کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره الانشقاق و یقال سوره الکدح

۸۴- سوره الانشقاق و یقال سوره الکدح- مکیه

النوبه الاولى‏

(۸۴/ ۲۵- ۱)

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ بنام خداوند فراخ بخشایش مهربان.

إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ (۱) آن گه که آسمان بشکافد.

وَ أَذِنَتْ لِرَبِّها و بفرمان خداى نیوشد و فرمان برد وَ حُقَّتْ (۲) و خود آن را چنین سزد.

وَ إِذَا الْأَرْضُ مُدَّتْ (۳) و آن گه که زمین پهن باز کشیده آید [و کوه و دریا با زمین هموار گردد].

وَ أَلْقَتْ ما فِیها وَ تَخَلَّتْ (۴) و هر چه دروست بیرون اندازد و تهى گردد.

وَ أَذِنَتْ لِرَبِّها وَ حُقَّتْ (۵) و بفرمان اللَّه نیوشد و خود آن را چنین سزد.

یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ‏ اى مردم، إِنَّکَ کادِحٌ‏ تو کار کنى برنج، إِلى‏ رَبِّکَ‏ روى بپاداش خداوند «کدحا» کار کردنى بر دوام، «فَمُلاقِیهِ‏ (۶)» و پس با خداوند خویش هم دیدار خواهى گشت [و کردار خویش خواهى دید].

فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ (۷) امّا آن کس که او را نامه او دهند در دست راست.

فَسَوْفَ یُحاسَبُ حِساباً یَسِیراً (۸) با او شمار کنند شمارى آسان.

وَ یَنْقَلِبُ إِلى‏ أَهْلِهِ مَسْرُوراً (۹) و باز گردد با کسان خویش شادان.

وَ أَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ (۱۰) و امّا آن کس که او را دهند نامه او از پس پشت او.

فَسَوْفَ یَدْعُوا ثُبُوراً (۱۱) بر خود بهلاک آواز دهد بنومیدى.

وَ یَصْلى‏ سَعِیراً (۱۲) و سوختن را بآتش رسد.

إِنَّهُ کانَ فِی أَهْلِهِ مَسْرُوراً (۱۳) و در میان کسان خویش شاد دل مى‏بود.

إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ یَحُورَ (۱۴) او مى‏پنداشت که او با اللَّه نگردد. «بلى» گردد،

إِنَّ رَبَّهُ کانَ بِهِ بَصِیراً (۱۵) خداوند او باو بینا بود [و دانا].

فَلا أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ (۱۶) نه چنانست که ایشان میگویند، سوگند مى‏خورم بشعاع روز.

وَ اللَّیْلِ وَ ما وَسَقَ (۱۷) و بشب تاریک و بهر چه شب آن را فراهم آورد [و بآن رسید].

وَ الْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ (۱۸) و بماه آن گه که پر نور و تمام گردد.

لَتَرْکَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ (۱۹) مى‏زیند و مى‏نشینند از یک حال بر دیگر حال [هر روز جدا و هر شب دیگر].

فَما لَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ (۲۰) چه رسیده است ایشان را که بآن حال گردان بنمى گروند.

وَ إِذا قُرِئَ عَلَیْهِمُ الْقُرْآنُ لا یَسْجُدُونَ (۲۱) و چون قرآن بر ایشان خوانند بفرمان سجود کردن اللَّه را سجود نکنند.

بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا یُکَذِّبُونَ (۲۲) نه آن کافران که بنگرویدند پیغام رساننده را دروغ میشمارند.

وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما یُوعُونَ (۲۳) و اللَّه میداند آنچه ایشان نهان میدارند.

فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ (۲۴) بشارت ده ایشان را بعذابى دردنماى.

إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ‏، مگر ایشان را که بگرویدند و کردارهاى نیک کردند، لَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ (۲۵) ایشان را مزدى است ناکاست.

النوبه الثانیه

این سوره بیست و پنج آیتست، صد و نه کلمه چهار صد و سى حرف، جمله‏ به مکه فرو آمد، مفسّران در مکیّات شمرند؛ و درین سوره هیچ ناسخ و منسوخ نیست.

وعن ابى بن کعب قال: قال رسول اللَّه (ص): من قرأ سوره «انشقّت» اعاذه اللَّه ان یعطیه «کِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ».

إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ‏ تشقّقت و تقطّعت ذاتها. و قیل: تشقّقت بالغمام کقوله: «وَ یَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ». و قال على علیه السلام: تتشقّق من المجرّه و المجرّه باب السّماء و انشقاق السّماء من علامات القیامه.

وَ أَذِنَتْ لِرَبِّها اى- سمعت امر ربّها بالانشقاق و اطاعت. یقال: اذن للشّی‏ء اذا اصغى الیه اذنه الاستماع. «وَ حُقَّتْ» اى- حقّ للسّماء ان تستمع للَّه و تطیع.

وَ إِذَا الْأَرْضُ مُدَّتْ‏ اى- بسطت فزید فیها کما یمدّ الادیم. و قال الزجاج:ازیلت عن هیأتها فبدّلت. و قیل: بسطت باندکاک جبالها و آکامها حتّى تصیر کالصّحیفه الملساء فلا یبقى فیها بناء و لا جبل. و قال: ابن بحر مدّها تفریجها عمّا تتضمّن حتّى یخرج ما فی بطنها. قال: و معنى ذلک معنى‏ إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها.

وفی الخبر عن النّبی (ص) قال: «اذا کان یوم القیامه مدّ اللَّه الارض مدّ الادیم فاکون اوّل من یدعى فارى جبرئیل فاقول: یا ربّ هذا جبرئیل ارسلته الىّ فیقول اللَّه: «صدق، ثمّ اشفع»

فاقول: عبادک عبدوک فی اطراف الارض و هو المقام المحمود». قوله:وَ أَلْقَتْ ما فِیها اى- اخرجت الاموات و الکنوز المدفونه فیها و المعادن‏ وَ تَخَلَّتْ‏ ممّا فیها فلم یبق فیها شعره.

وَ أَذِنَتْ لِرَبِّها اطاعت و قابلت امر ربّها بالسّمع و القبول و حقّ لها ان تفعل ذلک و لیس هذا بتکرار فانّ الاوّل للسّماء و الثّانی للارض و جواب قوله: إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ‏ محذوف یدلّ علیه المعنى و تقدیره: اذا کانت هذه الاشیاء علم الکافر انّ ما اخبر به اللَّه عزّ و جلّ و الرّسول (ص) من امر البعث حقّ و صدق.

و قیل: جواب قوله:إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ‏ ما یدلّ علیه قوله: «فَمُلاقِیهِ» یعنى: اذا کان یوم القیامه لقى الانسان عمله و رأى ما قدّم من خیر و شرّ. و قیل: فی الآیه تقدیم و تأخیر معناه:یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّکَ کادِحٌ إِلى‏ رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاقِیهِ‏ إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ‏

و قیل: معنى الآیه: اذکر اذا السماء انشقت فلا یحتاج فیه الى تقدیر جواب.

یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّکَ کادِحٌ‏ اى- عامل ساع عملا و سعیا دائبا.

وفی الخبر انّهم قالوا: یا رسول اللَّه فیم نکدح و قد جفّت الاقلام و مضت المقادیر؟- فقال: «اعملوا فکلّ میسّر لما خلق له».

إِلى‏ رَبِّکَ کَدْحاً اى- عامل لربّک عملا مستقبلا ثوابه و عقابه «فَمُلاقِیهِ» اى- ملاق کدحک؛ اى- جزاؤه خیرا کان او شرّا. و قیل: فملاق «ربّک».

وفی الخبر عن النّبیّ (ص) قال: «النّادم ینتظر الرّحمه و المعجب ینتظر المقت و کلّ عامل سیقدم على ما سلف.

فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ‏ فَسَوْفَ یُحاسَبُ حِساباً یَسِیراً. قیل: الحساب الیسیر أن یغفر ذنوبه و لا یحاسبه بها و به.

قال النّبیّ (ص): «الحساب الیسیر التّجاوز عن السّیّئات و الاحتساب بالحسنات».

و قیل: الحساب الیسیر یرید به العرض على اللَّه.

روى ابن ابى ملیکه عن عائشه انّها قالت: قال رسول اللَّه (ص): «من نوقش الحساب عذّب»! فقلت: یا رسول اللَّه ا و لیس یقول اللَّه عزّ و جلّ‏ فَسَوْفَ یُحاسَبُ حِساباً یَسِیراً؟- فقال: «انّما ذاک العرض و لکن من نوقش الحساب یهلک».

وَ یَنْقَلِبُ إِلى‏ أَهْلِهِ مَسْرُوراً اى- ینقلب من مقام الحساب الى اهله فی الجنّه من الحور العین و الآدمیّات «مسرورا» بما اوتى من الخیر و الکرامه.

وَ أَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ‏ اى- یعطى کتابه بشماله من «وَراءَ ظَهْرِهِ» و قال الکلبى: یغلّ یمین الکافر الى عنقه و یلوى شماله «وَراءَ ظَهْرِهِ» فیؤتى کتابه بشماله من «وَراءَ ظَهْرِهِ».

فَسَوْفَ یَدْعُوا ثُبُوراً اى- اذا قرأ کتابه ینادى بالویل و الهلاک فیقول:و اهلکاه وا ثبوراه.

یَصْلى‏ سَعِیراً یدخل جهنّم، قرأ ابو جعفر و ابو عمرو و یعقوب و عاصم و حمزه: «یصلى» بفتح الیاء بالتّخفیف کقوله: «یَصْلَى النَّارَ الْکُبْرى‏». و قرأ الآخرون بضمّ الیاء و فتح الصّاد و تشدید اللّام، کقوله: «و تصلیه» و کقوله: «ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ».

إِنَّهُ کانَ فِی أَهْلِهِ مَسْرُوراً اى- کان فی الدّنیا «مسرورا» بمعاصى اللَّه‏ لا یندم علیها. و هذا الکلام یمرّ بک فی مواضع من القرآن کقوله: لا یُحِبُّ الْفَرِحِینَ» «لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ» «لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً» «إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ». «انْقَلَبُوا فَکِهِینَ» «وَ فَرِحُوا بِالْحَیاهِ الدُّنْیا»، و اللَّه عزّ و جلّ یبغض الفرح بالدّنیا و الطّمأنینه الیها.

إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ یَحُورَ اى- لا یرجع بعد الممات اى الحیاه و «انّه» غیر راجع الى ربّه و الى الآخره، فلذلک کان یعمل بالمعاصى. ثمّ قال: «بلى» اى- لیس الامر کما «ظنّ» بل «یحور» الینا و یبعث‏ إِنَّ رَبَّهُ کانَ بِهِ بَصِیراً اى- عالما قبل ان یخلقه «انّ» مرجعه الیه فیجازیه على اعماله.

فَلا أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ‏ قال مجاهد: هو النّار کلّه و فی القرآن اقسام باجزاء النّهار و المراد بها النّهار، و الشّفق: الشّعاع، و هو فی العربیّه فی الحمره اکثر. قال ابن عباس و اکثر المفسّرین: هو الحمره الّتى تبقى فی الافق بعد غروب الشّمس.

و قال قوم: هو البیاض الّذى یعقب تلک الحمره.

وَ اللَّیْلِ وَ ما وَسَقَ‏ اى- ما ضمّ و جمع یقال و سقته اسقه وسقا، اى- جمعته و استوسقت الإبل اذا اجتمعت و انضمّت. و المعنى: جمع «اللّیل» الى مسکنه ما کان منتشرا بالنّهار فی متصرّفه و ذلک انّ «اللّیل» اذا اقبل رجع کلّ شی‏ء الى مستقرّه و مأواه.

وَ الْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ‏ یعنى: اذا امتلأ و استوى و استدار و تمّ نوره و ذلک لیله ثلاث عشره و اربع عشره.

لَتَرْکَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ‏ قرأ ابن کثیر و حمزه و الکسائى «لترکبنّ» بفتح الباء یعنى: «لترکبنّ» یا محمد سماء فوق سماء و ذاک لیله اسرى به و «عن» بمعنى بعد، اى- «طبقا» بعد «طبق» من اطباق السّماء. و یجوز ان یکون درجه بعد درجه و رتبه بعد رتبه فی القربه من اللَّه و الرّفعه. و قیل: یعنى السّماء یوم القیامه یتغیّر لونا بعد لون فتصیر تاره کالدّهان و تاره کالمهل و تنشقّ و تنفطر بالغمام و مطویه بیمین اللَّه؛ و قرأ الآخرون: «لَتَرْکَبُنَّ» بضمّ الباء یعنى: بنى آدم یقول: لتحوّلون حالا بعد حال؛ نطفه، ثمّ مضغه، ثمّ عظما، ثمّ خلقا آخر طفلا، ثمّ صبیّا، ثمّ یافعا، ثمّ شابّا، ثمّ کهلا، ثمّ شیخا، مریضا و صحیحا، مسرورا و حزینا، ظاعنا و مقیما،حیّا و میّتا. قالت الحکماء: یشتمل الانسان من کونه نطفه الى ان یهرم و یموت على سبعه و ثلاثین حالا و سبعه و ثلاثین اسما: نطفه، ثمّ علقه، ثمّ مضغه، ثمّ عظما، ثمّ خلقا آخر، ثمّ جنینا، ثمّ ولیدا، ثمّ رضیعا ثمّ فطیما، ثمّ یافعا، ثمّ ناشئا، ثمّ مترعرعا، ثمّ خرّورا، ثمّ مراهقا، ثمّ محتلما، ثمّ بالغا، ثمّ امرد. ثمّ طارا، ثمّ باقلا، ثمّ مسیطرا، ثمّ مطرخمّا، ثمّ مختطا، ثمّ صملا، ثمّ ملتحیا، ثمّ مستویا، ثمّ مصدعا، ثمّ مجتمعا.

و الشّباب یجمع ذلک کلّه، ثمّ ملهوزا، ثمّ کهلا، ثمّ اشمط، ثمّ شیخا، ثمّ اشیب، ثمّ حوقلا، ثمّ صفتانا، ثمّ همّا، ثمّ هرما، ثمّ میّتا؛ فهذا معنى قوله تعالى:

لَتَرْکَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ‏ قال الشّاعر:

الصّبر اجمل و الدّنیا مفجّعه من ذا الّذى لم یذق من عیشه رنقا
اذا صفالک من مسرورها «طبق» اهدى لک الدّهر من مکروهها «طبقا».

و قال مکحول: فی هذه الآیه فی کلّ عشرین عاما تحدثون امرا لم تکونوا علیه و هذا ادلّ دلیلا على حدث العالم و اثبات الصّانع. و قیل: من کان الیوم على حاله و غدا على حاله اخرى، فلیعلم انّ تدبیره الى سواه. و قیل: لابى بکر الورّاق:

ما الدّلیل على انّ لهذه العالم صانعا؟- فقال: تحویل الحالات و عجز القوّه و ضعف الارکان و فسخ العزیمه. و قال ابو عبید: فی هذه الآیه «لترکبنّ» سنن من کان قبلکم و احوالهم و فی معناه ما

روى ابو سعید الخدرى عن النّبیّ (ص) لتتبعنّ سنن من قبلکم شبرا شبرا و ذراعا ذراعا حتّى لو دخلوا جحر ضبّ تبعتموهم.

قوله:فَما لَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ‏ اى- ما لکفّار امّتک لا یصدّقون بالبعث و القرآن و النّبوّه بعد ما وضح البرهان و ظهرت الحجّه دلاله، قاله على جهه التّعییر لهم.

وَ إِذا قُرِئَ عَلَیْهِمُ الْقُرْآنُ لا یَسْجُدُونَ‏ یعنى: قرئ «علیهم القرآن» بالامر بالسّجود للَّه عزّ و جلّ و العباده له «لا یَسْجُدُونَ» له و لا یخضعون و لا یطیعون؛ و الخطاب للکفّار. و عن ابى سلمه انّ ابا هریره قرأ: إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ‏ فسجد فیها فلمّا انصرف اخبرهم انّ رسول اللَّه (ص) سجد فیها. و عن ابى رافع قال: صلّیت مع ابى هریره العتمه، فقرأ: إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ‏ فسجد فقلت ما هذه؟- قال: سجدت‏ بها خلف ابى القاسم (ص) فلا ازال اسجد فیها حتّى القاه.

بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا یُکَذِّبُونَ‏ بالقرآن و البعث.

وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما یُوعُونَ‏ اى- یضمرون و یخفون فی صدورهم و یجمعون من الفکر و التّکذیب بالنّبىّ و القرآن فیعذّبهم بذلک.

فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ‏ اخبرهم‏ بِعَذابٍ‏ موجع خبرا یظهر تأثیره على بشرتهم.

إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ‏ فانّهم لیسوا ممّن یبشّرون بالعذاب.

و قیل: هذا استثناء منقطع، یعنى: لکن‏ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ‏ لَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ‏ اى- «غیر» مقطوع و لا منقوص. و قیل: «غیر» منغص بالمنّ علیهم فیه؛ فانّ المنّه تکدّر النّعمه.

النوبه الثالثه

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ اسم عزیز رداؤه کبریاؤه، سناؤه علاؤه، علاؤه بهاؤه، جلاله جماله، جماله جلاله، المعهود منه لطفه، المألوف منه عطفه، کیف ما قسم للعبد؟ فالعبد عبده! ان اقصاه فالحکم حکمه، و ان ادناه فالأمر أمره.

مؤمنان در گفتار این نام دو قسم‏اند: قومى را نظر بر جمال لطف و کرم آمد، بنازیدند؛ قومى را نظر بر جلال کبریاء قدم آمد، بنالیدند؛ نازیدن ایشان بر امید وصال و نالیدن اینان از بیم فصال. اذا نظروا الى الجلال طاشوا و اذا نظروا الى الجمال عاشوا. اى مسکین که نام او میشنوى و نه از جلال او خبر دارى و نه از جمال او اثر شناسى، و حقّ جلّ جلاله با تو مى‏گوید: ابتداى کارها امروز بنام من کن تا من فردا انتهاى کارها بکام تو کنم. نامى که مونس دل غریبانست و پشت و پناه عاصیان، نامى که دل عارفان بجوش آرد و زبان عاصیان بفریاد و خروش آرد، نامى که هر که آن را عزیز دارد در دو جهان عزیز گردد.

بشر حافى در شاهراهى میرفت؛ کاغذ پاره‏اى یافت که بر وى نام اللَّه نوشته بود،برگرفت آن را و ببوى خوش معنبر و معطّر کرد؛ همان شب در خواب او را گفتند:تو نام ما خوشبوى کردى، ما نیز نام تو در دو جهان خوشبوى کردیم.

قوله:إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ‏ بر قول بعضى از مفسّران اینجا تقدیم و تأخیر است و المعنى:

یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّکَ کادِحٌ إِلى‏ رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاقِیهِ‏ إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ‏ یعنى: اى فرزند آدم روز رستاخیز، روز بعث و نشر، روز فصل و قضا که از هیبت و سیاست اللَّه و از صعوبت و عظمت رستاخیز آسمانها شکافته گردد و بنعت تواضع و صفت طواعیت بفرمان حقّ درآید و منقاد شود و زمینها همچنین؛ آن روز اى آدمیزاد هر چه کرده‏اى درین جهان و رنجها که برده‏اى و خیرها و شرها که اندوخته‏اى، همه بینى و جزاى آن سزاى کردار و گفتار خویش یابى.

اى مسکین! اگر میخواهى که عمرت ضایع نبود، و فردا در آن انجمن کبرى و عرصه عظمى على رؤس الاشهاد ترا فضیحت نرسد، امروز نصیحت آن به پیر طریقت بر کار گیر که مرید خود را میگفت: دى از تو گذشت بنادانى، و دریافتن فردا نمى‏دانى دانى! امروز بغنیمت دار که در آنى و عمل میتوانى، تا فردات نبود پشیمانى. مرد باید که صاحب وقت بود، و صاحب وقت کسى بود که شغل وقتش نه با اندیشه ماضى گذارد نه بتفکّر مستقبل که تفکّر در ایّام گذشته و تدبّر در ایّام مستقبل تضییع وقت است. و هر که وقت خویش بشناخت، و وقت او را در پذیرفت، در حال با خویشتن در دین چندان کار دارد که پرواى دى و فرداش نباشد. گفته عزیز انست که: «الصّوفی ابن الوقت». مرد صوفی در حالت صفا فرزند خویش است، دور از هر چه طبع را با او آشنایى است.

حسن بصرى گفت: کسانى را یافتم که ایشان بدنیا جوانمرد و سخى بودند، همه دنیا بدادندى و منّت ننهادندى، و بوقت خویش چنان بخیل بودند که یک نفس از روزگار خویش نه بپدر دادندى نه بفرزند. و این آن سخن است که مهتر عالم، سیّد ولد آدم (ص) گفت:

«لى مع اللَّه وقت لا یسع فیه ملک مقرّب و لا نبىّ مرسل».

یکى از فقهاى امّت در صدر اوّل تصنیفی همى ساخت در بیان شرع و مسائل فقه. در آن اندیشه بود که ناگاه بانگ مرغى شنید، از سر کار بیفتاد؛ گفت: عقرى حلقى، آن مرغ مرده‏ همان ساعت از هوا فرو افتاد. خداوندان دل را وقت بود که خیال حالت ایشان را زحمت آرد، و وقت باشد که اگر همه جهان درهم افتد ایشان را در وقت خویش از آن هیچ خبر نباشد.

شیخ بو سعید بو الخیر قدّس روحه در نشابور زنجیر درهاى خانه را نمد بر دوختى تا در وقت جنبانیدن، وقت ایشان را زحمت نیارد؛ و فی معناه انشدوا:

از باد صبا خسته شود رخسارش‏ چون آینه کز نفس رسد زنگارش‏
زان ترسم اگر برهنه دارد یارش‏ تیزى نظر خلق کند از کارش‏

شیخ الاسلام انصارى گفت رحمه اللَّه: وقت آنست که جز از حقّ در آن نگنجد و مردان در آن سه‏اند: وقت یکى سبک است چون برق، و وقت یکى پاینده، و وقت یکى غالب. آنچه چون برق است غاسل است شوینده، و آنچه پاینده است شاغل است مشغول دارنده، و آنچه غالب است قاتل است کشنده. آنچه چون برق است از فکرت زاید، و آنچه پاینده است از لذّت ذکر آید و آنچه غالب است از سماع و نظر خیزد، آنچه برق است دنیا فراموش کند تا ذکر آخرت روشن شود، و آنچه پاینده است از آخرت مشغول دارد تا حقّ معاین گردد، و آنچه غالب است رسوم انسانیّت محو کند تا جز از حقّ نماند.

یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّکَ کادِحٌ إِلى‏ رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاقِیهِ‏. پیر بو على سیاه وقتى در بازار میرفت، سایلى میگفت: بحقّ روز بزرگ مرا چیزى دهید. پیر از هوش برفت! چون بهوش باز آمد، او را گفتند: اى شیخ ترا این ساعت چه روى نمود؟- گفت هیبت و عظمت آن روز بزرگ. آن گه گفت: واحزناه على قلّه الحزن، واحسرتاه على قلّه التّحسّر، وا اندوها از بى اندوهى، وا حسرتا از بى‏حسرتى! عالمى مشغول باطلال و رسوم، و خالى بگذاشته حضرت آن حىّ قیّوم؛ خود هیچکس در اندیشه این آیت نیست که: إِنَّکَ کادِحٌ إِلى‏ رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاقِیهِ‏. یکى عروس طبیعت پیش نشانده و بزر و زیور و رنگ و بوى مشغول شده، و آن گه میخواهد که سلاطین‏ شریعت و شاهان حقیقت او را بسرادقات سرّ و خیام برّ خود راه دهند. هیهات یکى قرطه جفا پوشیده و تیغ هوى کشیده و میخواهد که با جوانمردان طریقت بصفّه صفا و قبّه بقا فرو آید؛ کلّا و لمّا:

باطن تو کى کند با مرکب شاهان سفر تا نگردد راى تو بر مرکب همّت سوار
چون زنان تا کى نشینى بر امید رنگ و بوى‏ همّت اندر راه بند و گام‏زن مردانه‏وار.

اگر میخواهى که فردا کحل لطف لطیفه‏ «وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناضِرَهٌ» در دیده تو کشند، امروز گردسنب براق شرع در دیده عقل کش، و پاى از قید و دام محمد رسول اللَّه بیرون مکش، احوال خود را مراقب باش، و بر اداء فرائض و نوافل مواظب باش و قدم خود را بگزارد حقوق حقّ مطالب باش، و با نفس خویش بذرّات و حبّات بحکم احتیاط راه دین محاسب باش، تا فردا حقایق‏ فَسَوْفَ یُحاسَبُ حِساباً یَسِیراً وَ یَنْقَلِبُ إِلى‏ أَهْلِهِ مَسْرُوراً بر تو کشف کنند و لطایف غیبى از پرده‏ لَتَرْکَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ‏ از بهر تو آشکارا کنند و ترا باین محلّ رفیع رسانند که: لَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ‏ لا مقطوع و لا منقوص.

و گفته ‏اند: لَتَرْکَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ‏ اشارتست بمقامات مصطفى (ص). ربّ العزّه جلّ جلاله پیش از آنکه جان مطهّر منوّر وى در صدف خاک نهاد، او را بر سه مقام بداشت: بر مقام قرب تا انس یافت، و بر مقام لطف تا انبساط یافت، و بر مقام هیبت تا ادب یافت، بلطف خود کارش بپرداخت، بقربش بنواخت، به هیبتش در بوته خشیت بگداخت. پس چون درین عالم آمد، هر که در وى نظر کرد از مقام هیبت او خوف یافت، و از مقام انس او رجا یافت، و از مقام قرب او مهر یافت، بعضى مفسّران گفتند: لَتَرْکَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ‏ اشارتست بدرجات و منازل رفعت و قربت او (ص).

در شب معراج که حقّ جلّ جلاله سرّ وى را جذب کرد و سرّ وى مر روح وى را جذب کرد، و روح وى قلب وى را جذب کرد،و قلب وى نفس وى را جذب کرد. کون جویان نفس گشت، نفس جویان قلب گشت، قلب جویان روح گشت، روح جویان سرّ گشت، سرّ جویان مشاهده حقّ گشت؛ کون بفریاد آمد که نفس کو؟ مرا بى‏نفس قرار نه، نفس بفریاد آمد که قلب کو؟ مرا بى قلب قرار نه، قلب بفریاد که روح کو؟ مرا بى روح قرار نه، روح بفریاد آمد که: سرّ کو؟مرا بى سرّ قرار نه، سرّ بفریاد آمد که: مشاهده حقّ کو؟ مرا بى‏مشاهده حقّ قرار نه؛ دنا بنفسه فتدلّى بقلبه فکان قاب قوسین بروحه او ادنى بسرّه. هذا معنى قوله:لَتَرْکَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ‏

کشف الأسرار و عده الأبرار// ابو الفضل رشید الدین میبدى جلد دهم

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *