کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره التکویر

۸۱- سوره التکویر- مکیه

النوبه الاولى‏

(۸۱/ ۲۹- ۱)

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ بنام خداوند فراخ بخشایش مهربان.

إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ (۱) آن گه که خورشید در گردانند و در زمین اندازند.

وَ إِذَا النُّجُومُ انْکَدَرَتْ (۲) و آن گه که ستارگان در زمین ریزند.

وَ إِذَا الْجِبالُ سُیِّرَتْ (۳) و آن گه که کوه‏ها بروانند.

وَ إِذَا الْعِشارُ عُطِّلَتْ (۴) و آن گه که ماده شتران [بار فرا رسیده با بار نهاده بگذارند و] نجویند و نکوشند.

وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ (۵) و آن گه که دشتیان و کوهیان از جانوران پس آن که خاک گشتند فراهم آرند.

وَ إِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ (۶) و آن گه که دریاها از یکدیگر بر[۱] کنند و آن گه که آن را آتش کنند.

وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ (۷) و آن گه که هر کسى را با همکار او جفت کنند.

وَ إِذَا الْمَوْؤُدَهُ سُئِلَتْ (۸) و آن گه که دختر خود زنده در گور کرده بپرسند:

بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ (۹) که بچه گناه کشتند او را؟!

وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ (۱۰) و آن گه که نامه‏هاى کردارها باز گشاده آید[۲].

وَ إِذَا السَّماءُ کُشِطَتْ (۱۱) و آن گه که آسمان از زبر در کشند.

وَ إِذَا الْجَحِیمُ سُعِّرَتْ (۱۲) و آن گه که آتش برافروزند و نیروى دهند.

وَ إِذَا الْجَنَّهُ أُزْلِفَتْ (۱۳) و آن گه که بهشت را نزدیک آرند.

عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ (۱۴) بداند هر کس که چه آورد از کردار.

فَلا أُقْسِمُ‏ سوگند میخورم‏ بِالْخُنَّسِ (۱۵) بآن ستارگان باز ایستادگان.

الْجَوارِ راست روندگان‏ الْکُنَّسِ (۱۶) در خانه‏هاى خویش شدندگان.

وَ اللَّیْلِ إِذا عَسْعَسَ (۱۷) و بشب تاریک که در آید.

وَ الصُّبْحِ إِذا تَنَفَّسَ (۱۸) و بامداد که دم برزند.

إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ (۱۹) که آن سخن رسانیدن فرستاده‏اى پاک نیکوى راست استوار است.

ذِی قُوَّهٍ آن با نیروى بزرگ‏ عِنْدَ ذِی الْعَرْشِ مَکِینٍ (۲۰) بنزدیک خداوند با پایگاه و جایگاه.

مُطاعٍ‏ [در آسمان، فریشتگان‏] وى را فرمان بردار ثَمَّ أَمِینٍ (۲۱) بنزدیک اللَّه استوار.

وَ ما صاحِبُکُمْ بِمَجْنُونٍ (۲۲) و [محمد] این مرد شما نه دیوانه است.

وَ لَقَدْ رَآهُ‏ دید او، او را بِالْأُفُقِ الْمُبِینِ (۲۳) بآن هامون آشکار اى فراخ.

وَ ما هُوَ عَلَى الْغَیْبِ بِضَنِینٍ (۲۴) و او بآن وحى که در نهان باوست بخیل و دریغ دارنده نیست از شما.

وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شَیْطانٍ رَجِیمٍ (۲۵) و این سخن دیو رانده نیست و دیو آورد.

فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ (۲۶) کجا میشوید[۳] [از راه راست و سخن راست و مرد راست و کار راست‏]؟!

إِنْ هُوَ إِلَّا ذِکْرٌ لِلْعالَمِینَ (۲۷) نیست این سخن و این نامه و این پیغام مگر یاد کردى جهانیان را.

لِمَنْ شاءَ مِنْکُمْ أَنْ یَسْتَقِیمَ (۲۸) آن را که خواهد از شما که بر طاعت و راه راست بایستد[۴].

وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ (۲۹) و خود نخواهید مگر آنچه خدا خواهد؛ خداوند جهانیان.

النوبه الثانیه

این سوره بیست و نه آیتست، صد و چهار کلمت، پانصد و سى و سه حرف. جمله‏

به مکه فرو آمده و مفسّران آن را در مکّیّات شمرند و درین سوره ناسخ و منسوخ نیست، مگر یک آیت: لِمَنْ شاءَ مِنْکُمْ أَنْ یَسْتَقِیمَ‏ نسخت بالآیه الّتى تلیها و هی قوله:وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ‏.

روى عن «عبد اللَّه بن عمر» قال: قال رسول اللَّه (ص): من احبّ ان ینظر فی یوم القیامه فلیقرأ اذا الشمس کورت.

وروى عن ابى بن کعب قال: قال رسول اللَّه (ص): من قرأ إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ‏ اعاذه اللَّه ان یفضحه حین تنشر صحیفته.

قوله تعالى:إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ‏ التّکویر تلفیف على جهه الاستداره و منه کور العمامه یقال: کرت العمامه على رأسى اکورها کورا و کوّرتها تکویرا اذا لففتها و منه کاره القصّار. فالشّمس تکوّر بان یجمع نورها حتّى تصیر کالکاره الملقاه فیذهب ضوءها و یجدّد اللَّه تعالى للعباد ضیاء غیرها.

قال الزجاج: جمع بعضها الى بعض ثمّ لفّت کما تلفّ العمامه فرمى بها و اذا فعل ذلک بها ذهب ضوءها و یحتمل ان تکویرها جمعها و لفّها مع القمر من قوله: «وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ» و لهذا لم یذکر القمر فى هذه الآیه. و قیل: التّکویر و الطّىّ واحد؛ و قد قال سبحانه: یَوْمَ نَطْوِی السَّماءَ و فى طیّها تکویر الشّمس. و قال ابن عباس یکوّر اللَّه الشّمس و القمر و النّجوم یوم القیامه فی البحر ثمّ یبعث علیها ریحا دبورا فتضرمها فتصیر نارا.

و عن ابى هریره عن النّبی (ص) قال: «الشّمس و القمر مکوّران یوم القیامه»

وَ إِذَا النُّجُومُ انْکَدَرَتْ‏ اى- تناثرت من السّماء و تساقطت على الارض یقال: انکدر الطّائر اى- سقط عن عشّه. قال الکلبى: تمطر السّماء یومئذ نجوما فلا یبقى نجم الّا وقع.

وَ إِذَا الْجِبالُ سُیِّرَتْ‏ اى- ذهبت عن اماکنها فصارت هباء منبثّا و صارت الارض کما کانت قبل خلق الجبال.

وَ إِذَا الْعِشارُ عُطِّلَتْ‏ الْعِشارُ جمع عشراء کنفاس و نفساء، و هى النّاقه الّتى اتى على حملها عشره اشهر ثمّ لا تزال ذلک اسمها حتّى تضع لتمام سنه و هى انفس مال عند العرب «عُطِّلَتْ» اى- اهملت و ترکت؛ یعنى: انّ ذلک الیوم لشدّه اهواله یترک الاموال و الذّخائر فیه. و قیل: العشار السّحاب «عُطِّلَتْ» عن المطر.

و قیل: «الْعِشارُ» الارض «عُطِّلَتْ» عن الحرث و الزّرع.

وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ‏ روى عن عکرمه عن ابن عباس قال: حشرها موتها قال و حشر کلّ شی‏ء الموت غیر الجنّ و الانس؛ فانّهما یوقفان یوم القیامه فقیل اذا اذا اجتمعت فی الموت فقد «حُشِرَتْ»، و قیل: تحشر لتصدیق الوعد بالاحیاء لانّ اللَّه حکم بإحیاء کلّ میّت.

و جاء فی الحدیث‏ انّها تحشر للقصاص فی الموقف فیقتصّ للجمّاء من القرناء ثمّ تصیر ترابا و منهم من قال انّ القصاص ساقط عنها فیما یولم بعضها بعضا.

و امّا ما ینالها من الآلام و الشّدائد، فانّها لا محاله تعوّض عنها ثمّ انّ منهم من یقول: انّها تعوّض فی الدّنیا، و منهم من یقول فی الآخره، و منهم من یقول فی الجنّه.

و قال بعضهم: یخلق اللَّه لها ریاضا فترعى فیها. و قال بعضهم: یعنى ما لیس لاهل الجنّه فی ابقائها انس و ما کان لهم فی لقائها او صوتها انس یدخلها الجنّه.

وَ إِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ‏ قرأ ابن کثیر و ابو عمرو و یعقوب: بالتّخفیف و قرأ الباقون‏[۵] بالتّشدید. قال ابن عباس: اى- احمیت و اوقدت فصارت نارا تضطرم کسجر التّنّور، یقال: کانت البحار نارا فجعلها اللَّه للمؤمنین و المتعبّدین ماء لاجل الطّهاره و المنفعه فاذا کان یوم القیامه عادت الى خلقتها و قال مجاهد و مقاتل: «سُجِّرَتْ» اى- فجّر بعضها فی بعض العذب و الملح و ترفع الحوائل بینها فصارت البحور کلّها بحرا واحدا من الحمیم فیعذّب بها اهل النّار.

و قال الکلبى ملئت حتّى فاضت على الارضین و منه البحر المسجور، و السّاجر: الحوض الممتلى. و قال الحسن و قتاده: یبست و ذهب ماؤها فلم یبق فیها قطره. روى ابو العالیه عن ابى بن کعب قال: ستّ آیات قبل یوم القیامه بینما النّاس فی اسواقهم اذ ذهب ضوء الشّمس فبیناهم کذلک اذا تناثرت النّجوم فبیناهم کذلک اذ وقعت الجبال على وجه الارض فتحرّکت و اضطربت و فزعت الجنّ الى الانس و الانس الى الجنّ و اختلطت الدّوابّ و الطّیر و الوحش و ماج‏ بعضهم فی بعض فذلک قوله:وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ‏ اى- اختلطت.

وَ إِذَا الْعِشارُ عُطِّلَتْ‏ وَ إِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ‏ قال: قالت الجنّ للانس:نحن نأتیکم بالخبر فانطلقوا الى البحر فاذا هى نار تتاجج. قال: فبیناهم کذلک اذ تصدّعت الارض صدعه واحده الى الارض السّابعه السّفلى و الى السّماء السّابعه العلیا، فبیناهم کذلک اذ جاءتهم الرّیح فاماتتهم. و قال ابن عباس: هى اثنى عشره خصله ستّه فی الدّنیا و ستّه فی الآخره و هی ما ذکر من بعد.

وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ‏  روى فی الخبر عن رسول اللَّه (ص): الضّرباء کلّ رجل مع کلّ قوم یعملون عمله و سئل عمر بن الخطاب عنه فقال: یقرن بین الرّجل الصّالح مع الرّجل الصّالح فی الجنّه و یقرن بین الرّجل السّوء مع رجل السّوء فی النّار.

و هذا قول عکرمه. و قال الحسن و قتاده: الحق کلّ امرئ بشیعته؛ الیهودىّ بالیهود، و النّصرانىّ بالنّصارى. و قال عطاء و مقاتل: «زُوِّجَتْ» نفوس المؤمنین بازواجها من الحور العین و قرنت نفوس الکافرین بقرنائها من الشّیاطین. و قال عکرمه: «زُوِّجَتْ» النّفوس بالارواح فتردّ الارواح الى الاجساد. و قیل: «زُوِّجَتْ» النّفوس باعمالها. و قیل: هو من قوله:«وَ کُنْتُمْ أَزْواجاً ثَلاثَهً».

وَ إِذَا الْمَوْؤُدَهُ سُئِلَتْ‏ بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ‏ کانت العرب تئد البنات خشیه- الاملاق و خوف الاسترقاق و مخافه العار و «الْمَوْؤُدَهُ» هى المدفونه حیّه، و سؤالها تهدید لوائدها؛ کقوله تعالى فی قصّه عیسى (ع): «أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ» الآیه، اى- ینتصف لها و یطلب دمها. قال ابن عباس: کانت المرأه فی الجاهلیّه اذا حملت و کان اوان ولادها حفرت حفره فتمخّضت على رأس الحفره؛ فان ولدت جاریه رمست بها فی الحفره و ان ولدت غلاما حبسته.

و روى‏ انّ قیس بن عاصم المنقرى سیّد اهل الوبر جاء الى رسول اللَّه (ص) فقال له فی خلال کلامه: انّى و أدت تسع بنات لى فقال رسول اللَّه (ص):اذبح عن کلّ واحده منهنّ شاه. فقال: انّ لى ابلا. قال: فانحر عن کلّ واحده جزورا.

و قال قتاده: الضّمیر فی قوله: وَ إِذَا الْمَوْؤُدَهُ سُئِلَتْ‏ یعود الى القتله، اى- یسأل القتله لم قتلوها؟- و قیل معناه: وَ إِذَا الْمَوْؤُدَهُ طلبت حتّى تدّعى على الوائد و قرأ ابن عباس: و اذا الموؤده سألت.

بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ‏ اى- هى تسأل.

وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ‏ قرأ نافع و ابن عامر و عاصم و یعقوب: نشرت بالتّخفیف و قرأ الباقون بالتّشدید کقوله: «صُحُفاً مُنَشَّرَهً» و المعنى: کلّ انسان یعطى کتاب عمله منشورا عن طیّه یقال له: «اقْرَأْ کِتابَکَ»

و فی الخبر یحشر النّاس عراه حفاه. قالت امّ سلمه: یا رسول اللَّه کیف بالنّساء؟- قال: «شغل النّاس یا امّ سلمه».

قالت:«و ما شغلهم»؟- قال: «نشر الصّحف فیها مثاقیل الذّرّ و مثاقیل الخردل.»

وَ إِذَا السَّماءُ کُشِطَتْ‏ اى- نزعت فطویت. و قال الزجاج: قلعت کما یقلع السّقف. و الکشط: القلع من شدّه التزاق ککشط جلده الرّأس یقال: کشطها کشطا اذا قلعها. و قیل: ینزع ما فیها من الشّمس و القمر و النّجوم.

وَ إِذَا الْجَحِیمُ سُعِّرَتْ‏ قرأ نافع و ابن عامر و حفص عن عاصم: «سُعِّرَتْ» بالتّشدید و قرأ الباقون بالتّخفیف اى- اوقدت و اضرمت لاعداء اللَّه. قال قتاده سعّرها غضب اللَّه و خطایا بنى آدم.

وَ إِذَا الْجَنَّهُ أُزْلِفَتْ‏ قربت لاولیاء اللَّه و قیل: قربت من الغیب الى الخلق.

عَلِمَتْ نَفْسٌ‏ اى- علمت کلّ نفس «ما أَحْضَرَتْ» من خیر او شرّ و اثیب على قدر عملها و قد کان قیل ذلک غافلا عنه و هذا تمام الکلام و هو جواب لقوله:إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ‏ و ما بعدها.

فَلا أُقْسِمُ‏ لا صله و تأکید أو ردّ على منکر البعث و مکذّبى الرّسول. التّأویل‏ أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ الْجَوارِ الْکُنَّسِ‏ الخنوس التّاخّر، و سمّى الشیطان خنّاسا لانّه یدخل صدر المؤمن، فیضع خرطومه على قلبه یوسوس، فاذا ذکر القلب اللَّه عزّ و جلّ خنّس: الشّیطان، اى- تأخّر «و الخنّس» جمع خانس «و الکنّس» جمع کانس و الکنوس، الدّخول فی الکناس و هو الموضع الّذى یأوى الیه الوحش، و المراد بها خمسه انجم تجرى فی فلک السّماء جریا مثل الشّمس و القمر و سائر النّجوم کالقنادیل‏ معلّقه و هنّ زحل و یسمّى ایضا کیوان و المشترى و یسمّى ایضا راویس و برجیس و المرّیخ و یسمّى ایضا بهرام و زهره و تسمّى ایضا ناهید و عطارد و یسمّى ایضا الکاتب و خنوسها رجوعها فی سیرها و تأخّرها عن مطالعها فی کلّ عام تأخّر بتأخّرها عن تعجیل ذلک الطّلوع، تخنّس عنه و کنوسها دخولها فی بروج السّماء فاذا سارت راجعه فهى خانسه و اذا سارت مستقیمه فهى کانسه. و قال قتاده: هى النّجوم تبدو باللّیل و تخنس بالنّهار فتخفى فلا ترى

و قیل: لعلى (ع) ما «الخنّس» «الجوار- الکنّس»؟- قال هى الکواکب تخنس بالنّهار فلا ترى. و تکنس باللّیل فتأوى الى مجاریها.

و قیل: الکنس بقر الوحش و الکنس الظّباء.

وَ اللَّیْلِ إِذا عَسْعَسَ‏ اى- اقبل بظلامه و هو قول الحسن. و قال الآخرون اى- ادبر. تقول‏[۶] العرب عسعس اللّیل و سعسع اذا ادبر و لم یبق منه الّا الیسیر.

وَ الصُّبْحِ إِذا تَنَفَّسَ‏ ای- اقبل و اضاء و بدا اوّله. و قیل: امتدّ و ارتفع حتّى یصیر نهارا.

إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ‏ هذا جواب القسم و هو ممتدّ الى آخر السّوره،

یعنى:انّ القرآن الّذى هو کلام اللَّه انزل به جبرئیل فقاله لمحمّد (ص) «و ما هو بقول البشر» کما قال قریش: «و الرّسول الکریم» هو جبرئیل (ع) و قوله بلاغه عن اللَّه عزّ و جلّ و القرآن قول اللَّه و کلامه. و قیل: القرآن قول اللَّه وحیا و کلاما و قول جبرئیل تنزیلا و قول محمد (ص) انذارا و ابلاغا.

«ذِی قُوَّهٍ» یعنى جبرئیل (ع) و کان من قوّته انّه اقتلع قریّات قوم لوط من الماء الاسود و حملها على جناحه فرفعها الى السّماء ثمّ قلّبها و انّه ابصر ابلیس یکلّم عیسى (ع) على بعض عقبات الارض المقدّسه فنفخه بجناحه نفخه القاه الى اقصى جبل الهند و انّه صاح صیحه بثمود «فاصبحوا جاثمین» و انّه یهبط من السّماء الى الارض و یصعد فی اسرع من الطّرف.

عِنْدَ ذِی الْعَرْشِ مَکِینٍ‏ اى- عند اللَّه ذى مکانه و منزله و قدر «مُطاعٍ ثَمَّ» اى- فی السّماوات تطیعه الملائکه فیما یأمرهم به و ینهیهم عنه و طاعته واجبه على اهل السّماوات کطاعه النّبیّ على اهل الارض و من طاعه الملائکه ایّاه انّهم فتحوا ابواب السّماوات لیله المعراج بقوله لرسول اللَّه (ص) و فتح خزنه الجنّه ابوابها بقوله: «أَمِینٍ» على وحى اللَّه و رسالته على انبیائه و قیل: «ثَمَّ أَمِینٍ» اى- عند اللَّه «أَمِینٍ».

وَ ما صاحِبُکُمْ بِمَجْنُونٍ‏ یقول لاهل مکه «وَ ما صاحِبُکُمْ» یعنى محمدا (ص) «بِمَجْنُونٍ» و هذا ایضا من جواب القسم، اقسم على انّ القرآن نزل به جبرئیل و انّ محمدا (ص) لیس کما یقوله اهل مکه و ذلک انّهم قالوا: انّه مجنون، و ما یقول بقوله من عند نفسه.

وَ لَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِینِ‏ یعنى: راى النّبیّ (ص) جبرئیل (ع) على صورته الّتى خلق فیها «بِالْأُفُقِ الْمُبِینِ» یعنى: بالافق الاعلى من ناحیه المشرق الّذى یجی‏ء منه النّهار قاله مجاهد و قتاده

و فی الخبر عن عکرمه عن ابن عباس قال: قال رسول اللَّه (ص) لجبرئیل: «انّى احبّ ان اراک فی صورتک الّتى تکون فیها فی السّماء».- قال: لن تقوى على ذلک. قال: «بلى»- قال: فاین تشاء ان اتخیّل لک؟- قال «بالابطح». قال: لا یسعنى.

قال: «فبمنا».- قال: لا یسعنى.- قال: «فبعرفات».- قال ذاک بالحرى ان یسعنى فواعده فخرج النّبیّ (ص) للوقت فاذا هو بجبرئیل قد اقبل من جبال عرفه بخشخشه و کلکله قد ملأ ما بین المشرق و المغرب و رأسه فی السّماء و رجلاه فی الارض! فلمّا رآه النّبی (ص) خرّ مغشیّا علیه.

قال: فتحوّل جبرئیل فی صورته فضمّه الى صدره و قال: یا محمد لا تخف! فکیف لو رأیت اسرافیل و رأسه من تحت العرش و رجلاه فی النّجوم السّابعه و انّ العرش لعلى کاهله و انّه لیتضاءل احیانا من مخافه اللَّه عزّ و جل حتّى یصیر مثل الوصع یعنى العصفور حتّى ما یحمل عرش ربّک الا عظمته.

قوله:«وَ ما هُوَ» یعنى محمد (ص) «عَلَى الْغَیْبِ» اى- على الوحى و خبر السّماء و ما اطلع علیه ممّا کان غائبا عنه من الانباء و القصص «بِضَنِینٍ» بمتّهم اى- یجب ان‏ لا یتّهم بزیاده و نقصان فیما اتى به و الضّنّه: التّهمه. قرأ عاصم و حمزه و نافع و ابن- عامر «بِضَنِینٍ» بالضّاد و معناه ببخیل یعنى یؤدّى ما یوحى الیه و لا یبخل به علیکم بل یعلّمکم و یخبرکم به. یقال: ضننت بالشّى‏ء بکسر النّون اضنّ به ضنّا اى- بخلت.

وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شَیْطانٍ رَجِیمٍ‏ اى- ما القرآن بقول شیطان مطرود مرمىّ بالشّهب من قوله و ما تنزّلت به الشّیاطین. و قال الکلبى: یقول انّ القرآن لیس بشعر و لا کهانه کما قالت قریش.

فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ‏ یقال للرّاکب رأسه فی الأمر این یذهب بک و این تذهب؟

و قیل: معناه این تعدلون عن هذا القرآن و فیه الشّفاء و البیان؟ و قال الزجاج: اىّ طریق تسلکون ابین من هذه الطّریقه الّتى قد بیّنت لکم؟- و قیل: «فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ» عن عذاب اللَّه او عن ثواب اللَّه. ثمّ بیّن فقال:إِنْ هُوَ إِلَّا ذِکْرٌ لِلْعالَمِینَ‏ اى- ما القرآن الّا موعظه للخلق اجمعین.

ثمّ خصّص فقال:لِمَنْ شاءَ مِنْکُمْ أَنْ یَسْتَقِیمَ‏ اى- القرآن نذیر لمن احبّ الاستقامه و اتّبع الحقّ و عمل به و اقام علیه. و عن ابى هریره قال: لمّا انزل اللَّه على رسوله: لِمَنْ شاءَ مِنْکُمْ أَنْ یَسْتَقِیمَ‏ قالوا: الأمر الینا ان شئنا استقمنا و ان شئنا لم نستقم.

فانزل اللَّه تعالى:وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ‏ اعلمهم انّ الهدایه و التّوفیق الى اللَّه. اى- ما تَشاؤُنَ‏ الهدایه و الاستقامه إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ‏ توفیقکم. فمن شاء اللَّه له الایمان آمن، و من شاء له الکفر کفر. قال الحسن و اللَّه ما شاءت العرب الاسلام حتّى شاءه لها. و عن وهب بن منبّه قال: الکتب الّتى انزلها اللَّه على الانبیاء بضع و تسعون کتابا قرأت منها بضعا و ثمانین کتابا فوجدت فیها من جعل الى نفسه شیئا من المشیّه فقد کفر. و قال الواسطى: اعجزک فی جمیع اوصافک فلا تشاء الّا بمشیّته و لا تعمل الّا بقوّته و لا تطیع الّا بفضله و لا تعصى الّا بخذلانه. فما ذا یبقى لک و بماذا تفتخر من افعالک و لیس من فعلک شی‏ء.

النوبه الثالثه

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ بسم اللَّه کلمه سماعها ربیع الجمیع من العاصى و المطیع، و الشّریف و الوضیع. من اصغى الیه بسمع الخضوع ترک طیب الهجوع و من اصغى الیه بسمع المحابّ ترک لذیذ الطّعام و الشّراب.

مجنون بنى عامر؛ آن کار افتاده لیلى، وقتى نقش نام لیلى بر دیوار دید، شیفته نقش نام لیلى شد. هفت شبانروز در مشاهده آن نبشته بنشست که هیچ طعام و شراب نخورد. گفتند: اى مجنون هفت شبانروز بى‏ طعام و شراب چون بسر آوردى؟

گفت:اى بیچاره کسى را کش با نام دوست خوش بود طعام و شرابش کجا یاد آید؟

آن گه گفت:

جئتمانى لتعلما سرّ لیلى‏ تجدانى بسرّ لیلى شحیحا.

این حال مخلوقى است در دعوى عشق مخلوقى؛ پس چه گویى کسى که قبله جان وى حضرت قدس الهى بود و غالب دل وى مهر ذات قدیم. اگر با نام و ذکر او طعام و شرابش یاد نیاید چه عیب بود؟.

بو بکر شبلى گفت: ذکر ربّى طعام نفسى، و ثناء ربّى لباس نفسى، و الحیاء من ربّى شراب نفسى؛ نفسى فداء قلبى، قلبى فداء روحى، روحى فداء ربّى.

موسى کلیم (ع) چهل شبانروز بر امید سماع کلام حقّ منتظر نشست که طعام و شراب بخاطر وى نگذشت. باز چون بطلب خضر مى‏ شد در دبیرستان علم، یک نیم روز او را از طعام و شراب شکیب نبود تا گفت: «آتِنا غَداءَنا» این حال نتیجه عشق است و عشق بدانایى و زیرکى و فتوى عقل حاصل نشود:«عشق آمدنى بود، نه آموختنى».

کسى که این راه نرفت، منزل این راه چه داند؟ او که محرم عشق نبوده حرم دوست را چه نشان پرسد؟:

محرم شدم بعشق و جهان شد مرا حرم‏ لبّیک عاشقى زدم از جان و دل بهم.

قوله تعالى: إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ‏ الى آخرها .. مصطفى (ص) گفت:

هر که خواهد تا قیامت کبرى نقدى بیند و احوال رستاخیز برو آشکارا گردد، گوى: إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ‏ بر خوان تا سیاست و صعوبت آن روز او را معلوم گردد.

چه مایه نشان توان داد از هول و صعوبت روزى که اطلال و رسوم کون را آتش بى نیازى در زنند و بدهره‏[۷] قهر سر دهر بردارند و عالم محدث را هباء منثور کنند و تیغ سیاست بر تارک افلاک زنند، غبار اغیار از دامن بیفشانده و لگام اعدام در سر مرکب وجود کشیده، آفتاب منوّر سیاه و مکوّر کرده، ستارگان رخشان بسان باران از آسمان بریخته، کوه‏هاى با صلابت و شدّت فرا روش آمده و از بیم حقّ سست و بى وزن گشته، عالمیان از هول قیامت ذخائر و نفائس اموال از دست بداده و پشت بدان آورده، وحوش و طیور و سباع نامکلّف از سیاست و هیبت آن روز همه بیجان گشته، دریاهاى عالم همه درهم گشاده و تعذیب دشمنان را حمیم و غسلین شده، هر کسى و هر تنى با کردار خویش هم بر وهم سر کرده،

اینست که ربّ العالمین گفت:وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ‏ بارى بنگر اى مسکین که هم برو هم سر خود را چه ساخته ‏اى و کردارى که قرین تو خواهد بود هم در گور و هم در قیامت چه اندوخته‏ اى؟ و قرآن قدیم ترا این اندیشه میفرماید و ترا این پند میدهد که: وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ

و مصطفى (ص) گفته:«العبد المؤمن بین مخافتین عمر قد مضى لا یدرى ما اللَّه صانع فیه، و اجل قد بقى لا یدرى ما اللَّه قاض فیه؛ فلیتزوّد العبد لنفسه من نفسه و من دنیاه لآخرته و من الشّبیبه قبل الکبر و من الحیاه قبل الممات. فو اللَّه ما بعد الموت من مستعتب و ما بعد الدّنیا الّا الجنّه و النّار».

رسول خدا (ص) چنین میگوید: که مؤمن را جاى ایمنى نیست میان دو بیم درمانده و گرفتار شده: یکى عمر گذشته و جریده نیک و بد وى نبشته، نداند که با وى در آن چه خواهند کرد ازو درگذارند و عفو کنند، یا او را بآن بگیرند و عذاب کنند؟ و دیگر عمرى ناآمده و کارى نابوده و روزگارى نادیده، نداند که حقتعالى در آن بروى چه قضا کرده؛ قضاء بقاء یا قضاء فنا؟ تقدیر طاعت، یا تقدیر معصیت؟ تقدیر سعادت، یا تقدیر شقاوت؟ بنده مؤمن را باین دو حال جاى ایمنى نیست.

غافل بودن و فارغ نشستن روا نیست. باید که از نفس خود خود را آزادى بر گیرد، و از دنیا عقبى را بهره‏اى ستاند، و از روز فراغ روز شغل را نصیب گیرد و در جوانى پیرى را منتظر باشد و در زندگانى مرگ را برگ کند که پس از مرگ روى آشتى نیست. بآن خداى که وحدانیّت صفت اوست که پس از دنیا سرایى نیست که آنجا مقام کنند، الّا جنّت که نعمت اسلام آنجا بر بنده تمام کنند، یا دوزخ که او را اسیر عذاب و غرام‏[۸] کنند و راحت و لذّت بر وى حرام کنند.

_________________________

[۱] ( ۱)- ج: پر

[۲] ( ۲)- الف: باز کنند.

[۳] ( ۱)- الف: مى‏شید

[۴] ( ۲)- ج: بیستد.

[۵] ( ۱)- الف: الآخرون.

[۶] ( ۱)- الف: یقول

[۷] ( ۱) دهره: بر وزن بهره، حربه‏اى داس مانند است. رک: برهان قاطع.

[۸] ( ۱) غرام: هلاک و عذاب. قوله تعالى؛\i إِنَّ عَذابَها کانَ غَراماً\E اى- هلاکا و لزاما لهم. فرهنگ نفیسى.

کشف الأسرار و عده الأبرار// ابو الفضل رشید الدین میبدى جلد دهم

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *