کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره الفجر

۸۹- سوره الفجر- مکیه

النوبه الاولى‏

(۸۹/ ۳۰- ۱)

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ بنام خداوند فراخ بخشایش مهربان.

وَ الْفَجْرِ ببامداد روز.

وَ لَیالٍ عَشْرٍ (۱) و بده شبانه روز [ذى الحجّه].

وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ (۲) و بجفت و بطاق‏[۱].

وَ اللَّیْلِ إِذا یَسْرِ (۳) و بشب که در آید.

هَلْ فِی ذلِکَ قَسَمٌ‏ بسنده است این بسوگند لِذِی حِجْرٍ (۴) خردمند زیرک را.

أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ‏ نبینى و ندانى که چون کرد خداوند تو بِعادٍ (۵)

إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ (۶) به عاد ارم با آن بالایهاى بزرگ.

الَّتِی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُها فِی الْبِلادِ (۷) که هرگز چون ایشان نیافریدند در جهان.

وَ ثَمُودَ الَّذِینَ جابُوا الصَّخْرَ بِالْوادِ (۸) و ثمود که سنگ مى‏بریدند در وادى خویش.

وَ فِرْعَوْنَ ذِی الْأَوْتادِ (۹) و فرعون آن کشنده بمیخ بند.

الَّذِینَ طَغَوْا فِی الْبِلادِ (۱۰) ایشان که از حدّ بیرون شدند در جهان.

فَأَکْثَرُوا فِیهَا الْفَسادَ (۱۱) و فراوان کردند در آن گزاف و تباه‏کارى.

فَصَبَّ عَلَیْهِمْ رَبُّکَ سَوْطَ عَذابٍ (۱۲) تا فرو هشت اللَّه بر[۲] ایشان تازیانه عذاب [باد بر[۳] عاد و آواز بر ثمود و آب دریاى اساف بر قبط].

إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصادِ (۱۳) خداوند تو بر گذرگاه است.

فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ‏ امّا مردم آن گه که اللَّه او را بیازماید

فَأَکْرَمَهُ‏ و او را به بى‏نیازى گرامى کند وَ نَعَّمَهُ (۱۴) به بى‏بیمى و تندرستى نازپرورد کند فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ (۱۵) گوید: اللَّه مرا بناز میدارد.

وَ أَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ‏ و امّا چون اللَّه او را بیازماید فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ (۱۶) و روزى او بر او تنگ کند فَیَقُولُ رَبِّی أَهانَنِ (۱۷) مى‏گوید: خداوند من مرا خوار کرد.

«کَلَّا» نه چنانست که او میگوید، نه آن از نازست و نه این از خوارى! بَلْ لا تُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ (۱۸) بلکه پدر مردگان را بناز نمى‏ نوازند.

وَ لا تَحَاضُّونَ عَلى‏ طَعامِ الْمِسْکِینِ (۱۹) و بر طعام دادن درویشان یکدیگر را نمى‏انگیزانند.

وَ تَأْکُلُونَ التُّراثَ‏ و مرده باز مانده میخورند أَکْلًا لَمًّا (۲۰) خوردنى بنهیب.

وَ تُحِبُّونَ الْمالَ‏ و دوست میدارند مال را حُبًّا جَمًّا (۲۱) دوستى سخت فراوان.

«کَلَّا» آرى چنین است‏ إِذا دُکَّتِ الْأَرْضُ دَکًّا دَکًّا (۲۲) چون این زمین پاره پاره بشکنند و بکوبند کوفتنى سخت.

وَ جاءَ رَبُّکَ‏ و آید خداى تو وَ الْمَلَکُ صَفًّا صَفًّا (۲۳) و فرشتگان‏[۴] قطار قطار.

وَ جِی‏ءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ‏ و آورند آن روز دوزخ را یَوْمَئِذٍ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسانُ‏ آن روز پند پذیرد مردم‏ وَ أَنَّى لَهُ الذِّکْرى‏ (۲۳) و کجا جاى پند پذیرفتن است او را.

یَقُولُ یا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیاتِی‏ مى‏گوید کاشک من کردار نیکو پیش فرا فرستادید[۵] این روز زنده گشتن خود را.

فَیَوْمَئِذٍ لا یُعَذِّبُ عَذابَهُ أَحَدٌ (۲۵) آن روز چون عذاب او کس را عذاب نکنند.

وَ لا یُوثِقُ وَثاقَهُ أَحَدٌ (۲۶) و چون بند او کس را نبندند.

یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ (۲۷) اى تن آرمیده، اى کس آرمیده، [دل برایمان و یقین‏].

ارْجِعِی إِلى‏ رَبِّکِ‏ بازگرد با خداوند خویش‏ راضِیَهً مَرْضِیَّهً (۲۸) پاداش و کردار خود پسندیده و خداوند تو از تو از کردار پسندیده.

فَادْخُلِی فِی عِبادِی (۲۹) درآى در میان رهیگان من‏

وَ ادْخُلِی جَنَّتِی (۳۰) در آى در بهشت من.

النوبه الثانیه

این سوره الفجر پانصد و هفتاد و هفت حرفست، صد و سى و هفت کلمه، سى آیه، از شمار کوفیان، و سى و دو آیه از شمار مدنیان، و بیست و نه آیه از شمار بصریان.

اختلافست میان ایشان اندر چهار آیت؛ کوفیان‏ فِی عِبادِی‏ آیت شمارند، مدنیان‏ وَ نَعَّمَهُ‏ آیه شمارند، و عَلَیْهِ رِزْقَهُ‏ آیت شمارند، وَ جِی‏ءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ‏ آیت شمارند. و این سوره مکّى است، جمله به مکه فرو آمده باجماع مفسّران. و اندرین سوره نه ناسخ است و نه منسوخ. روایت کنند از ابى کعب از پیغامبر (ص) گفت:

«هر که سوره الفجر برخواند روز آدینه، خداى عزّ و جلّ او را بیامرزد و هر که در دیگر روزها برخواند، نورى باشد او را روز قیامت. قوله:وَ الْفَجْرِ وَ لَیالٍ عَشْرٍ وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ وَ اللَّیْلِ إِذا یَسْرِ این همه سوگندان است که ربّ العالمین یاد مى‏کند و در قرآن ذکر سوگند بسیار است؛ زیرا که قرآن بلغت عرب فرو آمده بر عادت عرب، و العرب اکثر خلق اللَّه قسما فی کلامها. در هیچ لغت آن سوگندان نیست که در لغت عرب و ربّ العالمین مصطفى (ص) در تبلیغ رسالت و سخن گفتن با مشرکان سوگند میفرماید: «قُلْ بَلى‏ وَ رَبِّی» «قُلْ إِی وَ رَبِّی إِنَّهُ لَحَقٌّ».

وَ الْفَجْرِ وقت الفجار الصّبح و المراد به النّهار کلّه، کقوله: «وَ الضُّحى‏» و قیل: فجره اللَّه لعباده فجرا، اى- اظهره فی افق السّماء فی المشرق مبشّرا بادبار اللّیل المظلم و اقبال النّهار المضی‏ء و ابتداء یوم من الایّام، و هما فجران مستطیر و هو المحرّم‏ للأکل و الشّرب فی رمضان و مستطیل و هو الّذى قبله کذنب السّرحان و لا یتعلّق به حکم. و قیل: معنى انفجر انفجار الماء من العیون و النّبات من الارض. و قیل: انفجار الماء من اصابع رسول اللَّه (ص) یوم الطّائف. و قیل: انفجار النّاقه من الصّخره لصالح (ع).

فعلى قول من یقول: الْفَجْرِ شقّ عمود الصّبح اختلفوا فی انّه اىّ فجر؟- فقال قوم بالعموم و انّه فجر کلّ یوم الى انقضاء الدّنیا و هو قول القرظى و خصّ الآخرون فقالوا: هو فجر اوّل یوم من المحرّم تنفجر عنه السنّه. و قال الضحاک: هو فجر اوّل ذى الحجّه لانّ اللَّه تعالى قرن الایّام به. و قال مقاتل: «فجر» کلّ جمعه فی کلّ سنه.

و قیل:هو «فجر» یوم النّحر. قوله تعالى:وَ لَیالٍ عَشْرٍ هى العشر الاوّل من ذى الحجّه و هی افضل ایّام السّنه.

قال النّبی (ص): «سیّد الشّهور شهر رمضان و اعظمها ذو الحجّه».

وعن جابر بن عبد اللَّه قال: قال رسول اللَّه (ص): «انّ افضل ایّام الدّنیا ایّام العشر».- قالوا: یا رسول اللَّه و لا مثلهنّ فی سبیل اللَّه؟- قال: «لا الّا عفّر وجهه فی التّراب».

وقال (ص): «اختار اللَّه الزّمان فاحبّ الزّمان الى اللَّه الاشهر الحرم و احبّ الاشهر الحرم الى اللَّه ذو الحجّه و احبّ ذو الحجّه الى اللَّه العشر الاوّل.»

وعن ابن عباس (رض) قال: قال النّبیّ (ص): «ما من ایّام ازکى عند اللَّه و لا اعظم اجرا من خیر عمل فی عشر الاضحى». قیل: یا رسول اللَّه و لا المجاهد فی سبیل اللَّه؟- قال: «و لا المجاهد فی سبیل اللَّه الّا رجل خرج بنفسه و ما له فلم یرجع من ذلک بشی‏ء.

و کان رسول اللَّه (ص) اذا فاته شی‏ء من رمضان قضاه فی عشر ذى الحجّه. قال:«و صیام یوم منها یعدل بصوم سنه و قیام لیله منها یعدل بلیله القدر».

و قال الضحاک: فی قوله: وَ لَیالٍ عَشْرٍ قال: هى العشر الاوّل من شهر رمضان. و قال ابن عباس: هى العشر الاواخر من رمضان، و قیل: هى العشر الاوّل من المحرّم الّتى عاشرها یوم عاشوراء اقسم اللَّه عزّ و جلّ بها لشرفها و فضیلتها و العرب تذکر اللّیالى و هی تعنیها بایّامها فما تقول بنى هذا لبناء لیالى السّامانیّه. و المراد بها الایّام.

وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ قال ابن عباس: «الشّفع» الخلق بماله من الشّکل «وَ الْوَتْرِ» الخالق الفرد بما لیس له مثل، و ذلک انّ اللَّه تعالى خلق من کلّ شی‏ء زوجین. کقوله:وَ مِنْ کُلِّ شَیْ‏ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْنِ‏ و قال تعالى: وَ خَلَقْناکُمْ أَزْواجاً وَ الْوَتْرِ هو اللَّه الاحد الصّمد الّذى‏ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ. و قیل: الشَّفْعِ‏ یوم النّحر وَ الْوَتْرِ یوم عرفه، لانّ یوم عرفه هو التّاسع و هو وتر، و یوم النّحر هو العاشر و هو شفع. و قیل: الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ الصّلوات، فانّ فیها شفعا و و ترا؛ فصلاه المغرب وتر و الاربع البواقى شفع. و قیل: الشَّفْعِ‏ ابواب الجنّه لانّها ثمانیه، وَ الْوَتْرِ ابواب- النّار لانّها سبعه، فکانه اقسم بالجنّه و النّار. و قال الحسن: «الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ» العدد کلّه فمنه شفع و منه وتر. و قال مقاتل بن حیّان: «الشّفع» الایّام و اللّیالى، وَ الْوَتْرِ الیوم الّذى لا لیله بعده و هو یوم القیامه. قرأ حمزه و الکسائى: الْوَتْرِ بکسر الواو و قرأ الآخرون بفتحها و هما لغتان.

قوله:وَ اللَّیْلِ إِذا یَسْرِ اى- «اذا» مضى و ذهب کما قال: «وَ اللَّیْلِ إِذْ أَدْبَرَ».

و قال قتاده: اذا جاء و اقبل. و قیل: «إِذا یَسْرِ» یعنى: یسرى فیه السّارى کما یقال: لیل نائم، اى- ینام فیه النّائم، و اراد کلّ لیله. و قال مجاهد و عکرمه و الکلبى: هى لیله المزدلفه. و قیل: هى لیله القدر، و قیل: لیله الاضحى. قرأ ابن کثیر و نافع و ابو عمرو و یعقوب: «یسرى» بالیاء فی الوصل و یقف ابن کثیر و یعقوب بالیاء ایضا و الباقون یحذفونها فی الحالین. فمن حذف فلو فاق رؤس الآى و من اثبت فلانّها لام الفعل و لام الفعل لا تحذف فی الوقف، نحو قوله: هو یقضى و انا اقضى.

هَلْ فِی ذلِکَ قَسَمٌ لِذِی حِجْرٍ اى- هَلْ فِی ذلِکَ‏ کفایه «لذى» عقل فیعرف عظم هذه الاقسام. و قیل: هَلْ فِی ذلِکَ‏ ما یقسم به اهل العقل اذا بالغوا فی القسم، و قیل: کفى «ذلک» قسما «لذى» العقل، و سمّى العقل حجرا لانّه یحجر صاحبه عن الباطل کما یسمّى عقلا لانّه یعقله عن القبائح و جواب القسم قوله: إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصادِ و اعترض بین القسم و جوابه قوله عزّ و جلّ:أَ لَمْ تَرَ معناه التّعجّب اى- «الم» تخبر «الم» تعلم‏ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِعادٍ.

یخوّف اهل مکه، یعنى: «کیف» اهلکهم؟ و هم کانوا طول اعمارا و اشدّ قوّه من هؤلاء! قیل: هما عادان عاد الاولى و هی آدم و هم قوم هود اهلکوا بالرّیح و عاد الآخره و هی‏ ثمود، و هم قوم صالح اهلکوا بالصّیحه. و قیل: ارم قبیله من عاد الاولى. قال محمد بن اسحاق: ارم اسم جدّ عاد و هو عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح، و التّقدیر: «بعاد» سبط «ارم» و قیل: هو ابو عاد و التّقدیر «بعاد» ابن «ارم» و هو لا ینصرف یکون فی موضع الجرّ منصوبا. و قیل: «ارم» اسم البلده و التّقدیر «بعاد» صاحب «ارم» فحذف المضاف. و قیل: «ارم» اسم دمشق، و قیل: اسم الاسکندریه، و قیل: اسم مدینه بناها شدّاد بن عاد.

قوله:«ذاتِ الْعِمادِ» اى- «ذات» الاجسام الطّویله قال ابن عباس: یعنى: طولهم مثل «العماد» کان الانسان منهم من ستّین و سبعین ذراعا الى مائه ذراع، رأى عظم ذراع میّت منهم اثنى عشر ذراعا او عظم ساق بارض الیمن فعلى هذا معنى:لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُها فِی الْبِلادِ اى- «لَمْ یُخْلَقْ» مثل عاد و قبیلته «فِی الْبِلادِ»، من شدّه قوّتهم و طول قامتهم و هم الّذین قالوا: «مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّهً».

و قال الکلبى: «ارم» هو الّذى یجتمع الیه نسب عاد و ثمود و اهل السّواد و اهل الجزیره کان یقال:عاد ارم و ثمود ارم فاهلک اللَّه عادا ثمّ ثمود و بقى اهل السّواد و الجزیره و کانوا اهل عمد و خیام و ماشیه سیّاره ینتجعون الغیث و الکلا فذلک قوله:«ذاتِ الْعِمادِ» اى- «ذات» العمد و الخیام ینتقلون من مکان الى مکان للانتجاع. و قیل: «ذاتِ الْعِمادِ» اى- «ذات» البناء الرّفیع «الّتى لم» تخلق مدینه «فِی الْبِلادِ» مثل مدینتهم و هی المدینه «الّتى» بناها شدّاد بن عاد على صفه لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُها فِی الْبِلادِ الدّنیا.

و بیان این قصّه آنست که از امام عصر خویش عثمان بن سعید الدارمى روایت کردند از عبد اللَّه بن صالح از ابن لهیعه از خالد بن عمران از وهب بن منبه از عبد اللَّه بن قلابه، این عبد اللَّه بن قلابه گفت: شترى گم کردم در صحراى عدن همى‏ گشتم در آن بیابان در طلب شتر، تا در افتادم بدیوار بستى عظیم، چنان پنداشتم که آنجا مردم‏اند شهرنشین: قصد کردم در درون دیوار بست شدم شهرستانى عظیم دیدم، اساس آن از جزع یمانى، دیوارها از زر و سیم، قصرها بر بالابر ستونهاى زبرجد و یاقوت بداشته و بالاى قصرها غرفه‏ ها از زر و سیم و لؤلؤ و یاقوت ساخته، درهاى آن قصور و غرف بعضى از یاقوت سرخ و بعضى از یاقوت سپید همه مقابل یکدیگر ساخته، همه زمین آن بنادق مشک و زعفران ریخته، در کویهاى آن درختهاى میوه‏دار ببار آمده، و زیر درختان جویها روان، درکنده‏ها سیم خام و بجاى سنگ ریزه مروارید و مرجان. آن مرد در آن جایگه مدهوش و متحیّر شد. با خود گفت: و الّذى بعث محمدا بالحقّ ما خلق اللَّه تعالى مثل هذا فی الدّنیا. مثل این در دنیا نیست، مگر آن بهشت است که ربّ العالمین در کتاب خویش وصف آن کرده! گفتا: دستم بدان زبرجد و یاقوت نمیرسید که سخت استوار و محکم بود. یکى از آن مروارید و بنادق مشک و زعفران لختى برداشتم و بیرون آمدم. و من خانه در یمن داشتم؛ با خانه خود رسیدم و از آن قصّه بعضى باز گفتم و از آنچه داشتم اثر توانگرى بر من پیدا شد. آن قصّه و خبر منتشر گشت و خلیفه آن روزگار معاویه بود.

این خبر بوى رسید، مرا بخواند و شرح آن قصّه از من درخواست. من آنچه دیده بودم بخلوت با وى بگفتم. معاویه کس فرستاد و کعب احبار را حاضر کرد، گفت:

یا با اسحاق هل فی الدّنیا مدینه من ذهب و فضّه؟ در دنیا هیچ شارستانى را دانى که بناى آن از زر و سیم نهاده ‏اند؟- کعب قصّه آن مدینه از کتب پیشینیان خوانده بود، گفت: بلى آن مدینه که ربّ العالمین در کتاب قرآن می گوید إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ مدینه‏ اى است که شدّاد عاد بنا نهاده. عاد اولى را دو پسر بود، یکى شدّاد و دیگر شدید، عاد هالک شد و این دو پسر از وى باز ماندند و دیار و بلاد بقهر بستند و خلق را مقهور خود کردند. شدید نیز هالک شد و شدّاد بر همه زمین مالک شد تنها، و دیگر ملوک زمین همه منقاد وى گشتند و سر بر خط فرمان وى نهادند. و این شدّاد برخواندن کتب پیوسته مولع بود و در کتابها و قصّه‏ ها حدیث بهشت خداوند جلّ جلاله و صفات آن بسیار خوانده بود و دانسته. نفس وى بر وى آراست از سر تمرّد و تکبّر و طغیان که من چنان بهشت در دنیا بسازم. و در ممالک وى دویست و شصت ملک بود. بفرمود تا هر ملکى در مملکت خویش هر چه داشت از زر و سیم و جواهر همه بوى فرستاد و استادان حاذق از همه دیار و اقطار جمع کرد تا آن مدینه بر آن صفت بساختند. بسیصد سال از آن فارغ شدند. آن گه بفرمود تا گرد آن شارستان دیوار بستى بر آوردند تا حصنى حصین گشت و بفرمود تا گرد بر گرد آن حصن هزار قصر بساختند و در هر قصرى وزیرى از وزراء خویش بنشاند با اهل و عیال و مال، و بفرمود تا هزار علم بر مثال منارها بساختند و مردان مبارزان‏[۶] بسان پاسبانان بر آنجا نشاند، آن گه ده سال دیگر ساز و جهاز خود مى ‏ساخت و ترتیب آن میداد که خود با آن مدینه تحویل کند با خیل و حشم و وزرا و ندما و سپاه فراوان، فرا راه بود و عمر وى بنهصد سال رسیده، چون میان وى و میان مدینه یک روزه راه مانده بود، ربّ العالمین از آسمان بفرمان روان صیحه ‏اى فرستاد و همه را بیکطرف هلاک کرد که از ایشان یکى زنده نماند. آن گه کعب احبار معاویه را گفت: در روزگار خلافت تو مردى از جمله مسلمانان ازین‏[۷] سرخى کوتاه مردى که بر پیشانى و بر گردن خالى دارد، و در آن بیابان شترى مى‏ طلبد، در آن شارستان شود! و آن مرد عبد اللَّه قلابه بود و در آن مجلس حاضر بود نزدیک معاویه! کعب با وى نگرست گفت: هذا و اللَّه ذلک الرّجل.

اینست قصّه‏ إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ الَّتِی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُها فِی الْبِلادِ قوله:

وَ ثَمُودَ الَّذِینَ جابُوا الصَّخْرَ اى- و بثمود الَّذِینَ جابُوا الصَّخْرَ بِالْوادِ الجوب: القطع، تقول: جبت القمیص، و منه سمّى الجیب و النّاقه تجوب الفلاه کانوا یقطعون الصّخور بوادى القرى وادى الحجر من الشام و یتّخذون منها بیوتا کما قال اللَّه عزّ و جلّ: و یَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً آمِنِینَ‏. قال اهل السّیر: اوّل من نحت الجبال و الصّخور الرّخام ثمود فبنوا من الدّور و المنازل الفى الف دار و سبعمائه الف کلّهامن الحجاره. اثبت ابن کثیر و یعقوب الیاء من الوادى وصلا و وقفا على الاصل و اثبتها، و رشّ عن نافع وصلا، و الآخرون یحذفونها فی الحالین على وفق رؤس الآى.

وَ فِرْعَوْنَ ذِی الْأَوْتادِ یعنى: فرعون موسى و هو الولید بن مصعب بن ریان ابن ثروان ابو العباس القبطى و الیه تنسب الاقداح العباسیّه «وَ فِرْعَوْنَ» لقب، و القبط تسمّى الجبابره فراعنه.

قوله:«ذِی الْأَوْتادِ» اختلفوا فیه فقال بعضهم: یعنى الجنود و الجموع الکفره الفجره الّذین کانوا «اوتاد» مملکته و یقوّن امره. و قال سعید بن جبیر: کانت له منارات یعذب النّاس علیها. و قیل: «الاوتاد» عباره عن ثبات مملکته و طول مدّته کثبوت «الاوتاد» فى الارض قال الشّاعر:فی ظلّ ملک ثابت «الاوتاد».

و قال ابن عباس: سمّى فرعون ذا «الاوتاد»، لانّه اذا کان غضب على احد مدّه بین اربعه «اوتاد» حتّى یموت و کذلک فعل بامرأته آسیه بنت مزاحم و بامرأه خازنه خربیل و کانت ماشطه هیجل بنت فرعون. اصحاب سیر گفته ‏اند که: این ماشطه دختر فرعون را موى بشانه میزد، شانه از دست وى بیفتاد، گفت: تعس من کفر باللّه.

دختر فرعون گفت: هل لک من آله غیر ابى؟! جز از پدر من ترا خدایى هست؟! ماشطه گفت: الهى و آله ابیک و آله السّماوات و الارض و احد لا شریک له. دختر برخاست گریان پیش پدر شد. پدر مرو را گفت: چرا میگریى؟- گفت: ماشطه مرا گفت که: خداى من و خداى پدر تو و خداى هفت آسمان و زمین یکى است، یگانه و یکتا که او را شریک و انباز نیست. فرعون مرو را بخواند و او را بعذاب خویش بیم داد، گفت: اگر از این گفتار و این دین که دارى برنگردى و بخدایى من اقرار ندهى ترا بمیخ بند هلاک کنم. ماشطه با وى همان گفت که با دختر گفت و از توحید اللَّه برنگشت.

فرعون بفرمود تا او را چهار میخ کردند و او را بمیخها در زمین دوختند و مار و کژدم فرا سینه وى گذاشتند. فرعون گفت: ترا دو ماه در این عذاب فرو گذارم، اگر از دین خویش بازنگردى. گفت: من از توحید و از دین حقّ بازنگردم و اگر هفتادماه مرا در این عذاب دارى! ماشطه دو دختر داشت: یکى خرد که شیر همى‏ خورد و یکى بزرگ بزنى رسیده. آن بزرگ را بیاوردند و سر وى بر سینه مادر بریدند و مادر از این برنگشت. آن طفل رضیع را بیاوردند. مادر چون آن طفله‏[۸] دید بگریست و جزع کرد. ربّ العالمین آن طفله را زبان فصیح دید[۹] تا گفت: یا امّاه لا تجزعى فانّ اللَّه قد بنى لک بیتا فی الجنّه! اصبرى فانّک تفیضین الى رحمه اللَّه عزّ و جلّ و کرامته. اى مادر صبر کن، جزع مکن! اینک برحمت و کرامت اللَّه مى‏روی و ببهشت جاودان. پس او را هلاک کرد و اللَّه تعالى او را بجوار رحمت خویش برد و فرعون کس بطلب شوهر وى فرستاد، خربیل، و او را نیافتند. پس فرعون را گفتند که:

خربیل در فلان جایگه بر فلان کوه گریخته. فرعون دو مرد فرستاد بآن جایگه، خربیل را دیدند در نماز ایستاده سه صف از وحوش بیابان بر متابعت وى ایستاده، ایشان هر دو بازگشتند و خربیل دعا کرد باللّه گفت: اللّهم انّک تعلم انّى کتمت ایمانى مائه سنه و لم یظهر علىّ احد، فایّما هذین الرّجلین کتم علىّ فاهده الى دینک و اعطه من الدّنیا سؤله و ایّما هذین الرّجلین اظهر على فعجّل عقوبته فی الدّنیا و اجعل مصیره فی الآخره الى النّار. گفت: خداوندا خود میدانى که صد سال ایمان پنهان داشتم و هیچ دشمن بر من ظفر نیافت و حال من بر کس آشکارا نگشت. خداوندا ازین دو مرد آن یکى که کار و حال من بر من بپوشد او را راه نماى بدین خویش و ایمان کرامت کن و از دنیا آنچه خواهد مرادش حاصل کن، و از این دو مردان یکى که حال من ظاهر کند و دشمن را بر کار من اطّلاع دهد، در دنیا او را بعقوبت شتابان و در عقبى او را بآتش رسان.

ایشان هر دو بازگشتند، دعاى خربیل در یکى رسید ایمان آورد و مسلمان پاک دین گشت و با پیش فرعون نشد و آن دیگر بر فرعون شد و قصّه خربیل بآشکارا گفت على رؤس الملأ. فرعون گفت: با تو هیچکس بود که بآنچه تو میگویى گواهى دهد- گفت: فلان کس با من بود، و همان گوید که‏ من گفتم. آن مرد را بیاوردند و فرعون از وى پرسید که: آنچه این مرد میگوید راست است؟- او جواب داد که: لا ما رأیت ممّا قال شیئا: از آنچه او میگوید خبر ندارم و هیچ ندیدم. فرعون بفرمود تا آن مرد بدگوى را بردار کردند و آن دیگر را بنواخت و عطا داد. پس خبر به آسیه رسید که فرعون ماشطه را بمیخ بند هلاک کرد. آسیه گفت: این دین اسلام تا کى پنهان دارم و بر ناشایست دیدن چند صبر کنم؟! با فرعون گفت: انت شرّ الخلق و اخبثه عمدت الىّ الماشطه فقتلتها اى- فرعون بترین آفریدگان تویى، خبیث‏ترین عالمیان تویى که آن ماشطه را چنان بعذاب بکشتى. فرعون گفت: مگر آن جنون که ماشطه را گرفت ترا نیز گرفت؟!- گفت: من دیوانه نه‏ام و مرا جنون نگرفته؛ من همى‏گویم که: خداى من و خداى تو، خداوند هفت آسمان و هفت زمین است؛ آن یگانه یکتاى بى‏شریک و بى‏انباز.

فرعون او را نیز بمیخ بند درکشید، هم چنان که با ماشطه کرد، و آسیا سنگى عظیم بر سینه وى فرو گذاشت. ربّ العزّه آن ساعت در بهشت بر وى گشاد و ناز و نعیم بهشت فرا پیش چشم وى داشت تا آن عذاب بر وى آسان گشت و گفت: «رَبِّ ابْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی الْجَنَّهِ وَ نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ».

قوله:الَّذِینَ طَغَوْا فِی الْبِلادِ اى- کفروا و جاوزوا قدرهم و توثبوا على اللَّه عزّ و جلّ و نصبوا له الحرب و همّت برسله لیأخذوهم.

فَأَکْثَرُوا فِیهَا الْفَسادَ بالکفر و القتل و النّهب و منع النّاس عن عباده اللَّه و طالت اعمارهم و ساءت اعمالهم بارض الیمن و ثمود بارض الشّام و نمرود بالسّواد و قبط بمصر.

فَصَبَّ عَلَیْهِمْ رَبُّکَ سَوْطَ عَذابٍ‏ اى- ارسل من فوق عذابا سطا بهم فدمّرهم.

قال الزّجاج: جعل سوطه الّذى ضربهم به العذاب.

إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصادِ قال مقاتل: ممرّ النّاس علیه لا یفوته احد و یؤخذ کلّا بما یفعله. و فی التّفسیر انّ الصّراط سبع قناطر ثلاث صعود و ثلاث هبوط، و السّابعه وسطها فی اعلى الصّراط على القنطره الاولى الامانه الّتى لا یجاوزها الّا من‏ اداها فی الدّنیا. و على القنطره الثّانیه الرّحم لا یجاوزها الّا من وصلها فی الدّنیا و اللَّه عزّ و جلّ على القنطره الاعلى ثانى رجلیه: «یقول: «و عزّتى لا یمرّ بى الیوم ظلم ظالم»-

وفی بعض الرّوایات‏ انّ على جسر جهنّم سبع قناطر یسأل العبد عن الشّهاده. فى اولاها فان اتى بها تامّه جاز الى الثّانیه، فیسأل عن الصّلاه فان جاء بها تامّه جاز الى الثّالثه، فیسأل عن الزّکاه فان جاء بها تامّه جاز الى الرّابعه، فیسأل عن الصّوم، فان جاء به تامّا جاز الى الخامسه، فیسأل عن الحجّ؛ و فی السّادسه عن العمره و فی السّابعه عن المظالم، فان خرج منها قیل له: «انطلق الى الجنّه».

فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ‏ نزلت فی عتبه بن ربیعه، و قیل: فی امیه بن خلف الجمحى «ابْتَلاهُ» اى- امتحنه «ربه» بالنّعمه «فَأَکْرَمَهُ» بالمال «وَ نَعَّمَهُ» بما وسّع علیه «رزقه» «فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ» اى- فضّلنى بما اعطانى یرى الاکرام فی کثره الحظّ من الدّنیا هذا کقوله: «لیقولنّ هذا لى».

وَ أَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ‏ بالفقر «فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ» اى- ضیّق «علیه» و قیل:جعله على مقدار البلغه و الکفایه «فَیَقُولُ رَبِّی أَهانَنِ» اى- اذلّنى، بالفقر یرى الهوان و المذلّه فی قلّه الحظّ منها، فردّ اللَّه على من ظنّ انّ سعه الرّزق اکراما و انّ الفقر اهانه فقال:«کلّا» اى- لیس الاکرام و الاهانه فی کثره المال و قلّته. و انّما الاکرام و الاهانه فی الطّاعه و المعصیه. و قیل معنى: «کلّا» هاهنا اى- لم یکن ینبغى ان یکون الحمد على نعمه دون فقره، بل ینبغى ان یکون حمده على الحالین جمیعا. قرأ ابو جعفر و ابن عامر: «فقدّر» بتشدید الدّال و الآخرون بالتّخفیف و هما لغتان. و قرأ نافع و ابن کثیر و ابو عمرو و یعقوب اکرمنى و أهاننی بإثبات الیاء فی الوصل و یقف ابن کثیر و یعقوب بالیاء و الآخرون یحذفونها وقفا و وصلا. قوله:بَلْ لا تُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ‏ قرأ اهل البصره: «یکرمون» و «یحضّون» و «یأکلون» و «یحبّون» بالیاء فیهنّ و قرأ الآخرون: بالتّاء لا تُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ‏ اى- «لا» تحسنون الیه، و قیل: «لا» تعطونه حقّه. قال مقاتل: کان قدامه بن مظعون‏ یتیما فی حجر امیّه بن خلف فکان یدفعه عن حقّه فنزل فیه: لا تُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ‏.

وَ لا تَحَاضُّونَ عَلى‏ طَعامِ الْمِسْکِینِ‏ اى- لا یأتونه و لا یأمرون به، و تقدیره:«على» اطعام «طعام المسکین». و قیل: وقع الطّعام موقع الاطعام کالنّبات موقع الانبات. و قرأ ابو جعفر و حمزه و الکسائى و عاصم «تحاضّون» بفتح الحاء و الف بعدها اى- «لا» یحضّ بعضکم بعضا علیه.

وَ تَأْکُلُونَ التُّراثَ‏ اى- میراث الیتامى و اموالهم «أَکْلًا لَمًّا» اى شدیدا بالغلبه و هو ان یأکل نصیبه و نصیب غیره و ذلک انّهم کانوا لا یورثون النّساء و الصّبیان و یأکلون نصیبهم. و قال «ابن زید» الاکل اللمّ الّذى یأکل کلّ شی‏ء یجده لا یسأل عنه احلال ام حرام؟- و یأکل الّذى له و لغیره. و قیل: «أَکْلًا لَمًّا» اى- جمعا.

یقال:لممت ما على الخوان المّه اذا جمعته فاکلته اجمع.

وَ تُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا اى- کثیرا مفرطا فیه. یقال: جمّ الماء فی الحوض اذا اجتمع فیه و کثر.

«کلّا» اى- ما ینبغى ان یکون الامر هکذا. و قال مقاتل: اى- لا یعقلون ما امروا به فی الیتیم و فی المسکین. ثمّ اخبر عن تلهّفهم على ما سلف منهم حین لا ینفعهم فقال عزّ من قائل:

إِذا دُکَّتِ الْأَرْضُ دَکًّا مرّه بعد مرّه و کسر کلّ شی‏ء على ظهرها من جبل و بناء و شجر فلم یبق على ظهرها شی‏ء. قال الزجاج: «دکّت» زلزلت.

قوله:وَ جاءَ رَبُّکَ وَ الْمَلَکُ صَفًّا صَفًّا هذا کقوله: «هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللَّهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَ الْمَلائِکَهُ صَفًّا صَفًّا» اى- تصف الملائکه صفوفا کصفوف اهل الدّنیا. قیل: اهل کلّ سماء صفّ على حده فتکون سبعه صفوف. قوله:

وَ جِی‏ءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ‏ قلل عبد اللَّه بن مسعود و مقاتل فی هذه الآیه: تقاد جهنّم بسبعین الف زمام کلّ زمام بید سبعین الف ملک، لها تغیظ و زفیر حتّى تنصب على یسار العرش و روى فلا یراها ملک مقرّب و لا نبىّ مرسل الّا جثا لرکبته یقول: نفسى نفسى،

ونبیّنا (ص) یقول: امّتى امّتى.

«یومئذ» یعنى: یوم یجاء «بجهنّم» «یَتَذَکَّرُ الْإِنْسانُ»

اى- یتذکّر ما اخبر به فی الدّنیا فیتّعظ وَ أَنَّى لَهُ الذِّکْرى‏ اى- «انّى» ینفع ذلک و من این له التّوبه. قال الزجاج: یظهر التّوبه و من این له التّوبه و لیس بدار التّکلیف.

یَقُولُ یا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیاتِی‏ اى- «قدّمت» من الاعمال الصّالحه «لحیوتى» بعد موتى.

فَیَوْمَئِذٍ لا یُعَذِّبُ عَذابَهُ أَحَدٌ قرأ الکسائى و یعقوب: «لا یُعَذِّبُ» و «لا یُوثِقُ» بفتح الذّال و الثّاء على معنى «لا یعذب» «احد» فى الدّنیا کما «یعذب» هو فی الآخره.

«وَ لا یُوثِقُ» مثل وثاق اللَّه «احد» «یومئذ». و قیل: هو رجل بعینه و هو امیه بن خلف، یعنى: «لا یعذب» کعذاب هذا الکافر «احد» «و لا یوثق» کوثاقه «احد»، فعلى هذه القراءه الهاء الاولى و الثّانیه راجعتان الى الانسان. و قرأ الآخرون بکسر الذّال و الثّاء، و معناه: «لا» «احد» فى الدّنیا «یعذب» مثل ما «یعذب» اللَّه ذلک الیوم و «لا» «احد» فى الدّنیا «یوثق» مثل «وَثاقَهُ» للکافر ذلک الیوم و یجوز ان یکون معناه: «لا یُعَذِّبُ» عذاب اللَّه «احد» اى- «لا» یتولّى «عَذابَهُ» غیره فهو الّذى یتولّى تعذیب الکفّار و توثیقهم بنفسه من غیر ان یکلهما الى غیره، فیکون فیه زیاده فی التّهویل. و یجوز ان یکون ذلک فی بعض اوقاتهم و على هذه القراءه الهاء الاولى و الثّانیه راجعتان الى اللَّه. و یروى انّ ابا عمرو رجع فی آخر عمره الى قراءه من قرأ بفتح الذّال و الثّاء. و قیل: هى قراءه النّبیّ (ص).

قوله:یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ اى- المطمئنّه باللّه و بالایمان من قوله: الَّذِینَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللَّهِ‏. و قیل: اطمأنّت بالبشرى من الملائکه، من قوله: وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّهِ. و قیل: اطمأنّت اذا اوتیت کتابها بیمینها. قال الحسن: «النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ» المؤمنه الموقنه، الرّاضیه بقضاء اللَّه، الآمنه من عذاب اللَّه. و قیل: القلب السّاکن بسکینه الیقین لا یخالجه شکّ. یقال: نزلت فی حمزه بن عبد المطّلب و اختلفوا فی وقت هذه المقاله فقال قوم: یقال لها ذلک عند الموت،

فیقال لها:ارْجِعِی إِلى‏ اللَّه «راضیه» بما اعطیت من الثّواب «مرضیّه» عنک اى- اللَّه عنک راض. و قال الحسن: اذا اراد اللَّه قبضها اطمأنّت الى اللَّه و رضیت عن اللَّه و رضى اللَّه عنها. و قال عبد اللَّه بن عمرو: اذا توفّى العبد المؤمن، ارسل اللَّه عزّ و جلّ ملکین و ارسل الیه بتحفه من الجنّه، فیقال لها: اخرجى‏ أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ اخرجى «الى» روح و ریحان و رب عنک راض فتخرج کاطیب ریح مسک وجده احد فی انفه و الملائکه على ارجاء السّماء یقولون: قد جاء من الارض روح طیّبه و نسمه طیّبه فلا تمرّ بباب الّا فتح لها و لا یملک الّا صلّى علیها حتّى یؤتى بها الرّحمن فتسجد.

ثمّ یقال لمیکائیل: «اذهب بهذه فاجعلها مع انفس المؤمنین» ثمّ یومر فیوسّع علیه قبره سبعین ذراعا عرضه و سبعین ذراعا طوله و ینبذ له فیه الرّیحان ان کان معه شی‏ء من القرآن کفاه نوره و ان لم یکن جعل له نور مثل الشّمس فی قبره، و یکون مثله مثل العروس ینام فلا یوقظه الّا احبّ اهله الیه. و اذا توفّى الکافر ارسل اللَّه الیه ملکین و ارسل قطعه من بجاد أنتن و اخشن من کلّ خشن، فیقال: أَیَّتُهَا النَّفْسُ‏ الخبیثه اخرجى «الى» جهنّم و عذاب الیم و ربّ علیک غضبان. و قال ابو صالح فی قوله: ارْجِعِی إِلى‏ رَبِّکِ راضِیَهً مَرْضِیَّهً. قال هذا عند خروجها من الدّنیا فاذا کان یوم القیامه،

قیل:فَادْخُلِی فِی عِبادِی‏ وَ ادْخُلِی جَنَّتِی‏ و قال آخرون: انّما یقال لها ذلک عند البعث. قال ابن عباس: الخطاب لروح المؤمن یأمرها اللَّه بالرّجوع الى الجسد فیکون قوله: «إِلى‏ رَبِّکِ» اى- «الى» امر «ربک»، و قیل: «إِلى‏ رَبِّکِ» اى- «الى» بدن صاحبک فسمّى ذلک ربّا کما یقال: ربّ الدّار و ربّ الدّابّه.

فَادْخُلِی فِی عِبادِی‏ اى- مع «عِبادِی» «جَنَّتِی». و قیل: «فى» جمله «عبادى» الصّالحین مع الّذین انعم اللَّه علیهم من النّبیّین و الصّدّیقین و الشّهداء و الصّالحین. و قیل: فِی عِبادِی‏ اى- «فى» عبادتى و طاعتى فحذف التّاء کاقام الصّلاه.

و قال بعض اهل الاشاره: یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ الى الدّنیا «ارْجِعِی» الى اللَّه بترکها و الرّجوع الى اللَّه سلوک سبیل الآخره. و فی بعض التّفاسیر انّ هذه الآیه نزلت فی خبیب بن عدى الّذى صلبه اهل مکه و جعلوا وجهه الى المدینه فقال:اللّهم ان کان لى عندک خیر فحوّل وجهى نحو قبلتک، فحوّل اللَّه وجهه نحو القبله من غیر ان یحوّله احد؛ فلم یستطع احد ان یحوّله. و قیل: نزلت فی عثمان بن عفان بین انّه سیقتل شهیدا مظلوما. و قال سعید بن جبیر: مات ابن عباس بالطّائف فشهدت جنازته فجاء طائر لم یر على خلقته فدخل نعشه ثمّ لم یر خارجا منه فلمّا دفن تلیت هذه الآیه على شفیر القبر لا یرى من تلاها.

یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ ارْجِعِی إِلى‏ رَبِّکِ راضِیَهً مَرْضِیَّهً فَادْخُلِی فِی عِبادِی‏ وَ ادْخُلِی جَنَّتِی‏

النوبه الثالثه

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ بسم اللَّه کلمه منیعه لیس یسموا الى فهمها کلّ خاطر، فخاطر غیر عاطر عن علم حقیقته متقاصر، کلمه عزیزه من ذکرها عزّ لسانه و من صحبها اهتزّ جنانه. قدر بِسْمِ اللَّهِ‏ کسى داند که دلى صافى دارد، و در دل یادگار الهى دارد[۱۰]، ساحت سینه از لوث غفلت پاک دارد، نظر اللَّه پیش چشم خویش دارد، خلوت‏ «وَ هُوَ مَعَکُمْ» نقش نگین یقین خود گرداند، عین بیدارى و هشیارى شود، تا چون نام او گوید، طنطنه حروف بسمعها میرسد و غلغله عشق بجانها مى‏بود.

قوله تعالى:وَ الْفَجْرِ جلیل و جبّار خداوند کردگار، سوگند یاد میکند بمصنوعات و افعال خود، و او را جلّ جلاله رسد، و از خداوندى وى سزد که اگر خواهد سوگند بذات خود یاد کند؛ چنان که: فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ‏ فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌ‏. و اگر خواهد بصفات خود یاد کند، کقوله: ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجِیدِ ص وَ الْقُرْآنِ ذِی الذِّکْرِ. و اگر خواهد بافعال خود یاد کند، کقوله: وَ الْفَجْرِ وَ لَیالٍ عَشْرٍ این را تفسیرهاست از اقوال مفسّران؛ میگوید: ببام محرّم که اوّل سالست، ببام ذى الحجّه که ماه حجّ و زیارتست، ببام روز آدینه که حجّ درویشانست، ببام همه‏ روز در همه سال که وقت مناجات دوستانست و ساعت خلوت عارفانست؛ ببام دل دوستان که محلّ نظر خداوند جهانست، بروشنایى صبح معرفت که آسایش مؤمنانست و و راحت ایشان از آنست.

وَ لَیالٍ عَشْرٍ بشبهاى دهه ذى الحجّه که روز عرفه در آنست، بشبهاى دهه محرّم که عاشورا آخر آنست، بشبهاى دهه آخر رمضان که شب قدر تعبیه آنست، بشبهاى دهه نیمه شعبان که شب برات با آنست، بشبهاى دهه موسى که: وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ بیان آنست و مناجات موسى با حق حاصل آنست.

وَ الشَّفْعِ‏ بجمله خلق عالم که همه جفت آفرید دوان دوان قرین یکدیگر یا ضدّ یکدیگر، چنان که نرینه و مادینه، روز و شب، نور و ظلمت، آسمان و زمین، برّ و بحر، شمس و قمر، جنّ و انس، طاعت و معصیت، سعادت و شقاوت، عزّ و ذلّ، قدرت و عجز، قوّت و ضعف، علم و جهل، حیات و ممات، صفات خلق چنین آفرید با ضدّ آفرید، و جفت یکدیگر آفرید، تا بصفات آفریدگار نماند؛ که عزّش بى‏ذلّ است، و قدرت بى عجز، و قوّت بى‏ضعف، و علم بى‏جهل، و حیات بى‏موت، و بقا بى‏فنا. پس او «وتر» است یکتا و یگانه. دیگر همه شفع‏اند جفت یکدیگر ساخته.

قومى علماء گفتند:«شفع» کوه صفا است و کوه مروه، و «وتر» خانه کعبه؛ «شفع» مسجد حرام است و مسجد مدینه، و «وتر» مسجد اقصى. «شفع» روز و شب است جفت یکدیگر، «وتر» روز قیامت است که آن را شب نیست. «شفع» نفس و روح است، امروز قرین یکدیگر، «وتر» روح باشد فردا که از قالب جدا شود. «شفع» ارادت است و نیّت، «وتر» همّت است غریب و بیکس. «شفع» زاهد است و عابد قرین یکدیگر، «وتر» مرید است، مرید تنها رود بى‏قرین و بى‏خدین‏[۱۱]:

فرید عن الخلّان فی کلّ بلده اذا عظم المطلوب قلّ المساعد.

خلیل صلوات اللَّه علیه دعوى مریدى کرد، گفت: «و اعتزلکم و ما تدعون من دون اللَّه و ادعوا ربّى فانّهم عدوّ لى الّا ربّ العالمین‏ «إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ» الآیه …

هر کجا در عالم قرینه‏اى بود، یا پیوندى، از همه بیزار شد، آواز برآورد که: «إِنِّی ذاهِبٌ إِلى‏ رَبِّی سَیَهْدِینِ» بقیّتى با وى بماند و ندانست که: المکاتب عبد ما بقى علیه درهم.

گوشه دل وى بفرزند مشغول شد ندا آمد که: «قرّبه لى قربانا» اى ابراهیم اگر دعوى مریدى میکنى، مرید باید که «وتر» بود قرینه ندارد، تنها بود، تنها رود؛ این فرزند قرینه تو است، او را از دل برون کن؛ بقربان ده تا مریدى صادق باشى. و گفته ‏اند: نشان صدق ارادت آنست که از پیش خویش برخیزد، بود خود نابود انگارد، چنان که آن پیر طریقت گفت:

الهى بود من بر من تاوان است، تو یک بار بود خود بر من تابان؛ الهى معصیت من بر من گرانست، تو رود جود خود بر من باران‏[۱۲]؛ الهى جرم من زیر حلم تو پنهانست، تو پرده عفو خود بر من گستران. و گفته‏اند: ارادت مرید خواست ویست و در راه بردن، و خواست مرد از خاست وى خیزد، و خاست او از شناخت خیزد، تا نشناسد نخیزد و تا نخیزد نخواهد، و تا نخواهد نجوید. این همه منازل عبودیّت‏اند و مراحل عبادت. مرید چون این منازل باز برد. مطلوب او جمله طالب او گردد، از غیب این ندا بجان وى رسد که: یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ ارْجِعِی إِلى‏ رَبِّکِ راضِیَهً مَرْضِیَّهً سیصد و شصت نظر از ملکوت قدس میآید و با هر نظرى این تقاضا میرود که:

«ارجعى» هنوز گاه آن نیامد که باز آیى و با ما بسازى؟ وقت نیامد که ما را باشى؟:

اى باز هوا گرفته باز آى و مرو کز رشته تو سرى در انگشت منست.

و زینها که چون آیى از راه دنیا نیایى که قدمت بوحل فرو شود، و از راه نفس نیایى که بما نرسى. بر درگاه ما دل را بارست نیز هیچیز دیگر را راه نیست و بار نیست.

بزرگى را پرسیدند که: راه حقّ چونست؟- گفت: قدم در قدم نیست، امّا دل در دل است و جان در جان. بجان رو تا بدرگاه رسى، بدل رو تا بپیشگاه آیى:

خون صدّیقان بپالودند و زان ره ساختند جز بجان رفتن درین ره یک قدم را بار نیست.

یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ خوشا روزى را که این قفس بشکنند و این مرغ باز داشته را باز خوانند و این رسم و آیین خاکیان از راه مقرّبان بردارند، شیطان پوشیده در صورت آدمیّت بیرون شود و جوهر ملک چهره جمال بنماید و دشمن از دوست جدا شود. عزیزا گمان مبر[۱۳] که عزرائیل را فرستند تا ترا بگرداند از آنچه تو در آنى. او غشاوت انسانیّت از روى دل برکشد و بداغ نگاه کند، اگر نشان معرفت در آن داغ بندگى بیند بحرمت باز گردد و گوید: مرا درین معدن تصرّف نیست که بضاعت حقّ است، و گوید: یا ربّ العزّه مرا زهره آن نیست که در آن تصرّف کنم. این مرد از آن جمله باشد که قرآن مجید خبر مى‏دهد که: اللَّهُ یَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِها. عزیزا نگر تا از آن جمله نباشى که عزرائیل را ننگ آید از جان ستدن تو، لا بل از آن قوم باشى که عزرائیل را یاراى آن نباشد که بحضرت جان تو در شود.

بزرگى را پرسیدند که: جانها درین راه حق بوقت نزع چون بود؟- گفت:چون صیدها در دام آویخته و صیّاد با کارد کشیده، بر سر وى رسیده!- گفتند: چون بحقّ رسد چون بود؟- گفت: چون صید از فتراک در آویخته! اى درویش اگر روزى صید دام وى شوى و کشته راه وى گردى، بعزّت عزیز که جز بر کنگره عرش مجیدت نبندد «من احبّنى قتلته و من قتلته فانادیته»:

دیدى ملکى که دست درویش گرفت‏ آن گه بنواخت در بر خویش گرفت‏
آن گه بولى و صاحب جیش گرفت‏ آن گاه بکشت و کشته را پیش گرفت؟!

___________________________

[۱] ( ۱)- الف: بتا

[۲] ( ۲، ۳)- الف: ور

[۳] ( ۲، ۳)- الف: ور

[۴] ( ۱)- ج: ملائکه.

[۵] ( ۲) صیغه ایست قدیم، بجا و بمعنى فرا فرستادمى.

[۶] ( ۱) صفت و موصوف در جمع مطابقت کرده و این از خواص نثر قدیم است.

[۷] ( ۲) ازین: ادات بیان جنس است، چنان که سعدى فرمود:

ازین مه پاره‏اى عابد فریبى‏ ملایک طلعتى طاوس زیبى.

[۸] ( ۱) طفله: طفلک.

[۹] ( ۲) دید: ممال داد.

[۱۰] ( ۱)- الف: کارد.

[۱۱] ( ۱) خدین: یار و دوست و معشوق. ترجمه و شرح قاموس.

[۱۲] ( ۱)- الف: گستران.

[۱۳] ( ۱)- الف: عزیزان گمان مبرید.

 

کشف الأسرار و عده الأبرار// ابو الفضل رشید الدین میبدى جلد دهم

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *