کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره المدثر

۷۴- سوره المدثر- مکیه

النوبه الاولى‏

(۷۴/ ۵۶- ۱)

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ بنام خداوند فراخ بخشایش مهربان.

یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ (۱) اى جامه در خویشتن کشیده.

قُمْ فَأَنْذِرْ (۲) خیز و مردمان را آگاه کن.

وَ رَبَّکَ فَکَبِّرْ (۳) خداوند خویش را بزرگ دان [و بزرگ خوان و بزرگ شناس از همه بهتر و بزرگتر[۱]].

وَ ثِیابَکَ فَطَهِّرْ (۴) جامه خویش پاک دار [و نام خویش نیکو و خوى خویش راست و کار خویش پسندیده‏].

وَ الرُّجْزَ فَاهْجُرْ (۵) و از بدنامى دورى جوى [و از آلودگى گریز و بزه کارى را فرابر].

وَ لا تَمْنُنْ تَسْتَکْثِرُ (۶) و چیز مده تا ترا به از آن دهند، سپاس منه بکردار خویش بآنکه فعل خویش پسندى و آن را فراوان دارى.

وَ لِرَبِّکَ فَاصْبِرْ (۷) و از بهر خداوند خویش شکیبایى کن.

فَإِذا نُقِرَ فِی النَّاقُورِ (۸) آن گه که دردمند در صور.

فَذلِکَ یَوْمَئِذٍ آن روز هن‏[۲] یَوْمٌ عَسِیرٌ (۹) روزى دشوار است.

عَلَى الْکافِرِینَ غَیْرُ یَسِیرٍ (۱۰) بر کافران نه آسان است.

ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً (۱۱) گذار مرا و آن مرد که او را بیافریدم و او تنها بود بى کس و بى چیز.

وَ جَعَلْتُ لَهُ مالًا مَمْدُوداً (۱۲) و مال دادم پیوسته در زیادت و بر افزونى.

وَ بَنِینَ شُهُوداً (۱۳) و پسران دادم پیش او بهم.

وَ مَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِیداً (۱۴) و او را مهترى دادم و کار ساختم کار ساختنى‏

ثُمَّ یَطْمَعُ أَنْ أَزِیدَ (۱۵) و آن گه بس مى اومید دارد که تا افزایم.

کَلَّا نیفزایم‏ إِنَّهُ کانَ لِآیاتِنا عَنِیداً (۱۶) او از سخن و پیغام ما باز نشست و گردن کشید.

سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً (۱۷) آرى فرا سر او نشانم عذابى سهمگین سخت.

إِنَّهُ فَکَّرَ وَ قَدَّرَ (۱۸) او در اندیشید و باز انداخت با خود.

فَقُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ (۱۹) بنفریدند او را چون باز انداخت با خود.

ثُمَّ قُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ (۲۰) و باز نفریدند او را چون باز انداخت با خود.

ثُمَّ نَظَرَ (۲۱) ثُمَّ عَبَسَ وَ بَسَرَ (۲۲) پس نگرست‏ و روى ترش کرد و ناخوش.

ثُمَّ أَدْبَرَ وَ اسْتَکْبَرَ (۲۳) انگه پشت برگردانید و گردن کشید.

فَقالَ إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ یُؤْثَرُ (۲۴) و گفت: این نیست مگر جادویى که از کسى مى و از گویند و مى‏آموزند.

إِنْ هذا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ (۲۵) نیست این مگر قول مردمان.

سَأُصْلِیهِ سَقَرَ (۲۶) آرى سوختن را بسقر رسانیم او را.

وَ ما أَدْراکَ ما سَقَرُ (۲۷) و چه دانا کرد ترا و چون نیک دانى که سقر چیست؟

لا تُبْقِی وَ لا تَذَرُ (۲۸) نه گوشت گذارد ناسوخته و نه استخوان.

لَوَّاحَهٌ لِلْبَشَرِ (۲۹) روى و پوست و دست و پاى سیاه مى‏کند و مى‏سوزد.

عَلَیْها تِسْعَهَ عَشَرَ (۳۰) بر تاویدن دوزخ و عذاب کردن اهل آن را از فریشتگان نوزده سالار است.

وَ ما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِکَهً و دوزخ سازان جز از فریشتگان نیافریدیم‏ وَ ما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ‏ و این شماره نوزده ایشان نکردیم. إِلَّا فِتْنَهً لِلَّذِینَ کَفَرُوا مگر شورانیدن دل ناگرویدگان را. لِیَسْتَیْقِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ‏ تا بیگمان گردند ایشان که ایشان را تورات دادند. وَ یَزْدادَ الَّذِینَ آمَنُوا إِیماناً (۳۱) و مؤمن بپذیرد تا بر ایمان ایمان افزاید. وَ لا یَرْتابَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ وَ الْمُؤْمِنُونَ (۳۲) و نه تورات خوانان را گمان ماند و نه قرآن خوانان را وَ لِیَقُولَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْکافِرُونَ‏ و تا منافقان بیماردلان گویند و ناگرویدگان‏ ما ذا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا (۳۳) این سخن بر چه سان است که اللَّه میگوید [و این نوزده چه شمارست و باین چه میخواهد؟] کَذلِکَ یُضِلُّ اللَّهُ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ آرى چنان [آفریند که خواهد،] گمراه کند آن را که خواهد و راه نماید آن را که خواهد. وَ ما یَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّکَ إِلَّا هُوَ و شمار سپاه خداوند تو جز از خداوند تو نداند. وَ ما هِیَ إِلَّا ذِکْرى‏ لِلْبَشَرِ (۳۴) و نیست دوزخ و سخن آن مگر پند مردمان را.

«کَلَّا» براستى که نه چنانست که ایشان میگویند وَ الْقَمَرِ (۳۵)

وَ اللَّیْلِ إِذْ أَدْبَرَ (۳۶) بماه و بشب تاریک که از پس روز میآید.

وَ الصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ (۳۷) و بامداد که روشن شود.

إِنَّها لَإِحْدَى الْکُبَرِ (۳۸) باین سوگندان که دوزخ از بزرگها و مهینها یکى است.

نَذِیراً لِلْبَشَرِ (۳۹) بیم نمودنى مردمان را.

لِمَنْ شاءَ مِنْکُمْ‏ هر کس را که خواهد از شما أَنْ یَتَقَدَّمَ أَوْ یَتَأَخَّرَ (۴۰) هر که پاى فرا پیش نهد یا پاى با پس نهد.

کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهِینَهٌ هر تنى بکرد خویش گروگان است.

إِلَّا أَصْحابَ الْیَمِینِ (۴۱) مگر اصحاب راست دست [که روز میثاق از منکب راست آدم بیرون آوردند و فردا ایشان را نامه در دست راست دهند و بدست راست گسیل کنند].

فِی جَنَّاتٍ‏ ایشان در بهشتهاى‏اند یَتَساءَلُونَ عَنِ الْمُجْرِمِینَ (۴۲) مى پرسنداز دوزخیان.

ما سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ (۴۳) چه چیز شما را در دوزخ کرد.

قالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ (۴۴) گویند: ما از نماز گران نبودیم.

وَ لَمْ نَکُ نُطْعِمُ الْمِسْکِینَ (۴۵) و درویش را طعام ندادیم.

وَ کُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِینَ (۴۶) و با خداوندان باطل در باطل میرفتیم.

وَ کُنَّا نُکَذِّبُ بِیَوْمِ الدِّینِ (۴۷) و روز شمار دروغ زن میگرفتیم.

حَتَّى أَتانَا الْیَقِینُ (۴۸) آن گه که کى بى گمان بما آمد.

فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَهُ الشَّافِعِینَ (۴۹) فردا سود ندارد ایشان را شفاعت شفاعت خواهان.

فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْکِرَهِ مُعْرِضِینَ (۵۰) چه رسیدست ایشان را که از چنین پند روى گردانیده دارند

کَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَهٌ (۵۱) گویى خرانند رمانیده و ترسانیده‏

فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَهٍ (۵۲) که از شیر گریخته یا در دشت از صیاد گریخته.

بَلْ یُرِیدُ کُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ‏ بلکه میخواهد هر یکى از مشرکان قریش‏ أَنْ یُؤْتى‏ صُحُفاً مُنَشَّرَهً (۵۳) که ببالین هر یکى نامه‏اى بنهند گشاده و مهر برگرفته.

«کَلَّا» نبود و نکنند این‏ بَلْ لا یَخافُونَ الْآخِرَهَ (۵۳) بلکه ایشان از رستاخیز نمى‏ترسند.

کَلَّا إِنَّهُ تَذْکِرَهٌ براستى که این پند دادنى است و در یاد دادنى‏[۳].

فَمَنْ شاءَ ذَکَرَهُ (۵۴) تا هر که خواهد آن را یاد دارد و یاد کند.

وَ ما یَذْکُرُونَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ‏ و یاد نکنند و یاد ندارند مگر که اللَّه خواهد، هُوَ أَهْلُ التَّقْوى‏ او بجاى آنست و سزاى آنست که بپرهیزند از معصیت او وَ أَهْلُ الْمَغْفِرَهِ (۵۵) و بجاى آنست و سزاى آنست که بیامرزد او را که معصیت کند.

 

النوبه الثانیه

این سوره هزار و ده حرفست، دویست و پنجاه و پنج کلمت، پنجاه و شش آیت.

جمله به مکّه فرو آمده باجماع مفسّران. و درین سوره یک آیت منسوخ است:

ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً در شأن ولید بن المغیره فرو آمد، على الخصوص، پس حکم آن عام گشت در ولید و در غیر او، آن گه منسوخ گشت بآیت سیف.

و عن ابىّ‏ ابن کعب قال: قال رسول اللَّه (ص): «من قرأ یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ اعطى من الاجر عشر حسنات بعدد من صدّق بمحمّد و کذّب به».

یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ هذا خطاب النّبی (ص) و الْمُدَّثِّرُ المتدثّر ادغم التّاء فی الدّال لقرب مخرجیهما. و السّبب فیه‏

انّ رسول اللَّه (ص) کان یذهب الى حراء قبل النّبوّه، فلمّا رأى جبرئیل (ع) فی الهواء اوّل ما بدا له رجع الى بیت خدیجه و قال: «دثّرونى دثّرونى» فتدثّر بثوبه.

قیل: القى علیه قطیفه فنزل جبرئیل و قال: یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ بثیابه.

و هذه السّوره من اوائل ما انزل من القرآن. قال یحیى بن ابى کثیر: سألت ابا سلمه بن عبد الرّحمن عن اوّل ما نزل من القرآن. فقال: یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ قلت: یقولون: «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ»؟!.

فقال ابو سلمه: سألت جابر بن عبد اللَّه عن ذلک. قلت له: مثل الّذى قلت، فقال جابر: لا احدّثک الّا ما حدّثنا رسول اللَّه (ص)، قال: جاورت بحراء شهرا فلمّا قضیت جوارى هبطت فنودیت، فنظرت عن یمینى فلم ار شیئا. و نظرت عن شمالى فلم ار شیئا. و نظرت خلفى فلم ار شیئا، فرفعت رأسى فاذا هو على العرش فی الهواء.

قال اهل التّفسیر یعنى جبرئیل (ع). و فی بعض الرّوایات‏ رفعت رأسى فاذا الرّبّ عزّ و جلّ على العرش فاتیت خدیجه فقلت: «دثّرونى دثّرونى»- قال: فدثّرونى فنزلت‏ یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ

و عن ابن شهاب قال: سمعت ابا سلمه، قال: اخبرنى جابر بن عبد اللَّه انّه سمع رسول اللَّه (ص) یحدّث عن فتره الوحى: «فبینا انا امشى سمعت صوتا من السّماء فرفعت بصرى، فاذا الملک الّذى جاءنى بحراء قاعد على کرسىّ بین السّماء و الارض فجئت منه رعبا حتّى هویت الى الارض، فجئت اهلى فقلت: زمّلونى زمّلونى، فزمّلونى؛ فانزل اللَّه‏ یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ قُمْ فَأَنْذِرْ الى قوله: فَاهْجُرْ.

قیل: معناه لا تنم عمّا امرتک به و لا تستعمل الهوینا فیه بل قم و ارفض الرّاحه و بلّغ الرّساله و انذر الکفره موضع المخافه ممّا هم علیه لیتّقوه بطاعتى و انذرهم عذاب اللَّه و وقایعه فی الامم الخالیه. و قیل: اشتقاق المدّثّر من الدّثار و هو الثّوب على البدن و الشّعار ما تحته، فکانّه لمّا آذاه قریش رجع الى بیت خدیجه فتدثّر بثیابه استراحه الى النّوم من الغمّ. فقیل له: ایّها الطّالب صرف الاذى بالدّثار اطلبه بالانذار. و قال عکرمه: یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ بالنّبوّه و اثقالها قد تدثّرت هذا الامر فقم به.

وَ رَبَّکَ فَکَبِّرْ ایّاه فقدّس و شأنه فعظّم حتّى یصغر عندک فی عظمته العدوّ و کیده و ما یعبد دونه.

وَ ثِیابَکَ فَطَهِّرْ قال قتاده و مجاهد: اى- نفسک فطهّر من الذّنب، فکنى عن النّفس بالثّوب و هذا فی کلام العرب کثیر. یقال فی وصف الرّجل بالصّدق و الوفاء: انّه طاهر الثّیاب، و لمن غدر: انّه لدنس الثّیاب. قال الشّاعر:

و انّى بحمد اللَّه لا ثوب فاجر لبست و لا من غدره اتقنّع‏

و قال آخر یمدح رسول اللَّه (ص):

ضخم الدّسیعه من ذوابه هاشم‏ قدما تازر بالمکارم و ارتدى.

و من هذا الباب‏

قول رسول اللَّه (ص): «الکبریاء رداؤه، و العظمه ازاره»،

وقال صلّى اللَّه علیه و سلّم: «سبحان من تعطّف بالعزّ»

و العطاف الرّداء. و سئل ابن عباس عن قوله تعالى: وَ ثِیابَکَ فَطَهِّرْ فقال: لا تلبسها على معصیه و لا على غدر. و قال ابىّ بن کعب لا تلبسها على غدر و لا على ظلم و لا اثم، البسها و انت برّ طاهر و قال الضّحاک: وَ ثِیابَکَ فَطَهِّرْ اى- عملک فاصلح،

وفی الخبر عن النّبی صلّى اللَّه علیه و سلّم: «یحشر المرء فی ثوبیه اللّذین مات فیهما»

یعنى: عمله الصّالح او الطّالح. و قال سعید بن جبیر: کنى بالثّیاب عن القلب، و المعنى: و قلبک و نیّتک فطهّر عمّا سوى اللَّه. و قال الحسن: معناه: و خلقک فحسّن،

وفی الخبر: «حسّن خلقک و لو مع الکفّار تدخل مداخل الأبرار».

و قیل: معناه: و اهلک فطهّرهم من الخطایا بالوعظ و التّأدیب، و العرب تسمّى الاهل ثوبا و لباسا، قال اللَّه تعالى:

هُنَّ لِباسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَ‏. و قال ابن سیرین و ابن زید امر بتطهیر الثّیاب من النّجاسات الّتى لا یجوز الصّلاه معها و ذلک انّ المشرکین کانوا لا یتطهّرون و لا یطهّرون ثیابهم. و قال طاوس: معناه: و ثیابک فقصّر. فانّ تقصیر الثّیاب تطهیر لها.

قوله:وَ الرُّجْزَ فَاهْجُرْ. قرأ ابو جعفر و حفص عن عاصم و یعقوب‏ وَ الرُّجْزَ بضمّ الرّاء و قرأ الآخرون بکسرها. و هما لغتان بمعنى واحد، و المراد بالرّجز: الاوثان، اى- اهجرها و لا تقرّبها. و قیل: الرُّجْزَ بالضّمّ: الاوثان، و بالکسر: العذاب، اى- اجتنب المعاصى و کلّ ما یقضى الى العذاب. و قیل: الرّجز الشّیطان اى- لا تطعه.

وَ لا تَمْنُنْ تَسْتَکْثِرُ اى- لا تعط عطیّه لتعطى اکثر منها و هذا نهى تحریم للنّبى (ص) خاصّه و لغیره على جهه النّدب و الاستحباب: و قیل: معناه: لا تستکثر عملک فتکون منّانا به، انّما عملک من اللَّه منّه علیک، و قیل: لا تمنن بالنّبوه على النّاس فتأخذ علیها اجرا و عرضا من الدّنیا. و قیل: لا تضعف ان تستکثر من الخیر. دلیله قراءه ابن مسعود: و لا تمنن ان تستکثر.

وَ لِرَبِّکَ فَاصْبِرْ اى- فاصبر على طاعته و اوامره و نواهیه لاجل ثواب اللَّه. و قیل: فاصبر على ما اوذیت فی ذات اللَّه، و قیل: لوعد اللَّه و لوجه اللَّه. فاصبر على اداء الرّساله و تعلیم الحقّ. و قیل: فاصبر تحت موارد القضاء لاجل اللَّه.

فَإِذا نُقِرَ فِی النَّاقُورِ اى- نفخ فی الصّور و هو القرن الّذى ینفخ فیه اسرافیل یعنى النّفخه الثّانیه الّتى یحیى عندها النّاس فذلک یعنى ذلک النّفخ.

یَوْمَئِذٍ یعنى: یوم القیامه یَوْمٌ عَسِیرٌ شدید على الکافرین یعسر فیه الامر علیهم غیر یسیر غیر هیّن.

ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً نزلت فی الولید بن المغیره المخزومى، اى- لا تهتمّ لاجله و کل امره الىّ و قوله: خَلَقْتُ وَحِیداً. فیه وجهان. احدهما: خلقته وحدى لم یشارکنى فی خلقه احد؛ فیکون‏ وَحِیداً نصبا على الحال. و الثّانی، خلقته وحده لا ناصر له معه و لا مال له و لا ولد. فیکون نصبا بوقوع الخلق علیه. و قیل: وحیدا لغیر رشده کما نزل فیه زنیم اى- ملحق بالقوم لیس منهم. و قال «الحسن» کان یسمّى الوحید فی قومه.

وَ جَعَلْتُ لَهُ مالًا مَمْدُوداً اى- کثیرا له مدد یأتى شیئا بعد شى‏ء من العروض و الذّهب و بساتینه الّتى بالطّائف. قال مقاتل: کان له بستان بالطّائف لا تنقطع ثمارها شتاء و لا صیفا. و قیل: المال الممدود: الانعام تنمى بالنّتاج و تمدّد فی الارض بالرّعى. و قیل: ارض مغلّه لا تنقضى لها غلّه حتّى تأتى لها اخرى.

وَ بَنِینَ شُهُوداً اى- حضورا معه بمکّه یستمتع برؤیتهم و یستمتعون به لا یغیبون عنه فی طلب المعاش لغناه. و قیل: «شهودا» اى- نجباء یشهدون مواضع الفخار و بقاع النّزال اذا ذکر ذکروا معه و کانوا عشره. و قال مقاتل: کانوا سبعه، و هم‏ الولید بن الولید، و خالد، و عماره، و هشام، و العاص، و قیس، و عبد شمس اسلم منهم ثلاثه: خالد، و هشام، و عماره.

وَ مَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِیداً اى- بسطت له من العیش و طول العمر فی صحّه من البدن مع الرّیاسه فی قومه. و قیل: التّمهید تسهیل التّصرف فی الامور.

ثُمَّ یَطْمَعُ‏ تقدیره فعاند و کفر ثُمَّ یَطْمَعُ أَنْ أَزِیدَ فحذف لان اوّل الکلام یدلّ علیه، اى- یطمع ان ادخله الجنّه، و قیل: یطمع ان ازیده من المال و الولد.

«کلّا» ردع و زجر، اى- لا یجمع له بعد الیوم بین الکفر و المزید من النّعم فلم یزل بعد نزول هذه الآیات فی نقصان من المال و الجاه و الولد و مات فقیرا.إِنَّهُ کانَ لِآیاتِنا عَنِیداً معاندا جاحدا لها.

سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً الارهاق التّحمیل و التّکلیف و الصّعود العذاب الشّاقّ، و المعنى: ساکلّفه مشقّه من العذاب لا راحه فیها. و فی الخبر یکلّف ان یصعد عقبه فی النّار ملساء، فاذا وضع یده علیها ذابت، فاذا رفعها عادت، و اذا وضع رجله ذابت، و اذا رفعها عادت. و قیل: یجذب من امامه بسلاسل الحدید. و یضرب من خلفه بمقامع الحدید، فیصعدها فی اربعین عاما، فاذا بلغ ذروتها رمى به الى اسفلها فذلک دابه ابدا.

إِنَّهُ فَکَّرَ وَ قَدَّرَ سبب نزول این آیات بقول مفسّران آن بود که: جبرئیل (ع) فرو آمد و سوره حم تَنْزِیلُ الْکِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ غافِرِ الذَّنْبِ وَ قابِلِ التَّوْبِ‏ الى قوله: إِلَیْهِ الْمَصِیرُ فرو آورد، و رسول خدا (ص) در مسجد باز میخواند و ولید مغیره قراءت رسول (ص) مى‏ شنید. رسول چون بدانست که ولید مى‏ نیوشد آواز برکشید و آیت باز میخواند. ولید را آن عجب آمد، بقوم خویش بنى مخزوم باز گشت، سرگردان و متحیّر، ایشان را گفت: و اللَّه که از محمّد این ساعت سخنى شنیدم که نه سخن آدمیان بود و نه سخن پریان، نه هیچ بشر طاقت دارد که چنان سخنان گوید، انّ له لحلاوه و انّ علیه لطلاوه و انّ اعلاه لمثمر و ان اسفله لمعذق و انّه یعلو و ما یعلى.

شیرین سخنى پر آفرین! سخنى که آن را شکوهى است و رونقى. بالاش چون درخت میوه دار زیرش چون چشمه آب حیات. بر هر سخنى بالا افتد و هیچ سخن بر بالاى وى نرسد. آن گه سرگردان بخانه خویش باز شد. قریش گفتند: و اللَّه که ولید صابى گشت،و او مهتر قریش است، اکنون همه قریش صابى شوند، دین خود بگذارند و بدین محمّد باز گردند. و کان یقال للولید ریحانه قریش. این خبر به بو جهل رسید، برخاست و بیامد غمگین و اندوهگن. ولید گفت: ما لى اراک حزینا یا بن اخى؟ چه افتادست که ترا بس حزین و غمگین مى‏بینم؟- بو جهل گفت: و ما یمنعنى ان لا احزن؟

چرا غمگین نباشم و قریش میگویند: تو سخنان محمّد را پسند میدهى‏[۴] و آن را بزرگ میدارى و ثنا مى ‏گویى تا از فضله طعام ایشان بهره‏ اى بردارى! اگر چنین است تا هم قریش فراهم شوند و ترا کفایتى حاصل کنند، تا از طعام ایشان بى نیاز شوى؟! ولید چون این سخن از بو جهل بشنید، در خشم شد؛ گفت: الم تعلم قریش انّى من اکثرهم مالا و ولدا؟ قریش را معلوم نیست که در عرب از من توانگرتر بمال و فرزند کس نیست؟ ده فرزند دارم هر یکى کان سخاوت و معدن جود و این اصحاب محمّد خود هرگز از طعام سیر نشوند و از فقر وفاقه هرگز نیاسایند، چه صورت بندد که ایشان را فضله طعام بود تا بدیگرى دهند! پس هر دو برخاستند و بانجمن قریش شدند. ولید گفت: شما که قریش اید بدانید که حال و کار این محمّد در عرب منتشر گشت و موسم نزدیک است. عرب آیند و از حال وى پرسند، جواب ایشان چه خواهید داد؟ اگر گوئید دیوانه است، شما را دروغ زن کنند، که سخن وى سخن عاقلان است و از جنون در وى هیچیز نیست، و اگر گوئید شاعر است، عرب شعر نیکو دانند و شناسند، دانند که سخن وى شعر نیست و شما دروغ زن شوید. و اگر گوئید کاهن است، ایشان دانند که در سخن کاهنان ذکر اللَّه نبود و ان شاء اللَّه نگویند و محمّد ان شاء اللَّه بسیار گوید. و اگر گوئید کذّاب است ایشان قبول نکنند که از محمّد هرگز دروغ نشنیده‏اند و در عرب معروفست که هرگز دروغ نگوید، پس قریش گفتند: اکنون راى تو چیست؟ یا ابا المغیره؟ تو چه گویى و سخنان وى بر چه نهى؟- او در خود افتاد و تفکّر میکرد و با خود میانداخت که در کار وى چه تقدیر کند و چه گوید؟! اینست که ربّ العالمین گفت: إِنَّهُ فَکَّرَ وَ قَدَّرَ تفکّر فی نفسه ما یقول فیه و قدّر فی نفسه ما ذا یمکنه ان یقول فیه. و فی القرآن قال اللَّه عزّ و جلّ:

فَقُتِلَ‏ اى- لعن و عذّب و عوقب‏ کَیْفَ قَدَّرَ.

ثُمَّ قُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ استفهام على وجه التّعجیب و الانکار، و التّکرار للتّأکید.

و قیل: احدهما لتقدیره القول فی محمّد و الثّانی لتقدیره و القول فی القرآن. و قیل احدهما لنفیه عنه الجنون و الکهانه و الشّعر و الکذب لا على وجه قصد به الایمان و الثّانی لاثبات صفه السّحر له.

ثُمَّ نَظَرَ فیما قدّر معجبا بذلک نظره تفکّر.

ثُمَّ عَبَسَ وَ بَسَرَ اى- قبض ما بین عینیه و اظهر الکراهیه فی وجهه حیث عجز عن القول فیهما. و قیل: تکرّها فی وجوه المؤمنین.

ثُمَّ أَدْبَرَ اى- ولّى الى قومه‏ وَ اسْتَکْبَرَ اى- تکبّر عن الایمان.

فَقالَ إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ یُؤْثَرُ اى- ما هذا الّذى یقوله محمّدا الّا سحر یروى، اى- یأثره قوم عن قوم. قالوا له: و ما السّحر؟- قال: شى‏ء یکون فی النّاس عن علمه فرّق به بین المرء و زوجه، اما رأیتموه فرّق بین فلان و اهله، و بین فلان و ولده و بین فلان و اخیه و بین فلان و موالیه، فذلک قوله: إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ یُؤْثَرُ. و ابو نهیکه یأتیه به من مسیلمه الکذّاب. و قیل: یرویه محمّد عن جبیر و یسار و قیل عن اهل بابل.

إِنْ هذا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ اى- ما هذا الّا قول البشر تعلّمه من غلام رومى یکنى ابا نهیک کقوله: «إِنَّما یُعَلِّمُهُ بَشَرٌ» قال اللَّه تعالى:

سَأُصْلِیهِ سَقَرَ سقر اسم من اسماء جهنّم. و قیل: اسم للدّرک الرّابع منها و اشتقاقه من سقرته الشّمس، اى- اذا بته.

وَ ما أَدْراکَ ما سَقَرُ تفخیم لشأنها.

لا تُبْقِی وَ لا تَذَرُ اى- لا تبقى لحما و لا تذر عظما الّا اکلته و حطمته.

و قیل: لا تبقى حیّا و لا تذر میّتا کقوله: «لا یَمُوتُ فِیها وَ لا یَحْیى‏».

لَوَّاحَهٌ لِلْبَشَرِ اى- مسوّده لها. و قیل: تحرق الجلد حتّى تسوّده و البشر جمع بشره و هی ظاهر الجلد. یقال: لاحته الشّمس و لوّحته اذا غیّرته.

قال ابن کیسان: تلوح لهم جهنّم حتّى یروها عیانا کقوله: «وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِلْغاوِینَ».

عَلَیْها تِسْعَهَ عَشَرَ اى- على سقر من الخزنه تسعه عشر، و قیل: تسعه عشر صنفا من الملائکه، و قیل: تسعه عشر صنفا منهم. و قیل: تسعه عشر ملکا مالک و معه ثمانیه عشر جاء فی الاثر اعینهم کالبرق الخاطف و انیابهم کالصّیاصى یخرج لهب النّار من افواههم ما بین منکبى احدهم مسیره سنه نزعت منهم الرّحمه، یرفع احدهم سبعین الفا فیرمیهم حیث اراد من جهنم. و قال عمرو بن دینار: انّ واحدا منهم یدفع بالدّفعه الواحده فی جهنّم اکثر من ربیعه و مضر. فلمّا نزلت هذه الآیه قال ابو جهل: زعم ابن ابى کبشه انّ خزنه النّار تسعه عشر و انتم الدّهماء أ فیعجز کلّ عشره منکم ان یبطشوا بواحد من خزنه جهنّم. فقال ابو الاشدّین کلده بن خلف الجمحىّ، و کان یوصف بالقوّه: انا اکفیکم منهم سبعه عشر عشره على ظهرى و سبعه على بطنى فاکفونى انتم اثنین، و روى انّه قال: انا امشى بین ایدیکم على الصّراط فارفع عشره بمنکبى الایمن و تسعه بمنکبى الایسر فی النّار و نمضى ندخل الجنّه فانزل اللَّه عزّ و جلّ:

وَ ما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ اى- خزنه اصحاب النّار، فحذف المضاف الى ملائکه لا رجالا آدمیّین فمن ذا الّذى یغلب الملائکه و الواحد منهم یأخذ ارواح جمیع الخلق. و للواحد منهم قوّه الثّقلین، هذا کقوله: «عَلَیْها مَلائِکَهٌ غِلاظٌ شِدادٌ» وَ ما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ‏ اى- عددهم فی القلّه إِلَّا فِتْنَهً لِلَّذِینَ کَفَرُوا اى- ضلاله لهم حتّى قالوا فیهم ما قالوا. و قیل: محنه لیظهر ما یقول کلّ واحد منهم و یعتقده.

لِیَسْتَیْقِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ‏ لانّه مکتوب فی التّورات و الانجیل انّ خزنه جهنّم تسعه عشر. و قیل: لیستیقنوا انّ محمّدا نبىّ صادق حین اخبرهم بما یوافق کتبهم و هو امّىّ لا یکتب و لا یقرأ من الکتاب. وَ یَزْدادَ الَّذِینَ آمَنُوا إِیماناً یعنى:

من آمن من اهل الکتاب یزدادون تصدیقا بمحمد (ص) و یزدادوا یقینا الى یقینهم‏ وَ لا یَرْتابَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ وَ الْمُؤْمِنُونَ‏ اى- لا یشکّوا فی انّ عددهم على ما اخبر به محمّد (ص) عن الوحى و انّ القرآن وافق ما فی کتابهم.

وَ لِیَقُولَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ‏ اى- شکّ و نفاق. و قال الحسین بن الفضل: المرض فی هذه الآیه الخلاف لا النّفاق لانّ السّوره مکیّه و لم یکن حینئذنفاق. وَ الْکافِرُونَ ما ذا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا انّما قالوا مشرکو مکه و لیس فی الآیه مثل و لکنّهم استغربوا هذا العدد فقالوا: لعلّه مثل مضروب و فی تخصیص خزنه النّار بهذا العدد اقوال، احدها: انّ جهنّم اطباق سبعه و مالک خازن النّار فی الطّبقه الاولى و فیها المذنبون من المؤمنین فیرفق بهم الى ان یخلّصهم اللَّه منها ثمّ فی کلّ طبقه منها ثلاثه منهم یعذّبون اهلها بانواع العذاب و مجموعهم تسعه عشر، الثّانی بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم تسعه عشر حرفا. و عدد الزّبانیه تسعه عشر ملکا فیدفع المؤمن بکلّ حرف منها واحدا منهم و قد سبقت رحمته غضبه. الثّالث انّ ساعات اللّیل و النّهار اربع و عشرون ساعه، خمس منها جعلت للصّلوات الخمس و بقیت تسع عشره ساعه فمن ضیّعها عذّب بتسعه عشر ملکا فی النّار و من حفظها بذکر اللَّه ذبّت کلّ ساعه عنه ملکا منهم. الرّابع جعل اللَّه اوتاد الارض و هى الجبال تسعه عشر جبلا کذلک جعل اوتاد النّار تسعه عشر ملکا. و زعم هذا القائل انّ جبال الارض تسعه عشر و الباقى تشعّب عنها و قد عدّت جبال الارض المتشعّبه عنها فبلغت مائه و تسعین جبلا.

کَذلِکَ‏ اى- کما اضلّ اللَّه من انکر عدد الخزنه و هدى من صدّق.

کَذلِکَ یُضِلُّ اللَّهُ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ وَ ما یَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّکَ إِلَّا هُوَ قال مقاتل: هذا جواب ابو جهل حین قال: اما لمحمّد اعوان الّا تسعه عشر.

قال عطاء: وَ ما یَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّکَ إِلَّا هُوَ، یعنى: من الملائکه الّذین خلقهم لتعذّب اهل النّار لا یعلم عدّتهم الّا اللَّه، و المعنى: انّ تسعه عشرهم خزنه النّار و لهم من الاعوان و الجنود من الملائکه ما لا یعلمهم الّا اللَّه عزّ و جلّ، و قیل: لا یعلم جمیع الخلائق کنههم و کیفیّتهم و کمّیّتهم الّا اللَّه عزّ و جلّ. یروى فی بعض الاخبار: انّ الآدمیّین مائه و خمسه و عشرون صنفا: مائه منهم فی بلاد الهند و منهم یأجوج و مأجوج و تاریس و منسک. لا یعلم عددهم الّا اللَّه. کلّهم کفّار و مصیرهم الى النّار. و اثنا عشر صنفا فی بلاد الرّوم. منهم: النسطوریّه، و الیعقوبیّه؛ و الملکائیّه کلّهم کفّار و مصیرهم الى النّار و ستّه اصناف فی ناحیه المشرق منهم: التّرک خاقان و خلج و خزر و صقلاب و الرّوس و غور کلّهم کفّار و مصیرهم الى النّار. و ستّه اصناف‏ فی ناحیه المغرب، منهم الزّنج و الحبش، و النّوبه و النّبطیه کلّهم کفّار و مصیرهم الى النّار. و بقى جزء واحد و هم المؤمنون فالمؤمنون فی الکفّار کشعره بیضاء فی جنب ثور اسود، ثمّ جمیع الآدمیّین فی الجنّ جزء واحد من عشره اجزاء ثمّ جمیع- الآدمیّین و الجنّ فی الشّیاطین جزء واحد من عشره اجزاء ثمّ جمیع الآدمیّین و الجنّ و الشّیاطین فی ملائکه السّماء الدّنیا جزء من عشره اجزاء. ثمّ جمیع ما ذکرنا مع ملائکه السّماء الدّنیا فی ملائکه السّماء الثّانیه جزء من عشره اجزاء حتّى یبلغ سبع سماوات؛ ثمّ جمیع الآدمیّین و الجنّ و الشّیاطین و ملائکه سبع سماوات فی الزّبانیه جزء من عشره اجزاء ثمّ هؤلاء کلّهم فی ملائکه الرّحمه جزء من عشره اجزاء ثمّ هؤلاء فی الکرّوبیّین جزء من عشره اجزاء؛ ثمّ فی الرّوحانیّین جزء من عشره اجزاء، ثمّ فی الحافّین جزء من عشره اجزاء؛ ثمّ هؤلاء فی الرّوح، و هم جنس من الملائکه جزء من عشره اجزاء. هذا قول کعب الاحبار فقیل لکعب: ذکرت جنود اللَّه.

و قال تعالى:وَ ما یَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّکَ إِلَّا هُوَ فضحک کعب و قال: این انت؟ من قوله تعالى:وَ یَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ‏ فخلق فوقنا خلقا لا یراهم احد و خلق تحتنا خلقا لا یراهم احد، و فی البر و البحر خلق لا یراهم احد ثم رجع الى ذکر سقر فقال.

وَ ما هِیَ‏ یعنى:النّار إِلَّا ذِکْرى‏ لِلْبَشَرِ اى: الّا تذکره و عظه للخلق. و قیل: یرید بها النّار الّتى فی الدّنیا اى- خلقت النّار فی الدّنیا عبره و تذکره تذکر بها النّار فی الآخره.

و قیل: یعنى الجنود ذکرى للبشر لیس انّ اللَّه یحتاج الى ناصر و معین، تعالى عن ذلک.

کَلَّا ردع لمن زعم انّ جنوده لحاجته الیهم. و قیل: ردع لمن زعم انّه یکفى امر الخزنه فیخرج منها و هو ابو جهل و ابو الاشدّین. و قیل: معنى «کلّا» اى- حقّا «وَ الْقَمَرِ» اقسم بالقمر یعنى: الهلال بعد ثالثه.

وَ اللَّیْلِ إِذْ أَدْبَرَ قرأ نافع و حمزه و حفص و یعقوب «اذ» بغیر الف «ادبر» بالالف. و قرأ الآخرون «اذا» بالالف «دبر» بلا الف. و دبر و ادبر لغتان.

یقال:دبر اللّیل و ادبر اذا ولّى ذاهبا. و قیل: دبر انقضى و ادبر اى- اخذ فی الادبار.

وقیل: دبر جاء بعد النّهار و فی دبره یقال: دبرنى فلان و خلفنى، اى- جاء بعدى و خلفى.

وَ الصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ اى- أضاء و تبیّن انّها، یعنى: انّ سقر لاحدى الکبر و الکبر العظائم واحدتها الکبرى و هی جماعه اطباق النّار جهنّم ثمّ لظى، ثمّ الحطمه، ثمّ السّعیر. ثمّ سقر، ثمّ الجحیم، ثمّ هاویه، و قیل: انّ درکه سقر و النّار المذکوره لاحد الدّواهى و انّها لکبیره العذاب و قیل: انّ هذه الآیه لاحدى الکبر بذکر الیم عذاب اللَّه. و قیل: انّ تکذیبهم لمحمّد (ص) لاحدى الکبر، اى- لکبیره من الکبائر.

نَذِیراً لِلْبَشَرِ اى- النّار لاحدى الکبر فی حال الانذار و التّخویف للبشر و انّما ذکر النّذیر لانّه اراد به العذاب و یجوز ان یکون من باب النّسبه، اى- ذات انذار لهم، کقولهم: امرأه طالق. و قیل: انّ نذیرا متعلّق باوّل السّوره على معنى:

یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ قم نذیرا اى- منذرا للبشر.

لِمَنْ شاءَ بدل من قوله للبشر مِنْکُمْ أَنْ یَتَقَدَّمَ‏ فی الخیر و الطّاعه أَوْ یَتَأَخَّرَ عنها فی الشّرّ و المعصیه؛ و المعنى: انّ الانذار قد حصل لکلّ واحد ممّن آمن او کفر. و قیل: المشیّه متّصله باللّه، اى- لمن شاء اللَّه‏ أَنْ یَتَقَدَّمَ أَوْ یَتَأَخَّرَ.

و هذا تهدید من اللَّه و اعلام انّ من تقدّم الى الایمان لمحمد (ص) جوزى بثواب لا ینقطع و من تأخّر عن الطّاعه و کذب محمدا عوقب عقابا لا ینقطع.

کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهِینَهٌ اى- مرتهنه فی النّار بکسبها مأخوذه بعملها و قیل: عند الحساب مرهونه بعملها امّا یخلّصها و امّا یوبقها ثمّ استثنى فقال:

إِلَّا أَصْحابَ الْیَمِینِ‏ فانّهم لیسوا مرتهنین بذنوبهم فی النّار و لکن یغفرها اللَّه لهم و هم الّذین کانوا على یمین آدم یوم المیثاق حین قال لهم اللَّه: هؤلاء فی الجنّه و لا ابالى.

و قیل: هم الّذین یعطون کتبهم بایمانهم. و قال الحسن: هم المسلمون المخلصون.

وقال على بن ابى طالب (ع): هم اطفال المسلمین.

و قال ابن عباس:هم الملائکه. و قیل: کلّ نفس مأخوذه بکسبها من خیر او شرّ الّا من اعتمد على الفضل.

فکلّ من اعتمد على الکسب فهو رهین به. و من اعتمد على الفضل فهو غیر مأخوذ.

فِی جَنَّاتٍ یَتَساءَلُونَ عَنِ الْمُجْرِمِینَ‏ اى- یسألون الملائکه. و الملائکه یسألون المجرمین:ما سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ اى- ما ادخلکم فی سقر فاجابوا.

و قالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ‏ للَّه یعنى. الصّلوات المفروضه اى- لم نعتقد وجوبها و فرضها.

وَ لَمْ نَکُ نُطْعِمُ الْمِسْکِینَ‏ کانوا یقولون: «أَ نُطْعِمُ مَنْ لَوْ یَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ».

وَ کُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِینَ‏ اى- کنّا نشرع فی الباطل مع الشّارعین فیه، اى- کلّما غوى غاو بالدّخول فی الباطل غوینا معه. قال عبد اللَّه: اکثر النّاس ذنوبا یوم القیامه اکثرهم خوضا فی الباطل.

وقال النّبی (ص): «اکثر النّاس ذنوبا یوم القیامه اکثرهم خوضا فی معصیه اللَّه».

وَ کُنَّا نُکَذِّبُ بِیَوْمِ الدِّینِ‏ اى- بیوم الجزاء.

حَتَّى أَتانَا الْیَقِینُ‏ و هو الموت، و قیل: البعث و الیقین: العلم الّذى معه یوجد ثقه القلب. و قیل: اصحاب النّار یومئذ اربعه اصناف و کلّ واحد من هذه الاربعه کلام صنف منهم.

قال اللَّه تعالى:فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَهُ الشَّافِعِینَ‏ اى- لیس لهم من الملائکه و النّاس شفیع. قال عبد اللَّه بن مسعود: یشفع الملائکه و النبیّون و الشّهداء و الصّالحون و جمیع المؤمنین فلا یبقى فی النّار الّا اربعه ثمّ تلا: قالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ‏ الى قوله: بِیَوْمِ الدِّینِ‏ و قال عمران بن الحصین: الشّفاعه نافعه لکلّ احد دون هؤلاء الّذین تسمعون

وعن انس قال: قال رسول اللَّه (ص): «یصف اهل النّار فیعذّبون، قال: فیمرّ بهم الرّجل من اهل الجنّه فیقول الرّجل منهم: یا فلان اما تعرفنى؟ انا الّذى سقیتک شربه، و قال بعضهم: انا الّذى وهبت لک وضوءا فیشفع له فیدخله الجنّه یوم القیامه».

وفی روایه اخرى قال صلّى اللَّه علیه و سلّم: «یقول الرّجل من اهل الجنّه یوم القیامه»

اى ربّ عبدک فلان سقانى شربه من ماء فی الدّنیا فیشفّعنى فیه فیقول: اذهب فاخرجه، فیذهب حتّى یخرجه منها» و قال ابن عباس: انّ محمدا (ص) یشفع ثلاث مرّات ثمّ تشفع الملائکه ثمّ الانبیاء، ثمّ الآباء ثمّ الأبناء ثمّ یقول اللَّه عزّ و جلّ: بقیت رحمتى و لا یدع فی النّار الّا من حرمت علیه الجنّه.

فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْکِرَهِ مُعْرِضِینَ‏ اى- عن تذکیرک ایّاهم بالقرآن معرضین و الاعراض عن القرآن من وجهین: احدهما: الجحود و الانکار، و الآخر: ترک العمل بما فیه و قیل: التّذکره الاسلام و النّبی علیه الصّلاه و السّلام. و «معرضین» نصب على الحال.

کَأَنَّهُمْ حُمُرٌ جمع حمار مُسْتَنْفِرَهٌ قرأ نافع و ابن عامر بفتح الفاء و قرأ الآخرون بکسرها، فمن فتح فمعناه منفّره مذعوره و من کسر فمعناه نافره نفر و استنفر، بمعنى واحد، کما یقال: عجب و استعجب.

فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَهٍ یعنى: الاسد. و قیل: کَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَهٌ یعنى: العیر فی البرّیّه نافره فرّت من الرّماه الّذین یتصیّدون. و عن ابن عباس قال: القسوره رکز النّاس اى- صوتهم و حسّهم. و قیل: القسوره سواد اوّل اللّیل و لا یقال لسواد آخر اللّیل قسوره. و قیل: کلّ ضخم شدید عند العرب، فهو قسوره و بهذا فسّر زید بن اسلم اى- فرّت من رجال اقویاء. و قیل: القسوره حبال الصّیادین.

قوله:بَلْ یُرِیدُ کُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ یُؤْتى‏ صُحُفاً مُنَشَّرَهً هذا جواب الّذین قالوا:لن نؤمن لرقیّک حتّى تنزل علینا کتابا نقرأه کما سألته الیهود ان ینزّل علیهم کتابا من السّماء. و قال ابن عباس: کان المشرکون یقولون: ان کان محمّد صادقا فلتصبح عند رأس کلّ رجل منّا صحیفه فیها براءه من النّار کما کان عند رأس کلّ رجل من بنى اسرائیل صحیفه فیها براءه من النّار کما کان عند رأس کلّ رجل من بنى اسرائیل صحیفه فیها ذنبه و کفّارته اذا اصبح. قال مطر الورّاق: کانوا یریدون ان یؤتوا براءه بغیر عمل. و قیل: کانوا یقولون: یا محمّد ان سرّک ان نتّبعک فاتنا بکتب من اللَّه فیها من اللَّه الى فلان بن فلان ان اتّبع محمّدا و الصّحف: الکتب، و هى جمع الصّحیفه و منشّره: منشوره مبسوطه، فقال اللَّه عزّ و جلّ:کَلَّا ردع عن اقتراح الکتب. و قیل: اعلام انّهم لا یؤمنون و ان جاءهم الکتاب کقوله: وَ لَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَیْهِمُ الْمَلائِکَهَ … الآیه. بَلْ لا یَخافُونَ الْآخِرَهَ

اى- لا یخافون عذاب الآخره و لا یقدّرون وقوعها و کونها، و المعنى: انّهم لو خافوا النّار و عذاب الآخره لما اقترحوا هذه الآیات بعد قیام الادلّه. کَلَّا ردع و قسم، اى- حقّا انّه تذکره، اى- القرآن تذکیر للخلق وعظه.

فَمَنْ شاءَ اتّعظ به و ذَکَرَهُ‏ اذ یسّره للخلق.

وَ ما یَذْکُرُونَ‏ قرأ نافع و یعقوب تذکرون بالتّاء، و الآخرون بالیاء، اى- لا یؤمنون الّا بمشیّه اللَّه و ارادته. قال مقاتل: لا یذکرون الا ان یشاء اللَّه لهم الهدى‏ هُوَ أَهْلُ التَّقْوى‏ وَ أَهْلُ الْمَغْفِرَهِ اى- اهل ان تتّقى محارمه و اهل ان یغفر لمن اتّقاه. و قیل: اهل ان یتّقى فلا یعصى و اهل ان یغفر لمن عصى.

روى عن ثابت عن انس:

انّ رسول اللَّه (ص) قال‏ فی هذه الآیه: هُوَ أَهْلُ التَّقْوى‏ وَ أَهْلُ الْمَغْفِرَهِ قال ربّکم عزّ و جلّ: انا اهل ان اتّقى و لا یشرک بى غیرى و انا اهل لمن اتّقى ان یشرک بى ان اغفر له.

و روى عن عبد القدّوس بن بکر قال: سمعت محمد بن النضر الحارثى یذکر فی قوله عزّ و جلّ‏ هُوَ أَهْلُ التَّقْوى‏ وَ أَهْلُ الْمَغْفِرَهِ قال: انا اهل ان یتّقینى عبدى فان لم یفعل کنت انا اهلا ان اغفر له.

 

النوبه الثالثه

قوله تعالى، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏:

محوت اسمى و رسم جسمى‏ و غبت عنّى و دمت انتا
و فی فنایى فنى فنایى‏ و فی ورائى وجدت انتا

***

تا خاک تو از باک تو مفرد نشود در نفى تو اثبات تو مرتد نشود
تا فقر و غنا هر دو ترا ردّ نشود توحید تو از شرک مجرّد نشود.

از هر دو سراى سرّ خویش مجرّد کن، تا گردى از میدان درگاه بسم اللَّه بر رخسار روزگارت نشیند و سعید ابد گردى؛ هر چه معانى بشریّت است و اندیشه طبیعت در آتش محبّت بسوزد، تا چون نام او گویى سینه تو از حدیث او خبر دارد.

یک قدم از خود فرا نه، تا جمال این نام نقاب عزّت بگشاید و بر دلت متجلّى شود.

اندوه و شادى این نام بود که بر تخت سلیمان تافت تا جنّ و انس و طیور و وحوش کمر خدمت وى بربستند شطیّه‏اى از حقیقت این نام بر کنگره طور تافت. طبق طبق از هم فرو ریخت. حشمت این نام روز قیامت رسول خدا را گوید: تو با شفاعت گرد ایشان گرد که با ما شمار ندارند و اینان را بما بگذار که ما ایشان را جمله در حمایت خود میداریم. آن سوختگان اهل توحید، عاصیان مفلس، قدم در آتش نهند و گویند:

«بسم اللَّه» آتش میگریزد و میگوید: «جز یا مؤمن فقد اطفأ نورک نارى».

قوله‏ یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ اى مرکز اقبال و منبع افضال، اى مطلع جمال و مختار ذو الجلال، اى چادر بشریّت در سر کشیده و در گلیم انسانیت پوشیده شده، اگرت قرب ما آرزوست «قُمْ» بنا و اسقط عنک ما سوانا، از خود برخیز و از برخاستن خود برخیز در حریم عزّت ما گریز. چادر بشریّت از خود باز کن. گلیم انسانیّت از راه دل بردار تا دل صحرایى شود، مرغ وار در عالم ارادت بر هواء طلب پرواز کند، بآشیان قرب رسد.

بزرگى را پرسیدند که: معنى قرب چیست؟ اگر قرب بنده مر حق را مى‏گویى، عبارت از او آسانست و اشارت بدو روان، خدمتى است در خلوت از خلق نهان، مکاشفتى در حقیقت از فریشته نهان، استغراقى در صحبت از خود[۵] نهان. و اگر قرب حقّ مر بنده را مى‏گویى، آن نه بطاقت گفتارست و نه عبارت و اشارت را بدو راهست؛ جز آن نیست که خود میگوید جلّ جلاله: «فَإِنِّی قَرِیبٌ» من ناجسته و ناخوانده و نادریافته نزدیکم؛ در نزدیکى من سیاهى چشم از سپیدى دور است و من از آن نزدیکترم؛ نفس از لب دور است، و من از آن نزدیکترم؛ نه بحرز عقل تو نزدیکم که بنعت خود در اوّلیت خود در صفت خود نزدیکم.

پیر طریقت گفت: «اگر مردمان نور قرب در عارف ببینند، همه بسوزند، ور عارف نور قرب در خود بیند بسوزد. علم قرب در میان زبان و گوش نگنجد، که آن راهى تنگ است و از همراهى آب و گل زبان قرب را ننگ است، هر گه که‏ قرب روى نمود عالم و آدم را چه جاى درنگ است:

تا با تو تویى، ترا بدین حرف چه کار؟ کین عین حیاتست وز عالم بیزار!.

یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ قُمْ فَأَنْذِرْ اى جبرئیل امین و اى کرّوبیان سماوات و اى مقرّبان درگاه، آفرینش را بشارت دهید که محمد مصطفى را (ص) لباس نبوّت پوشیدند و بر مرکب رسالت نشاندند. اى آسمان تو قندیل‏ها بیفروز. اى بیت المعمور تو محراب اهل ایمان گرد. اى کعبه معظّم محترم تو قبله سپاه اهل اسلام شو. اى خاک زمین تو مسجد اهل‏ «لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ» شو که آن مهتر عالم را و سیّد ولد آدم را باین خطاب تشریف مخصوص کردند که: یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ قُمْ فَأَنْذِرْ و نگر تا ظنّ نبرى که پیش ازین خطاب پیغمبر نبود که میگوید،صلوات اللَّه و سلامه علیه: «کنت نبیّا و آدم بین الماء و الطّین و الرّوح و الجسد».

هنوز نه آب و نه خاک که تخت عهد دولت نبوّت نهاده و مهتر صلّى اللَّه علیه و سلّم بر آن تخت نشسته، و ارواح صد و بیست و چهار هزار پیغامبر بخدمت ایستاده و این چهار سرهنگ که خاصگیان درگاه نبوّت‏اند، صدّیق و فاروق و ذو النّورین و مرتضى (ع) صف کشیده پیش خدمت آن مهتر، و گفت: یا ایمان پاک بحجره دل صدیق فرو آى و پوشیده مى‏باش تا او در اصلاب میگردد. و چون ما سر از میان خاک حجاز برآریم، تو از حجره سینه صدّیق بر بالاى زبان او آى و با ما عهد درست کن، پیش از آنکه جهانیان بدانند؛ تا ما این تاج کرامت بر فرق صدّیق نهیم که‏«خلقت انا و ابو بکر من طینه واحده فسبقت بالنّبوه فلم یضرّه و لو سبقنى بها لم یضرّنى».

و یا عزّ اسلام تو کمر شجاعت بر بند و بسینه عمر فرو آى و با ما باش صلح ده تا این طغرا بر روزگار او کشیم که:«لو لم ابعث لبعثت یا عمر».

و یا اخلاص تو تاج حیا بر سر نه و کمر رضا بر بند و بسینه عثمان فرو آى تا بدار دنیا در عالم بیعت بداریم و این رقم کشیم که: أُولئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا. و اى علم تو لباس عقل درپوش و در صومعه دل على شو، بر قدم انتظار مى‏ باش‏ تا فردا که عقل انبیاء از در حجره ما درآید، ما درو نگاه کنیم، او از علم آیینه سازد و از عقل دیده، و درین آیینه نگاه کند، ما را باز شناسد و ما او را این توقیع زنیم که:«انت منّى بمنزله هارون من موسى».

قوله: وَ رَبَّکَ فَکَبِّرْ یا محمّد خداوند خود را بزرگوار دان و بزرگوار شناس، بذات از همه چیزها و بقدر از همه نشانها برتر، و بعزّ از همه اندازه‏ها زبر. یا محمد همه قدرها در مقابله قدر او غدر بین، همه جلالها در عالم جلال او زوال دان، همه کمال‏ها در جنب کمال او نقصان و همه دعویها تاوان، که با کمال او کس را کمال نیست، و با جمال او کس را جمال مسلّم نیست؛ الا کلّ شى‏ء ما خلا اللَّه باطل. برهان کبریاء او هم کبریاى او. دلیل هستى او هم هستى او، عبارت از مدح و ثناء او بدستورى او، یادداشت و یاد کرد او بفرمان او، طلب او بکشش او، یافت او بعنایت او.

جوانمردى از عزیزان راه حقّ گفته که درگاه ربوبیّت نظاره گاه ارواح است.

و آن درگاه را بسیار معارف فروگرفته، عزّت از یمین و جلالت از یسار، و قهر و کبریا و عظمت در ساحت آن حضرت فرو آمده تا هر نامحرمى را زهره آن نباشد که قصد وصال آن حضرت کند:

هر که او را دلى و جانى بود شد بمیدان عاشقى کویش‏
کشته گشتند عاشقان و هنوز نشنیدست هیچکس بویش‏
رحلت عاشقان ز هر سویى‏ نیست از قصد دل مگر سویش.

وَ ثِیابَکَ فَطَهِّرْ یک قول از اقوال مفسّران آنست که: و قلبک فطهّر عمّا سوى اللَّه. اى محمد دل خود را از اغیار صافى دار و از هر چه ما دون اللَّه بیزار شو و دوست را یکتا شو، با خلق عاریت باش، و با خود بیگانه، و از تعلّق آسوده. و سبب این خطاب آن بود که چون وحى آمد از حقّ جلّ و علا که:

قُمْ فَأَنْذِرْ خیز و خلق را بدرگاه ما دعوت کن، بر خاطر وى بگذشت که الحمد للَّه که ما را این منزلت میان عشیرت خود آمد که همه بامانت و دیانت من مقرّ آمده‏اند و مرا تصدیق کنند چون بر خاطرش این قدر بگذشت و این مقدار اعتمادافتاد، قصّه برگشت. هر چند دعوت بیش کرد خویشان از وى نفورتر بودند و از قبول دورتر. اى عجبا تا دعوت نبود بنزدیک شما امین بودم، و اکنون که علم رسالت بدرگاه دولت ما زدند خائن گشتم!

اشاعوا لنا فی الحىّ اشنع قصّه و کانوا لنا سلما فصاروا لنا حربا

آرى ما آن کنیم که خود خواهیم، از عین خوف رجا برآریم، و در عین رجا خوف تعبیه کنیم؛ کن لما لا ترجو ارجى منک لما ترجو. اى محمد آنها که دل بر ایشان نهادى که بدعوت تو آشنا گردند، میان تو و ایشان صد هزار خیمه هجران بزنیم، و آنها که بایشان امید نداشتى میان تو و ایشان صد هزار قبّه وصال بربندیم. اى محمد خویشان و تبار را بر تو بیرون آوریم تا چون از نزدیکان جفا بینى دل بر دوران ننهى.

ما نپسندیم که در هر دو کون اعتماد تو جز بر ما بود، همه را بر تو بیرون آوردیم تا در هر دو کون جز از مات یاد نیاید.- همین است حدیث یعقوب (ع)، چون دل بر پسر نهاد و اعتماد بر وى کرد، ربّ العزّه خویشان و نزدیکان را برگماشت تا از پیش پدرش بربودند و بچاه افکندند و بفروختند، و این همه بآن کردیم تا سرّ وى از همه بریده گردد و بداند که چون از خویشان وفایى نیاید از دوران و بیگانگان اولى تر که نیاید، یکسر دل و اما دهد[۶] و اعتماد بر ما کند:

پیر طریقت گفت: الهى وا[۷] درگاه آمدم بنده وار، خواهى عزیز دار خواهى خوار. اى مهربان فریاد رس، عزیز آن کس کش با تو یک نفس، اى همه تو و بس. با تو هرگز کى پدید آید کس.

____________________________________________________

[۱] ( ۱)- الف: و بزرگ شناس از همه چیز مه.

[۲] ( ۲) هن: بکسر اول بمعنى هست باشد که در مقابل نیست است بلغت شیراز. برهان قاطع.

[۳] ( ۱)- چنین است در هر دو نسخه.

[۴] ( ۱)- الف: همى دهى.

[۵] ( ۱)- الف: خلق.

[۶] ( ۱)- الف: دل فا ما دهد

[۷] ( ۲)- الف: فا.

 

کشف الأسرار و عده الأبرار// ابو الفضل رشید الدین میبدى جلد دهم

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *