۴) پس باز نشاید آرى آگاه شوید[۳].

کَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ (۵). اگر شما میدانید دانستنى بى‏گمان [مشغول ندارد شما را نبرد[۴] کردن با یکدیگر بانبوهى‏].

لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ (۶) براستى که شما آتش دوزخ خواهید دید.

ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَیْنَ الْیَقِینِ (۷) باز آن را میخواهید دید دیدنى بچشم بر بى‏گمانى.

ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ (۸) پس آن گه براستى که شما را بخواهند پرسید از ناز این جهان.

 

النوبه الثانیه

این سوره هشت آیتست، بیست و هشت کلمه. صد و بیست حرف. جمله به مکه فرو آمده، و بعضى مفسّران گفتند: مدنى است به مدینه فرو آمده. و درین سوره‏ ناسخ و منسوخ نیست. و در خبر است از مصطفى (ص) هر که این سوره بر خواند نعمتى که اللَّه تعالى او را داد در دنیا فردا در قیامت ازو شمار نخواهد، و با وى شمار نکند، و او را ثواب آن کس دهد که هزار آیت از کتاب خدا خوانده باشد. و بروایتى دیگر هر که این سوره بر خواند آن ساعت که در جامه خواب مى ‏شود، چنانست که صد آیت از قرآن خواند. و بوقت وفات مؤنت منکر و نکیر او را کفایت کند.

سبب نزول این سوره آن بود که دو قبیله از قبائل قریش یکى بنو عبد مناف بن قصى و دیگر بنو سهم بن عمرو بر یکدیگر تفاخر کردند، و از خود بیشى و پیشى نمودند، و عادت عرب این بود، پیش از مبعث مصطفى (ص)، شرف و سیادت مهترى و بهترى قومى را بودى که در ایشان کثرت بودى، و در نسب عدد فراوان بودى. تا میگفتند: فلان اکثر من فلان. و فلان اکثر عددا و اعظم نفرا من فلان. این دو قبیله برین عادت از خود بکثرت شرف نمودند. فتعادّوا ایّهم اکثر فکثرتهم. بنو عبد مناف هر یکى قوم خود را بر شمردند، سادات و اشراف و غیر ایشان، و در شمار بنو عبد مناف بیشتر آمدند. بنو سهم گفتند: انّما اهلکنا البغى فی الجاهلیّه فعدّوا موتانا و موتاکم.

قبیله ما در جاهلیّت و در ایّام کفر و شرک بغى کردند، بگزاف کارى و فساد از اندازه خود درگذشتند، تا عدد زندگان ایشان با کم آمد. اکنون تا مردگان خود برشمریم، و کثرت عدد خود بنمائیم. بگورستان رفتند و گورها برشمردند که این قبر فلان و این قبر فلان! قبور آن سادات و اشراف قبیله خود برشمردند. و سه خاندان بنى سهم زیاده آمد بر بنى عبد مناف. برین نسق تطاول بر یکدیگر همى ‏نمودند، و تفاخر همى ‏کردند؛ تا ربّ العالمین ایشان را درین سوره از آن باز زد و گفت:أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ اى- شغلکم التّکاثر و التّفاخر بکثره المال و العدد عن طاعه ربّکم.

حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقابِرَ یعنى: حتّى عددتم الاموات. این مباهات و مفاخرت بانبوهى و بیشى شما را از طاعت و عبادت اللَّه بازداشت. و مشغول کرد تا آن گه که مردگان را در گور بشمردید.

کَلَّا نشاید و این عادت نباید داشت. و از طاعت اللَّه باین تفاخر مشغول بودن‏ نشاید.

و قیل:حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقابِرَ «حتّى» ادرککم الموت فدفنتم فی «الْمَقابِرَ» على تلک الحال. و قیل: هو عامّ فیمن یبلغ بهم حبّ الدّنیا و الحرص على الاکثار فیها «حتّى» یغفلوا عن طاعه اللَّه فیموتوا على ذلک. قومى مفسّران گفتند: سیاق این آیت بر عموم است، ایشان را میخواهد که حبّ دنیا و حرص جمع مال بر ایشان مستولى گردد، و روزگار خویش همه بدان مشغول دارند تا از طاعت و عبادت حقّ باز مانند. و هم چنان در غفلت مى‏زیند تا در آن غفلت از دنیا بیرون شوند. و قیل: یقال لهم فی الآخره اذا خفّت موازینهم شغلتم بالاکثار من الدّنیا عن طاعه اللَّه «حتّى» متّم.

و فی الخبر الصّحیح عن مطرّف بن عبد اللَّه بن الشّخیر عن ابیه قال: انتهیت الى رسول اللَّه (ص) و هو یقرأ هذه الآیه.

أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ قال: یقول ابن آدم: مالى مالى و هل لک یا بن آدم من مالک الّا ما اکلت فافنیت؟ او لبست فابلیت؟ او تصدّقت فامضیت؟!

و عن انس بن مالک یقول:قال رسول اللَّه (ص): «یتّبع المیّت ثلاثه فیرجع اثنان و یبقى معه احد یتبعه اهله و ماله و عمله فیرجع اهله و ماله و یبقى عمله»

و قیل: معنى الآیه ما زلتم منهومین حتّى کنتم مکبّین على عماره ما یفنى لا تشبعون ممّا تجمعون الّا اذا آوتکم القبور. و مثله ما روى عن ابى بن کعب قال: کنّا نرى انّ هذا من القرآن لو کان لابن آدم و ادیان من ذهب لا تبغى الیهما وادیا ثالثا و لا یملأ جوف ابن آدم الّا التّراب. و یتوب اللَّه على من تاب، ثمّ قال:کَلَّا ردع و زجر عن‏ التَّکاثُرُ افتخارا. سَوْفَ تَعْلَمُونَ‏ بعد هذا انّ الاشتغال بطلب الاکثار خطاء عظیم.

ثُمَّ کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ‏ التّکرار تأکید للوعید و تغلیظ للمنهىّ عنه.

و قیل:انّهما فی وقتین احدهما فی القبر و الآخر فی القیامه.

و روى عن على (ع) انّه قال: «ما زلنا نشکّ فی عذاب القبر حتّى نزلت‏ أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ الى قوله: کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ‏ لانّه وعید بعذاب القبر.

و فی الخبر الصّحیح عن عائشه انّ یهودیّه دخلت علیها فقالت: اعاذک اللَّه من عذاب القبر! فسألت عائشه رسول اللَّه (ص) عن عذاب القبر.- فقال: «نعم عذاب القبر حقّ».- قالت عائشه: فما رأیت رسول اللَّه (ص) بعد صلّى صلاه الّا تعوّذ من عذاب القبر.

و عن ابى سعید: قال: قال رسول اللَّه (ص):« یسلّط على الکافرفى قبره تسعه و تسعون تنّینا تنهسه و تلدغه حتّى تقوم السّاعه، لو انّ تنّینا منها نفخ فی الارض ما انبتت خضرا.»

ثمّ قال: لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ‏ هذا کلام محذوف الجواب، و التّقدیر لو علمتم ما لکم و ما علیکم علما یقینا ما أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ و ما شغلکم ذلک عن غیره و اضاف العلم الى «الیقین» و هو نعته لاختلاف اللّفظین کقوله: «إِنَّ هذا لَهُوَ حَقُّ الْیَقِینِ». قال قتاده: کنّا نحدّث انّ «عِلْمَ الْیَقِینِ» ان یعلم انّ اللَّه باعثه بعد الموت.

لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ‏ قرأ ابن عامر و الکسائى: لَتَرَوُنَ‏ بضمّ التّاء من اریته الشّی‏ء. و قرأ الآخرون بفتح التّاء، اى- ترونها بابصارکم عن بعید. ثُمَّ لَتَرَوُنَّها مشاهده عَیْنَ الْیَقِینِ‏ اللّام لام القسم اقسم اللَّه عزّ و جلّ انّهم یرون «الجحیم». کقوله:وَ إِنْ مِنْکُمْ إِلَّا وارِدُها.

ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَیْنَ الْیَقِینِ‏ عیانا لستم عنها بغائبین یراها المؤمن حین یعبرها و یراها الکافر مستقرّا یغمرها و التّکرار تأکید. و قیل: من جعل الخطاب للکفّار کان معناه انّکم‏ لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ‏ فى الموقف ثمّ ترونها اذا دخلتم جهنّم. و من جعل الخطاب للمؤمنین فالاوّل بمعنى العلم، اى- تعلمون الجحیم حقّا اذا رأیتم عند المحشر صدق الوعید. ثمّ ترونها على الصّراط حاله العبور.

ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ‏ هذا یشتمل کلّ ما یتنعّم به فی الدّنیا اوّله الصّحه و الفراغ و الامن. یقال لهم: فیم افنیتموها

قال النبىّ (ص): «نعمتان مغبون فیهما کثیر من النّاس؛ الصّحه و الفراغ».

فى هذا الحدیث دلاله على عظم محلّ هاتین النّعمتین و جلاله خطرهما، و ذلک لانّ بهما یستدرک مصالح الدّنیا و یکتسب درجات الآخره فانّ الصّحه تنبئ عن اجتماع القوى الذّاتیّه و الفراغ یدلّ على انتظام الاسباب الخارجه المنفصله و لا قدره على تمهید مصلحه من مصالح الدّنیا و الآخره الّا بهذین الامرین صحّه فی جسم و فراغ فی قلب ثمّ سائر النّعم یدخل فی حیّزهما و ینخرط فی سلکهما و یعدّ من توابعهما.

قال معاویه بن قرّه: کان یقال شدّه الحساب یوم القیامه على الصّحیح الفارغ یقال له:کیف ادّیت شکرهما؟ و یروى عن ابن عباس قال: «النّعیم» صحّه الأبدان و الاسماع و الأبصار یسأل اللَّه العبید فیم استعملوها و هو اعلم بذلک منهم و ذلک قوله: «إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا»

و عن ابى هریره قال:قال رسول اللَّه (ص): «انّ اوّل ما یسأل اللَّه العبد یوم القیامه ان یقول له: الم اصحّ جسمک. الم اروک من الماء البارد؟».

و قال انس بن مالک‏ ضاف رسول اللَّه (ص) الى المقداد بن الاسود فقدّم الیه طعاما فأکله ثمّ سقاه ماء باردا فاستطابه.

و قال:«ما ابردها على الکبد»! ثمّ قال: «اذا شرب احدکم الماء فلیشرب ابرد ما یقدر علیه».

قیل: و لم؟- قال: «لانّه اطفاء للمرّه و انقع للغلّه و ابعث على الشّکر».

و قال مالک بن دینار قال: رجل للحسن انّ لنا جارا لا یأکل الفالوذج و یقول: لا اقوم بشکره. فقال: ما اجهل جارکم نعمه اللَّه علیه بالماء البارد اکثر من نعمته بجمیع الحلاوى!

و عن ابى هریره عن النّبی (ص) فی قول اللَّه جلّ ثناءه‏ ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ‏. قال: «من أکل خبز البرّ و شرب ماء البارد و کان له ظلّ فذلک النّعیم الّذى یسأل عنه».

و عن انس بن مالک قال: لمّا نزلت: ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ‏، جاء رجل محتاج فقال: یا رسول- اللَّه هل علىّ من النّعیم شی‏ء؟- قال: «النّعلان و الظّلّ و الماء البارد».

وعن عبد اللَّه عن النّبی (ص) قال: «انّ اللَّه عزّ و جلّ لیعدّ نعمه على العبد حتّى یعدّ علیه سألتنى فلانه ان ازوّجکها یسمّیها باسمها فزوّجتکها».

وروى‏ انّ النّبی (ص) قرأ:أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ على المنبر یوما فقال له رجل عن اىّ نعیم نسأل و انّما نأکل فی انصاف بطوننا و نلبس الصّوف کالضّان و سیوفنا على عواتقنا؟- فقال (ص): «انّها ستکون».

وروى انّه قال: «عن الماء البارد و ظلال الجدر».

وروى انّه قال (ص): «هل تدرون ما ذاک «النّعیم»: قالوا: اللَّه و رسول اعلم.- قال: «بیت یکنّک و خرقه توارى عورتک و کسره تشدّ بها صلبک ما سوى ذلک نعیم.

وروى انّه قال: «النّعیم» المسؤول عنه یوم القیامه کسره تقویه و ماء یرویه و ثوب یواریه».

واتى سعید بن جبیر بشربه عسل فقال: انّ هذا من «النّعیم» الّذى تسأل عنه!

وعن ابن عباس انّه سمع عمر بن الخطاب یقول: خرج علینا رسول اللَّه (ص) عند الظّهیره فوجد ابا بکر فی المسجد. فقال له: «یا با بکر ما اخرجک فی هذه السّاعه»؟- قال: یا رسول اللَّه اخرجنى الّذى اخرجک. قال: و جاء عمر فقال له رسول اللَّه (ص): «یا بن الخطاب ما اخرجک»؟- قال: یا رسول اللَّه اخرجنى الّذى اخرجکما فقعد معهما عمر. قال: فاقبل رسول اللَّه (ص) یحدّثهما. ثمّ قال: «هل لکما من قوّه فتنطلقا الى هذا النّخل فتصیبا طعاما و شرابا و ظلّا»-.

قلنا: نعم.- قال: «مرّوا بنا الى ابى الهیثم مالک بن التّهان الانصارى» قال: فتقدّم رسول اللَّه (ص) بین ایدینا فاستأذن و سلم علیهم ثلاث مرّات و امّ الهیثم تسمع الکلام من وراء الباب و ترید أن یزیدهم رسول اللَّه من السّلام فلمّا اراد رسول اللَّه (ص) ان ینصرف خرجت امّ هیثم تسعى خلفهم، فقالت: یا رسول اللَّه لقد سمعت تسلیمک و لکنّى اردت ان تزیدنا من سلامک-.

فقال لها رسول اللَّه (ص): «این ابو الهیثم»؟- قالت: یا رسول اللَّه هو قریب ذهب لیستعذب لنا من الماء ادخلوا فانّه یأتى السّاعه ان شاء اللَّه و بسطت لهم بساطا تحت شجره حتّى جاء ابو الهیثم ففرح بهم ابو الهیثم و قرّت عینه و صعد ابو الهیثم على نخله یصرم لهم عذقا[۵]. فقال رسول اللَّه (ص): «حسبک یا بالهیثم»- قال: یا رسول اللَّه: تأکلون من بسر[۶] و من رطبه‏[۷] و من تذنوبه‏[۸]. ثمّ اتاهم فشربوا علیه، فقال رسول اللَّه (ص): «هذا من «النّعیم» الّذى تسألون عنه یوم القیامه، ظلّ بارد و رطب طیّب، و ماء بارد».

و قال بعض السّلف: من أکل فسمّى و فرغ فحمد لم یسأل عن نعیم ذلک الطّعام. و عن محمد بن کعب فی قوله: لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ‏ قال: عمّا انعم علیکم بمحمد (ص) و قال ابو العالیه: عن الاسلام و السّنه. و قال الحسین بن الفضل: تخفیف الشّرائع و تیسیر القرآن. و عن الاعمش قال: مرّ شریح بقوم یلعبون. فقال: ما لکم؟- قالوا: فرغنا یا با امیّه.- قال: ما بهذا امر الفارغ.

 

 

النوبه الثالثه

قوله تعالى‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ «بسم اللَّه» کلمه سماعها غذاء ارواح العابدین، ضیاء اسرار العارفین، بلاء مهج‏[۹] المریدین، دواء کلّ فقیر و قیر مسکین.

نام خداوندى که مؤمنان را دل دارست، و دوستان را وفادار، مریدان را مهردار است، و عاصیان را آمرزگار. در ذات بى‏نظیرست و در صفات بى‏یار، فضلش بسیار و کرمش بى‏شمار، زیبا صنع و شیرین گفتار، عالم الاسرار و معیوبان را خریدار. خداوندى که باز راز او دلهاى دوستان شکار کرد، و آنچه از کلّ کون بپوشید بر آب و خاک آشکار کرد. دلهاى مؤمنان بنور معرفت با ضیاء کرد. زبانهاشان بنطق شهادت گویا کرد.

بر اعضاء و ارکان رنگ دوستى پیدا کرد. و آنچه کرد با مؤمن بسزا کرد. خود میگوید[۱۰] جلّ جلاله: وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَهَ التَّقْوى‏ وَ کانُوا أَحَقَّ بِها وَ أَهْلَها قوله:أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ خطاب تنبیه و تقریر است. میگوید[۱۱]: اى فرزند آدم بنسبى که عن قریب منقطع میشود چه فخر آرى؟ و بر کثرت عدد خویشان و مال و جاه سر مى ‏افرازى؟ و بآن که ترا مهلت داده‏ اند و خلیع العذار فرا گذشته، غرّه شده ‏اى؟

و تا بچهار دیوار لحد در آن مصرع غربت و محلّ وحدت نرسى هیچ مى‏ باز نگردى؟

و عذرى مى‏ نخواهى؟ بى‏ حذرى از آنکه بى ‏خبرى! هیچ راه بصلاح و فلاح خود مى ‏نبرى، از آنکه مست حرص و شهوت شده ‏اى! کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ‏ ثُمَّ کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ‏ آرى بدانى و در کار خود ببینى‏[۱۲] آن روز که دانستن و دیدن سود ندارد، و توبه و عذر خواست هیچ بکار نیاید.

کَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ‏ اگرت «عِلْمَ الْیَقِینِ» و «عَیْنَ الْیَقِینِ» بودى که عقبه مرگ بمى‏باید[۱۳] گذاشت. و سار سفر قیامت بمى ‏باید[۱۴] ساخت، همانا[۱۵] که تفاخر و تکاثر در مال و عدد ترا کمتر بودى؛ و رغبت بطاعت و عبادت بیشترى بودى.

لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَیْنَ الْیَقِینِ‏ این لام لام قسم است. ربّ العالمین قسم یاد مى‏کند و میگوید[۱۶]: حقّا که شما بندگان همه دوزخ خواهید دید به‏ عَیْنَ الْیَقِینِ‏ دیدنى بى‏گمان و بى‏هیچ شک. همانست که آنجا گفت‏[۱۷]: وَ إِنْ مِنْکُمْ إِلَّا وارِدُها مؤمن بیند بر گذرگاه، کافر ببند و او را قرارگاه.

مصطفى (ص) گفت‏[۱۸]:«خیر ما القى فی‏ القلب الیقین و الیقین الایمان کلّه و انّ اللَّه تعالى بقسطه و عدله جعل الرّوح و الفرح فی الیقین و الرّضا و جعل الهمّ و الحزن فی الشّکّ و السّخط.»

گفتا[۱۹]: بهترین تخمى که در سینه مؤمن ریختند تخم یقین است. و همگى ایمان یقین است. و یقین ایمان را حصنى حصین است، و مؤمن را حبلى متین است. و حقّ جلّ جلاله باجمال لطف و کمال کرم بفضل بى‏میل و عدل بى‏جور و لطف بى‏علّت هر چه روح و راحت بود و امن و فراغت بود، و شادى و طرب بود، همه در یمین یقین و روضه رضا تعبیه کرد.

باز بحکم بى ‏غرض و علم بى ‏تهمت هر چه اندوه و نکبت بود و رنج و محنت، همه در شکّ و ناپسند تعبیه کرد. و گفته ‏اند که: یقین را سه رکن است: «عِلْمَ الْیَقِینِ» و عَیْنَ الْیَقِینِ‏ و حقّ الیقین. عِلْمَ الْیَقِینِ‏ بسینه فرو آید عَیْنَ الْیَقِینِ‏ بسر فرو آید. حقّ الیقین بجان فرو آید. عِلْمَ الْیَقِینِ‏ تقریر ایمان کند. عَیْنَ الْیَقِینِ‏ اخلاص را نشان دهد. حقّ الیقین با حقّ معرفت افکند. طوبى کسى را که در عالم‏ عِلْمَ الْیَقِینِ‏ قدم دارد. زلفى کسى را که از عیان‏ عَیْنَ الْیَقِینِ‏ اثرى بیند. حسنى کسى را که از حقیقت حقّ الیقین خبرى یابد.

________________________

[۱] ( ۱)- الف: نورد

[۲] ( ۲)- الف: باشید

[۳] ( ۳)- الف: پس نشاید از جستن راه رستگى آگاه باشید

[۴] ( ۴)- الف: نورد.

[۵] ( ۱) عذق: خوشه خرما. فرهنگ نفیسى.

[۶] ( ۲) بسر: غوزه خرما. فرهنگ نفیسى

[۷] ( ۳) رطب: خرماى تر. فرهنگ نفیسى

[۸] ( ۴) تذنوب: خرماى نیم رسى که از دنباله رسیدن آغاز کرده باشد فرهنگ نفیسى

[۹] ( ۵) مهج: جمع مهجه: روح و روان و جان و خون دل. فرهنگ نفیسى.

[۱۰] ( ۱، ۲)- الف: میفرماید.

[۱۱] ( ۱، ۲)- الف: میفرماید.

[۱۲] ( ۳)- الف: در کار خویش بینى

[۱۳] ( ۴)- الف: مى‏بباید

[۱۴] ( ۵)- الف: مى‏باید.

[۱۵] ( ۶)- الف: مانا

[۱۶] ( ۷)- الف: میفرماید

[۱۷] ( ۸، ۹)- الف: فرمود.

[۱۸] ( ۸، ۹)- الف: فرمود.

[۱۹] ( ۱)- الف: فرمود.

 

کشف الأسرار و عده الأبرار// ابو الفضل رشید الدین میبدى جلد دهم

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *