کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره الطارق

۸۶- سوره الطارق – مکیه

النوبه الاولى‏

(۸۶/ ۱۷- ۱)

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ بنام خداوند فراخ بخشایش مهربان.

وَ السَّماءِ وَ الطَّارِقِ (۱) بآسمان و بآنچه بشب پیدا مى‏آید.

وَ ما أَدْراکَ مَا الطَّارِقُ (۲) چون نیک دانى که آنچه بشب آید چیست؟

النَّجْمُ الثَّاقِبُ (۳) ستاره درخشان.

إِنْ کُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَیْها حافِظٌ (۴) هر کسى و هر تنى آنست که برو گوشوانى است، [یعنى نیست هیچ تن و هیچکس مگر که برو نگهبانى است‏].

فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ مِمَّ خُلِقَ (۵) در نگرا مردم که از چه چیز آفریدند او را.

خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ (۶) بیافریدند او را از آبى افکنده ریخته.

یَخْرُجُ مِنْ بَیْنِ الصُّلْبِ وَ التَّرائِبِ (۷) بیرون میآید از پشت مرد و استخوانهاى سینه زن.

إِنَّهُ عَلى‏ رَجْعِهِ لَقادِرٌ (۸) آفریدگار او بر باز برد او [با جوانى و کودکى با آب و با پشت پدر] توانا است.

یَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ (۹) آن روز که بر رسند و باز نگرند پنهانها.

فَما لَهُ مِنْ قُوَّهٍ وَ لا ناصِرٍ (۱۰) او را نه نیرویى که بان تاود یا کوشد، و نه یارى که او را یارى دهد.

وَ السَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ (۱۱) بآسمان با باران.

وَ الْأَرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ (۱۲) و بزمین با شکاف.

إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ (۱۳) که این قرآن سخنى است درست و راست.

وَ ما هُوَ بِالْهَزْلِ (۱۴) نه سست و نه گزاف.

إِنَّهُمْ یَکِیدُونَ کَیْداً (۱۵) ایشان دستانى مى‏سازند نهانى ساختنى.

وَ أَکِیدُ کَیْداً (۱۶) و من کارى میسازم نهانى.

فَمَهِّلِ الْکافِرِینَ‏ این ناگرویدگان را درنگ ده‏ أَمْهِلْهُمْ رُوَیْداً (۱۷) فرو گذار ایشان را اندک روزگار.

النوبه الثانیه

این سوره هفده آیتست، شصت و یک کلمه، دویست و چهل و پنج حرف، جمله به مکه فرو آمد؛ و درین سوره یک آیه منسوخ است: فَمَهِّلِ الْکافِرِینَ أَمْهِلْهُمْ رُوَیْداً نسخت بآیه السّیف. و در فضیلت سوره ابى بن کعب روایت کند از مصطفى (ص) گفت: «هر که این سوره برخواند، حقّ جلّ جلاله بعدد هر ستاره‏اى که در آسمانست او را ده نیکى در دیوان بنویسد». روایت کنند از عبد الرحمن بن خالد.

و قیل:عبد اللَّه بن عبد الرحمن بن یحیى بن کعب، گفتا: رسول خدا را (ص) دیدم در قبیله ثقیف در مشرقه‏اى فرو آمده و این سوره‏ وَ السَّماءِ وَ الطَّارِقِ‏ میخواند، و من هنوز در جاهلیّت بودم در اسلام نیامده، و این سوره از لفظ رسول (ص) یاد گرفتم. پس در انجمن ثقیف بگذشتم و قومى از قریش در میان ایشان بودند، عتبه و شیبه پسران ربیعه با ایشان، قوم از من درخواستند تا این سوره برخواندم. هر چه ثقفیان بودند گفتند: ما نرى هذا الّا حقّا، سخنى است راست و درست. قرشیان گفتند: نحن اعلم بصاحبنا لو علمنا انّه حقّ لتبعناه. ما محمد را به شناسیم و حال وى از شما بهتر دانیم که او مرد ما است و از قبیله ما. اگر ما دانستمانى‏[۱] که او بر حقّست و سخن او راست، ما خود بر پى وى رفتمانى‏[۲] و او را راستگوى داشتیمى.

قوله:وَ السَّماءِ وَ الطَّارِقِ‏

قال الکلبى: نزلت فی ابى طالب و ذلک انّه اتى النّبیّ (ص) فاتحفه بخبز و لبن فبینما هو جالس یأکل اذا انحطّ نجم فامتلأ ماء ثمّ نارا ففزع ابو طالب. و قال: اىّ شی‏ء هذا؟- فقال رسول اللَّه (ص): «هذا نجم رمى به و هو آیه من آیات اللَّه سبحانه» فعجب ابو طالب. فانزل اللَّه عزّ و جلّ:وَ السَّماءِ وَ الطَّارِقِ‏

هذا قسم «وَ الطَّارِقِ» النّجم لانّ الطّروق یکون باللّیل و طلوع النّجم باللّیل و کلّ ما جاء لیلا فقد طرق و منه حدیث جابر نهى النّبیّ (ص) ان یطرق الرّجل اهله. و قال: حتّى تستحدّ المغیبه و تمتشط الشّعثه. و قالت هند بنت عتبه:یوم احد نحن بنات الطّارق نمشى على النّمارق.

تعنى انّ ابانا نجم فی شرفه و علوّه. و قال الشّاعر:

یا راقد اللّیل مسرورا باوّله‏ انّ الحوادث قد یطرقن اسحارا
لا تفرحنّ بلیل طاب اوّله‏ فربّ آخر لیل اجّج النّارا

ثمّ فسّره فقال:

النَّجْمُ الثَّاقِبُ‏ اى- النیّر المضی‏ء. و قال: فی موضع «شهاب ثاقب» یقال اثقب نارک، اى- اضئها. و قیل «الثّاقب» العالى الشّدید العلوّ یقال: ثقب الطّائر اى- ارتفع ارتفاعا شدیدا کانّه قد ثقب الجوّ الاعلى. قال ابن عباس: اراد به زحل لانّه العالى فی السّماء السّابعه. و قال ابن زید: اراد به الثّریا و العرب تسمیه النّجم.

إِنْ کُلُّ نَفْسٍ‏ هذا جواب القسم‏ لَمَّا عَلَیْها حافِظٌ قرأ ابو جعفر و ابن عامر و عاصم و حمزه «لمّا» بتشدید المیم یعنى: ما کلّ نفس الّا «عَلَیْها حافِظٌ» فیکون «لمّا» بمعنى الّا و هی لغه هذیل. و قرأ الآخرون بالتّخفیف جعلوا ما صله و المعنى: إِنْ کُلُّ نَفْسٍ‏ لعلیها «حافظ» و الحافظ هو اللَّه عزّ و جلّ و هو عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ حَفِیظٌ یحفظ على عباده اعمالهم و الملائکه حفظه یحفظون على بنى آدم اعمالهم و ارزاقهم و آجالهم و هو قوله: «وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحافِظِینَ»

وعن ابى امامه قال: قال رسول اللَّه (ص): وکّل بالمؤمن ستّون و مائه ملکا یذبون عنه ما لم یقدر علیه من ذلک للبصر سبعه املاک یذبون عنه کما یذبّ عن قصعه العسل الذّباب لو وکّل العبد الى نفسه طرفه عین لاختطفته الشّیاطین.

قوله:فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ‏ یعنى: الکافر المنکر قدره اللَّه على البعث‏ مِمَّ خُلِقَ‏ اى- ممّا ذا «خلق» یعرفه اصل خلقته لیدلّه بذلک على وحدانیّته ثمّ بیّن فقال:خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ‏ اى- مدفوق مصبوب فی الرّحم، فاعل بمعنى مفعول‏ کقوله: «فِی عِیشَهٍ راضِیَهٍ» اى- مرضیّه و المعنى «خُلِقَ مِنْ» مائین؛ ماء الرّجل و ماء المرأه. فوحّد لامتزاجهما.

یَخْرُجُ مِنْ بَیْنِ الصُّلْبِ‏ الرّجل و ترائب المرأه «وَ التَّرائِبِ» جمع التّرئبه و هى عظام الصّدر و النحر. و قیل: من بین صلب الرّجل و ترائبه. قال الضحاک:«التّرائب» العینان و الیدان و الرّجلان.

و قیل: هى عصاره القلب و منه یکون الولد و سئل عکرمه عن «التّرائب» فقال هذه و وضع یده على صدره نظیر الآیه قوله:«مِنْ نُطْفَهٍ أَمْشاجٍ» اى- اخلاط من نطفه الرّجل و نطفه المرأه و ماء الرّجل ابیض غلیظ و ماء المراه اصفر رقیق و هما یجریان من جمیع البدن؛ فیجتمع ماء الرّجل فی صلبه؛ ثمّ یجرى منه و یجتمع ماء المرأه فی ترائبها ثمّ یجرى فی لبّتها. و «التّرائب» ثمانیه اضلاع فی الصّدر خلقت منها اربعه یمنه و اربعه یسره اعلاهما موضع القلاده فشبه الولد فی الصّوره بما یعلو منهما و اللّحم و الدّم من ماء المرأه و العظم و العصب من ماء الرّجل.

إِنَّهُ عَلى‏ رَجْعِهِ لَقادِرٌ اى- «انّه على» «رجع» الانسان بعد البلى الى الحیاه «لقادر». و قیل: «انّه على» «رجع» الماء الاحلیل و الى الصّلب «لقادر». و قیل: معناه «انّه» «لقادر» «على» ان ینکّسه بعد شیخوخیّته فیجعله کهلا؛ ثمّ شابّا، ثمّ طفلا، ثمّ رضیعا، ثمّ جنینا ثمّ مضغه، ثمّ نطفه.

و قال ابن زید:«إِنَّهُ عَلى‏» حبس ذلک الماء «لقادر» حتّى لا یخرج.

یَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ اى- اذکر یَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ و احذر «یوم» تمتحن الضّمائر فیجازى کلّ انسان على معتقده من التّکذیب و التّصدیق. و قال عطاء بن ابى رباح «السّرائر» فرائض الاعمال کالصّوم و الصّلاه و الوضوء و الاغتسال من الجنابه فانّها سرائر بین اللَّه و بین العبد، فلو شاء العبد لقال صمت و لم یصم و صلّیت و لم یصل و اغتسلت و لم یفعل، فتختبر حتّى یظهر من اداها ممّن ضیّعها.

وفی الخبر عن عبد اللَّه بن عمرو قال: قال رسول اللَّه (ص): «ثلاث من حافظ علیهنّ فهو ولىّ اللَّه حقّا و من اختانهنّ فهو عدوّ اللَّه حقّا: الصّلاه و الصّوم و الجنابه».

و قال ابن عمر: یبدئ اللَّه یوم القیامه کلّ سرّ فیکون زینا فی وجوه و شینا فی وجوه یعنى من ادّاها کان وجهه مشرقاو من ضیّعها کان وجهه اغبر.

فَما لَهُ مِنْ قُوَّهٍ اى- ما لهذا الانسان المنکر للبعث یومئذ «من قوّه» ینتصر لنفسه و یدفع العذاب بها عنها «وَ لا ناصِرٍ» یمنعه من عذاب اللَّه و یعصمه من بأسه. ثمّ ذکر قسما آخر فقال:وَ السَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ‏ اى «ذات» المطر سمّى رجعا لانّه یرجع کلّ عام و یتکرّر.

و قال ابن عباس: هو السّحاب یرجع بمطر بعد مطر. و قیل: ترجع بنجومها و کواکبها و شمسها و قمرها طالعه عقب مغیبها.

وَ الْأَرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ‏ اى «ذات» الانصداع و الانشقاق بالنّبات و الاشجار و الانهار و جواب القسم:

إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ‏ اى- انّ القرآن کلام حقّ صدق صحیح جدّ یفصل به بین الحقّ و الباطل و ما هو بالسّفساف و اللّعب و الباطل. ثمّ اخبر عن مشرکى اهل مکه فقال:إِنَّهُمْ یَکِیدُونَ کَیْداً یعنى: فی دار النّدوه حین اجتمعوا على المکر برسول- اللَّه (ص) کما قال: «وَ إِذْ یَمْکُرُ بِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا» الآیه. «وَ أَکِیدُ کَیْداً» اى- انتقم منهم فی الدّنیا بالسّیف و فی الآخره بالنّار، اى- اخفى عنهم ما ادبّر فی امرهم. و قیل:کید اللَّه استدراجه ایّاهم من حیث لا یعلمون.

فَمَهِّلِ الْکافِرِینَ‏ قال ابن عباس: هذا وعید من اللَّه عزّ و جلّ لهم؛ اى- انظرهم و اخّرهم فلا تستعجل هلاکهم. أَمْهِلْهُمْ رُوَیْداً اى- «امهلهم» امهالا قلیلا و ما کان بین نزول هذه الآیه و بین وقعه بدر الّا زمان یسیر. و التّمهیل و الامهال لغتان هذا کقوله: «وَ مَهِّلْهُمْ قَلِیلًا» ثمّ نسخ الامهال بآیه السّیف و رویدا تصغیر رودا و لا یرفع و لا یکسر و اصل الرّود الحرکه الخفیفه یقال: راد یرود رودا و منه قوله: «وَ راوَدَتْهُ الَّتِی هُوَ فِی بَیْتِها». و قیل: «رویدا» نصب على المصدر و المعنى: ارودهم «رویدا» یقال: ارودت فی الأمر اذا تأنیت فیه تأویله ارسلهم فی عتوّهم و «أَمْهِلْهُمْ» قلیلا فاخذهم اللَّه یوم بدر و قتلوا بالسّیف.

النوبه الثالثه

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ انس المحبّین فی الدّنیا کلام اللَّه و فی العقبى سلام اللَّه. شادى مؤمنان درین جهان از سماع نام و کلام اوست، و در آن جهان از دیدار و سلام او. مؤمن اوست که بزبان نام او میگوید و بجان و دل رضاء او میجوید؛ دست از اغیار مى‏شوید و نسیم گل وصال مى‏بوید، در میدان عبودیّت مى‏پوید و بزبان حال این بیت میگوید:

نام تو مرا مونس و یارست بشب‏ وز ذکر توام هیچ نیاساید لب.

پیر زنى پارسا را گفتند: وقتى که در مناجات باشى ما را بدعا یاد دار. گفت: بیزارم از آن وقت که مرا با دوست رازى بود و جز از دوست مرا از چیزى یاد آید. اى مسلمانان همّت بلند دارید و در راه طلب کم از زنى مباشید. بنگرید که آن پیر زن در علوّ همّت خویش کجا رسیده:

بر همّت من زمانه را ناز نماند بر دیده من سپهر را راز نماند
در پیکر طبل باز آواز نماند پرواز مکن که جاى پرواز نماند

قوله: وَ السَّماءِ وَ الطَّارِقِ‏ ربّ العالمین در قرآن فراوان قسم یاد میکند.

بعضى بذات قدیم خویش، چنانک: «قُلْ إِی وَ رَبِّی» «و رَبِّ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ»، بعضى بصفات کریم خویش چنانک: «وَ الْقُرْآنِ الْمَجِیدِ» «وَ الْقُرْآنِ ذِی الذِّکْرِ»، بعضى بمفعولات و مصنوعات خویش چنانک: «وَ الْمُرْسَلاتِ» «وَ النَّازِعاتِ» «وَ الْعادِیاتِ» «وَ الذَّارِیاتِ» «وَ السَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ» وَ السَّماءِ وَ الطَّارِقِ‏ و امثاله. مؤمن موحّد اللَّه را جلّ جلاله بى سوگند باور دارد، بهر چه گوید تصدیق و تحقیق آرد، لکن بجلال عزّ خویش سوگند یاد میکند تأکید و تأیید را، تعریف و تشریف را؛ تا دوست مى‏شنود، بجان مى‏نازد؛ دشمن مى‏شنود، بدل میگدازد.

وَ السَّماءِ وَ الطَّارِقِ‏ إِنْ کُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَیْها حافِظٌ جواب قسم است؛ سوگند یاد میکند که هیچکس نیست که بر او گوشوانى نیست مگر که بر او گوشوانى و نگهبانى هست، همانست که جاى دیگر گفت: «وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحافِظِینَ» بر شماگوشوانان‏اند فریشتگان دبیران، و نویسندگان بر شما موکّل کرده‏اند تا گفتار و کردار شما مى‏نویسند و آن گه بر مصطفى (ص) عرضه میکنند چنان که در خبر است.

قال رسول اللَّه (ص) «تعرض على اعمالکم فما کانت من حسنه حمدت اللَّه علیها و ما کانت من سیّئه استغفرت اللَّه لکم».

مؤمن موحّد معتقد چون میداند که از حقّ جلّ جلاله بر وى گوشوان است و نگهبان، باید که لباس مراقبت در پوشد، و گوش باحوال و اقوال و اعمال خود دارد و ساحت سینه خود از لوث غفلت پاک دارد. أَ لَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یَرى‏ بر دوام ورد خود سازد، إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحافِظِینَ‏ در پیش دیده خود دارد، «وَ ما کُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِینَ» نقش نگین یقین خود گرداند.

آورده‏اند که در مکه زنى بود فاجره و گفت: من طاوس یمانى را از راه طاعت برگردانم و در معصیت کشم. و طاوس مردى نکو روى بود و خوش خلق و خوش طبع. آن زن بر طاوس آمد و با وى سخن در گرفت بر سبیل مزاح. طاوس بدانست که مقصود وى چیست. گفت: آرى صبر کن تا بفلان جایگه آیم. چون بدان جایگه رسیدند، طاوس گفت: اگر ترا مقصودى است اینجا تواند بود. آن زن گفت: سبحان اللَّه این چه جاى آن کار است؛ انجمن گاه خلق و مجمع نظارگیان.

طاوس گفت: أ لیس اللَّه یرانا فی کلّ مکان؟ اى زن از دیدار مردم شرم میدارى و از دیدار اللَّه که بما مینگرد، خود شرم ندارى؟! «یستخفون من النّاس و لا یستخفون من اللَّه»! آن سخن در زن گرفت، کمین عنایت برو گشادند توبه کرد و از جمله اولیا گشت.

قوله: فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ مِمَّ خُلِقَ‏ تا در نگرد مردم که او را خود از چه چیز آفریده‏اند و از بهر چه آفریده‏اند؟ خلق اللَّه وجها یصلح للسّجده، و عینا تصلح للعبره و بدنا یصلح للخدمه و قلبا یصلح للمعرفه، و سرّا یصلح للمحبّه: «وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ» حیث زیّن السنتکم بالشّهاده و قلوبکم بالمعرفته و السّعاده. و ابدانکم بالخدمه و العباده.

خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ‏ یَخْرُجُ مِنْ بَیْنِ الصُّلْبِ وَ التَّرائِبِ‏ این مردم را که آفریدند از آبى افکنده ریخته آفریدند. آبى که از پشت مرد بیرون میآید و از استخوان سینه زن. اوّل نطفه بود و بقدرت خود علقه گردانید، پس بمشیّت خودمضغه ساخت، پس باراده خود عظام را پدید آورد. بجود خود کسوه لحم در عظام پوشانید. چون خواست که بر مادر و پدرت جلوه کند، در صدف رحم ترا بصورت نیکو بیاراست؛ چنان که نخّاس کنیزک را بیاراید، بوقت عرض، کذلک یزیّنک فی قبرک بعد ما صیّرک ترابا لیوم العرض على المرسلین و على ربّ العالمین. قال اللَّه تعالى: «وَ عُرِضُوا عَلى‏ رَبِّکَ صَفًّا» کوزه که درو آب بود تو آن را نگونسار کنى، در وى هیچ نماند.

ربّ العزّه نطفه را در رحم نهاد و نگونسار نگه داشت، بقدرت خود. فسبحان من رکّب جسد ابن آدم ترکیبا احتوى على جمیع ما خلق فی العالم الاکبر. ربّ العزّه بعضى از مخلوقات بر صورت ساجدان آفرید، چون مار و ماهى و حشرات؛ بعضى بر صورت راکعان، چون بهائم و سباع، بعضى بر صورت قائمان، چون اشجار و نبات، بعضى بر صورت قاعدان، چون جبال راسیات؛ این همه بر سجود و رکوع و قعود مجبوراند و ایشان را در آن مدحى نه. و آدمى را بر صورتى آفرید که درو قدرت سجود و رکوع و قعود و قیام است و او را در آن اختیار و استطاعت داده؛ لا جرم مستوجب مدح و ثنا شده که: التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ‏ الى آخر الآیه … سبحان من خلق ابن آدم لاظهار القدره ثمّ رزقه لاظهار الکرم، ثمّ یمیته لاظهار الجبروت، ثمّ یحییه لاظهار الثّواب و العقاب‏ فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ‏.

______________________________

[۱] ( ۱) دانستمانى: صیغه قدیم است از میدانستیم.

[۲] ( ۲) رفتمانى: صیغه قدیم است از میرفتیم.

کشف الأسرار و عده الأبرار// ابو الفضل رشید الدین میبدى جلد دهم

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *