کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره النبأ

الجزء الثلاثون‏

۷۸- سوره النبأ- مکیه

النوبه الاولى‏

(۷۸/ ۴۰- ۱)

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ بنام خداوند فراخ بخشایش مهربان‏

عَمَّ یَتَساءَلُونَ (۱) از چه چیز چندین‏[۱] مى‏پرسند؟

عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ (۲) ترا از آن خبر بزرگ مى‏پرسند!

الَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ (۳) آن خبر که درو[۲] مختلف شده‏اند، [خلاف گویان‏اند در آن‏].

کَلَّا سَیَعْلَمُونَ (۴) براستى که آگاه شوند.

ثُمَّ کَلَّا سَیَعْلَمُونَ (۵) و از براستى که آگاه شوند.

أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً (۶) نه ما این زمین را آرامگاه شما کردیم.

وَ الْجِبالَ أَوْتاداً (۷) و کوه‏ها را میخها کردیم [و بر آب بداشتیم‏].

وَ خَلَقْناکُمْ أَزْواجاً (۸) و شما را جفت جفت آفریدیم مرد و زن.

وَ جَعَلْنا نَوْمَکُمْ سُباتاً (۹) و خواب شما شما را آسودن [و از رنجها باز گسستن‏] کردیم.

وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِباساً (۱۰) و شب تاریک بر شما پوشیدیم.

وَ جَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً (۱۱) و روز روشن زیش‏[۳] شما را و جهاندارى شما را هنگام ساختیم.

وَ بَنَیْنا فَوْقَکُمْ سَبْعاً شِداداً (۱۲) و زور شما هفت آسمان سخت اوراشتیم‏[۴].

وَ جَعَلْنا سِراجاً وَهَّاجاً (۱۳) و آفتاب شما را چراغى فروزان سوزان کردیم.

وَ أَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ‏ و فرو فرستادیم از میغهاى پر آب‏ ماءً ثَجَّاجاً (۱۴) آبى ریزان.

لِنُخْرِجَ بِهِ‏ تا از زمین بیرون آریم بآن‏ حَبًّا وَ نَباتاً (۱۵) دانه‏ها و رسته‏ها که از زمین روید مردم را و ستور را.

وَ جَنَّاتٍ أَلْفافاً (۱۶) و رزان و میوستانهاى انبوه هنگفت.

إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کانَ مِیقاتاً (۱۷) روز داورى هنگام اللَّه است با خلق.

یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ آن روز که دردمند در صور.

فَتَأْتُونَ أَفْواجاً (۱۸) تا مى‏آیید شما جوق جوق‏[۵] گروه گروه.

وَ فُتِحَتِ السَّماءُ فَکانَتْ أَبْواباً (۱۹) و باز گشایند آسمان را در در.

وَ سُیِّرَتِ الْجِبالُ‏ و کوه‏ها را فرا رفتن آرند، تا زمین از آن تهى گردد.

فَکانَتْ سَراباً (۲۰) چنان که ازو کور آب تاود.

إِنَّ جَهَنَّمَ کانَتْ مِرْصاداً (۲۱) دوزخ گذرگاه است.

لِلطَّاغِینَ مَآباً (۲۲) کافران را بازگشتن گاه است.

لابِثِینَ فِیها أَحْقاباً (۲۳) بمانند اندر آن جاى سالهاى بى شمار.

لا یَذُوقُونَ فِیها بَرْداً وَ لا شَراباً (۲۴) نچشند در آن نه خواب و نه آب.

إِلَّا حَمِیماً وَ غَسَّاقاً (۲۵) مگر آبى گرم و خونابه‏اى سرد.

جَزاءً وِفاقاً (۲۶) پاداشى‏[۶] در خور کردار.

إِنَّهُمْ کانُوا لا یَرْجُونَ حِساباً (۲۷) ایشان نمى‏ترسیدند از شمار آن روز.

وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا کِذَّاباً (۲۸) و دروغ شمردند سخنان ما را دروغ شمردنى.

وَ کُلَّ شَیْ‏ءٍ أَحْصَیْناهُ کِتاباً (۲۹) و همه چیز در لوح بشمرده‏ایم و پیوسته نوشتنى.

فَذُوقُوا و [ایشان را گویند:] چشید فَلَنْ نَزِیدَکُمْ إِلَّا عَذاباً (۳۰) و نفزائیم شما را مگر عذاب و گرفتارى.

إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ مَفازاً (۳۱) پرهیزگاران را رستنگاهى است جاى پیروزى.

حَدائِقَ وَ أَعْناباً (۳۲) درختستانها با در و دیوار ورزان با انگورها.

وَ کَواعِبَ أَتْراباً (۳۳) و کنیزکان هم بالا هم آسا هم زاد[۷].

وَ کَأْساً دِهاقاً (۳۴) و جامهاى شراب پیوسته دمادم.

لا یَسْمَعُونَ فِیها لَغْواً نشنوند در آن سراى نافرجام‏ وَ لا کِذَّاباً (۳۵) و نه دروغ زن گرفتن کس کس را.

جَزاءً مِنْ رَبِّکَ‏ پاداش از خداوند تو عَطاءً حِساباً (۳۶) بخشیده بسنده‏

رَبِّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‏ خداوند آسمانها و زمینها وَ ما بَیْنَهُمَا و آنچه میان هر دو الرَّحْمنِ‏ نام او رحمن‏ لا یَمْلِکُونَ مِنْهُ خِطاباً (۳۷) ازو بر هیچ سخنى نه پادشاه‏اند.

یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ‏ آن روز که روح بپاى ایستد وَ الْمَلائِکَهُ صَفًّا و فریشتگان صفى‏ لا یَتَکَلَّمُونَ‏ هیچ سخن نگویند إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ‏ مگر کسى که دستورى دهد رحمن او را وَ قالَ صَواباً (۳۸) و آنچه گوید راست گوید و بچم.

ذلِکَ الْیَوْمُ الْحَقُ‏ آن روزست بودنى‏ فَمَنْ شاءَ هر که خواهد پس آن پیغام و پند اتَّخَذَ إِلى‏ رَبِّهِ مَآباً (۳۹) بخداوند خویش راهى گیرد و باز گشتن گاهى.

إِنَّا أَنْذَرْناکُمْ عَذاباً قَرِیباً (۴۰) شما را آگاه کردیم و بیم نمودیم از عذابى نزدیک.

یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ ما قَدَّمَتْ یَداهُ‏ آن روز که مینگرد مردم فرا کردار خویش، وَ یَقُولُ الْکافِرُ و ناگرویده گوید: یا لَیْتَنِی کُنْتُ تُراباً (۴۱) کاشک من خاک بودمى، کاشک من خاک گشتمى‏[۸].

 

 

النوبه الثانیه

این سوره را سه نامست: سوره النّبإ، و سوره التّساؤل و سوره المعصرات، جمله‏ چهل آیتست‏[۹]، صد و هفتاد و سه کلمت و هفتصد و هفتاد حرف، همه‏[۱۰] به مکه فرو آمد[۱۱]، باجماع مفسّران در مکّیّات شمرند. و در این سوره ناسخ و منسوخ نیست، و آخر سورتى است که به مکه فرو آمد، پس از آن رسول خدا (ص) هجرت کرد به مدینه.

روى عن ابى بن کعب قال: قال رسول اللَّه (ص): «من قرأ عم یتساءلون سقاه اللَّه عزّ و جلّ برد الشّراب یوم القیامه. و عن ابى الدّرداء قال: قال رسول اللَّه (ص): «تعلّموا سوره عَمَّ یَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ‏ و تعلّموا «ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجِیدِ»، «وَ النَّجْمِ إِذا هَوى‏»، «وَ السَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ»، «وَ السَّماءِ وَ الطَّارِقِ»، فانّکم لو تعلمون ما فیهنّ لعطلتم ما انتم فیه و تعلّمتموهنّ و تقرّبوا الى اللَّه سبحانه بهنّ انّ اللَّه یغفر بهنّ کلّ ذنب الّا الشّرک باللّه»

و عن ابى بکر الصّدیق قال: قلت یا رسول اللَّه: لقد اسرع الیک الشّیب. قال: شیّبتنى هود و الواقعه و المرسلات و عمّ یتساءلون و اذا الشّمس کوّرت.

«عَمَّ» اصله عن ما، فادغمت النّون فی المیم لاشتراکهما فی الغنّه و حذفت الف ما، کقولهم: فیم و بم، و معناه: عن اىّ شی‏ء یتساءل هؤلاء المشرکون و ذلک انّ النّبی (ص) لمّا دعاهم الى التّوحید و اخبرهم بالبعث و تلا علیهم القرآن جعلوا یتساءلون بینهم، فیقولون: ما ذا جاء به محمد. قال الزّجاج: اللّفظ لفظ استفهام و معناه التّفخیم للقصّه کما تقول اىّ شی‏ء زید؟ اذا عظّمت امره و شأنه؛ ثمّ ذکر انّ تساءلهم عمّا ذا؟

فقال:عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ‏. قال مجاهد و الاکثرون: هو القرآن، دلیله قوله عزّ و جلّ:«قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِیمٌ» و اختلافهم فیه: انّهم قالوا: أ هو من اللَّه ام من کلام بشر ام سحر و کهانه؟ فآمن به بعض و کفر به بعض.

و قال قتاده و الزّجاج: هو القیامه و البعث بدلیل قوله عقیبه: إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کانَ مِیقاتاً. و الضّمیر فی یتساءلون للکفّار و المؤمنین جمیعا، و اختلافهم فیه انّهم صاروا ثلاث فرق: فرقه[۱۲] یعلمون انّها الحقّ، و فرقه نشزت فقالت: لا تأتینا السّاعه، و فرقه یمارون فیها و یقولون: احقّ هو ان نظنّ الّا ظنّا و ما نحن بمستیقنین. و قیل: النَّبَإِ الْعَظِیمِ‏ امر محمد (ص) و نبوّته، و کانوا مختلفین فی تصدیقه و تکذیبه.

«کَلَّا» ردع عن الاختلاف، اى- ارتدعوا لیس الامر کما ظننتم «سَیَعْلَمُونَ» عاقبه امرهم.

ثُمَّ کَلَّا سَیَعْلَمُونَ‏ ما ینالهم یوم القیامه من عذاب الجهنّم. و قیل: ثُمَّ کَلَّا سَیَعْلَمُونَ‏ ما ینال المؤمنین من الثّواب فی الجنّه ثمّ دلّ بما اظهر من قدرته على ما انزل من وعده فقال:أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً استفهام بمعنى التّقریر، اى- ذللناها لهم حتّى یسکنوها و یسیروا فی مناکبها. و قیل: «مِهاداً» اى- فراشا یمکن الاستقرار علیها و مهادا یجوز ان یکون واحدا، و یجوز ان یکون جمع مهد و انّما جاز جمعه لاختلاف اماکنها من القرى و البلاد و لاختلاف التّصرف فیها حفرا و زرعا و بناء و سیرا.

وَ الْجِبالَ أَوْتاداً للارض لولاها ارتجّت بالزّلازل و الرّیاح.

وَ خَلَقْناکُمْ أَزْواجاً اصنافا و الوانا. و قیل: ذکورا و اناثا.

وَ جَعَلْنا نَوْمَکُمْ سُباتاً اى- قطعا عن العمل راحه لا بد انکم لانّ اصل السّبت القطع و منه سبت رأسه اى- حلقه. قیل اصل السّبت التّمدّد و الاستراحه. یقال: سبتت المرأه شعرها اذا مدّته و اطالته؛ و قال الزّجاج: السّبات ان ینقطع عن الحرکه و الرّوح فیه. و قیل: للنّائم مسبوت لا یعمل و لا یعقل کانّه میّت.

وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِباساً یشملکم لتستریحوا، و قیل: غطاء و غشاء یستر کلّ شی‏ء بظلمته‏ وَ جَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً اى- وقتا و سببا لمعاشکم و اکتسابکم و سمّى الکسب معاشا لانّه یعاش به. قال ابن عباس: یرید تبتغون فیه من فضل اللَّه و ما قسم لکم من رزقه؛ و المعاش: المصدر، تقول: عاش یعیش عیشا و معاشا.

وَ بَنَیْنا فَوْقَکُمْ سَبْعاً شِداداً اى- سبع سماوات طباقا صلابا وثاقا محکمه البناء لا یبلیهنّ الایّام و اللّیالى وصفها بالشّدّه حیث امسکها عن السّقوط و رفعها بغیر عمد، فهى لا تزول عمّا خلقها اللَّه تعالى علیه.

وَ جَعَلْنا سِراجاً اى- جعلنا الشّمس‏ سِراجاً وَهَّاجاً نیّرا متلالئا وقّادا حارّا.

قال مقاتل: جعل فیه نورا و حراره، و الوهج یجمع النّور و الحراره، و یقال: انّ الشّمس و القمرخلقا فی بدو امرهما من نور العرش و یرجعان فی القیامه الى نور العرش و ذلک فیما

روى عکرمه عن ابن عباس انّه قال: الا احدّثکم بما سمعت من رسول اللَّه (ص) یقول فی الشّمس و القمر و بدء خلقهما و مصیر امرهما؟- قال: قلنا بلى یرحمک اللَّه.- فقال: انّ رسول اللَّه (ص) سئل عن ذلک، فقال: انّ اللَّه عزّ و جلّ لمّا ابرم خلقه احکاما و لم یبق من خلقه غیر آدم خلق شمسین من نور عرشه، فامّا ما کان فی سابق علمه ان یدعها شمسا فانّه خلقها مثل الدّنیا ما بین مشارقها و مغاربها و ما کان فی سابق علمه ان یطمسها و یحولها قمرا فانّه خلقها دون الشّمس فی العظم، و لکن انّما یرى صغرهما من شدّه ارتفاعهما فی السّماء و بعدهما من الارض.

فلو ترک اللَّه عزّ و جلّ الشّمس و القمر کما کان خلقهما فی بدو امرهما لم یعرف اللّیل من النّهار و لا النّهار من اللّیل و کان لا یدرى الاجیر متى یعمل و متى یأخذ اجره، و لا یدرى الصّائم متى یصوم و متى یفطر، و لا تدرى المرأه متى تعتدّ، و لا یدرى المسلمون متى وقت صلوتهم و متى وقت حجّهم. فکان الرّب جلّ جلاله انظر لعباده و ارحم بهم، فارسل جبرئیل فامّر جناحه على وجه القمر فطمس عنه الضّوء و بقى فیه النّور

فذلک قوله: وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهارَ آیَتَیْنِ فَمَحَوْنا آیَهَ اللَّیْلِ‏ وَ جَعَلْنا آیَهَ النَّهارِ؛ مُبْصِرَهً الآیه. فالسّواد الّذى ترون فی القمر شبه الخطوط فیه فهو اثر المحو، قال: فاذا قامت القیامه و قضى اللَّه بین النّاس و میّز بین اهل الجنّه و النّار و لم یدخلوهما بعد یدعو الرّبّ جلّ جلاله بالشّمس و القمر فیجاء بها اسودین مکوّرین قد وقعا فی زلال و بلابل ترعد فرائصهما من هول ذلک الیوم و مخافه الرّحمن فاذا کانا حیال العرش خرّ اللَّه ساجدین فیقولان: الهنا قد علمت طاعتنا لک و دؤبنا فی عبادتک و سرعتنا للمضىّ فی امرک ایّام الدّنیا فلا تعذّبنا بعباده المشرکین ایّانا، فقد علمت انّا لم ندعهم الى عبادتنا و لم نذهل عن عبادتک. فیقول الرّبّ تبارک و تعالى: صدقتما، انى قد قضیت على نفسى ان ابدى و اعید و انى معید کما الى ما بدائکما فارجعا الى ما خلقتکما منه. فیقولان: ربّنا ممّ خلقنا؟- فیقول خلقتکما: من نور عرشى فارجعا الیه

قال:فتلتمع من کلّ واحد منهما برقه تکاد تخطف الأبصار نورا فتخلطان بنور العرش فذلک قوله: «یُبْدِئُ وَ یُعِیدُ».

قوله:وَ أَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ‏ قال مجاهد و قتاده و مقاتل: الْمُعْصِراتِ‏ الرّیاح لانّها تعصر السّحاب لیمطر فعلى هذا التّأویل من بمعنى الباء، اى- انزلنا بالرّیاح المعصرات‏ ماءً ثَجَّاجاً و ذلک انّ اللَّه عزّ و جلّ یبعث الرّیح فیثیر السّحاب فیحمل الماء من السّماء فیدرّکما تدرّ اللّقحه و تضربه الرّیح فینزل متفرّقا حتّى لا یدقّ الارض و الخلق.

و قال ابو العالیه و الضحّاک و ابن عباس: «الْمُعْصِراتِ»: السّحائب، یقال: اعصر السّحاب، اذا حان ان یمطر و اعصرت المرأه اذا دنا حیضها و ارکب المهر اذا حان وقت رکوبه: و قال الحسن و سعید بن جبیر و مقاتل بن حیّان و زید بن اسلم: «مِنَ الْمُعْصِراتِ» اى- من السّماوات.

ماءً ثَجَّاجاً: صبّابا مدرارا متتابعا یتلوا بعضه بعضا «لِنُخْرِجَ بِهِ» اى- بالمطر «حَبًّا» ممّا یأکله النّاس «وَ نَباتاً» ممّا ترعاه الدّوابّ. و قیل: الحبّ ما یحرث و یزرع، و النّبات ما ینبت من الارض بنفسه. و قیل: الحبّ اللّؤلؤ، و اصله من المطر؛ و النّبات ما ینبت على الارض بنفسه؛ و روى عن عکرمه: ما انزل اللَّه من السّماء قطره الّا انبت بها فی الارض عشبه و فی البحر لؤلؤه.

وَ جَنَّاتٍ أَلْفافاً اى- بساتین ملتفّه الاشجار واحدها لفّ و لفیف.

إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ‏ یعنى: یوم القیامه یفصل فیه بین الخلق‏ کانَ مِیقاتاً لما وعده اللَّه من الثّواب و العقاب. و قیل: کان ها هنا صله.

یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ هذه هى نفخه الدّعوه و هی النّفخه الثّالثه، الاولى نفخه الفزع و الثّانیه نفخه الصّعقه و الثّالثه نفخه القیام من القبور. فَتَأْتُونَ أَفْواجاً زمرا زمرا کلّ امّه بامامهم کقوله: «و یوم نبعث‏ مِنْ کُلِّ أُمَّهٍ فَوْجاً».

روى البراء بن عازب قال: کان معاذ بن جبل جالسا قریبا من رسول اللَّه (ص) فی منزل ابى ایّوب الانصارى فقال معاذ: یا رسول اللَّه أ رأیت قول اللَّه عزّ و جلّ. یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْواجاً؟ فقال یا معاذ، سألت عن عظیم من الامر ثمّ ارسل عینیه ثمّ قال یحشرون عشره اصناف من امّتى اشتاتا قد میّزهم اللَّه تعالى من جماعه المسلمین و بدّل صورتهم، فبعضهم على صوره القرده و بعضهم على صوره الخنازیر و بعضهم منکّسین ارجلهم فوق وجوههم یسحبون علیها و بعضهم‏ عمى یتردّدون و بعضهم صمّ بکم لا یعقلون و بعضهم یمضغون السنتهم فهى مدلاه على صدورهم یسیل القیح من افواههم لعابا یقذرهم اهل الجمع و بعضهم منقطعه ایدیهم و ارجلهم و بعضهم مصلّبین على جذوع من نار و بعضهم أشدّ نتنا من الجیف و بعضهم یلبسون جبابا سابغه من قطران لازقه بجلودهم.

فامّا الّذین على صوره القرده فالقتات من النّاس یعنى النّمّام، و امّا الّذین على صوره الخنازیر فاهل السّحت و المنکسون على وجوههم فاکله الرّبوا و العمى من یجور فی الحکم و الصمّ البکم المعجبون باعمالهم و الّذین یمضغون السنتهم. فالعلماء و القصّاص الّذین خالف قولهم اعمالهم و المقطّعه ایدیهم و ارجلهم الّذین یوذون الجیران و المصلّبون على جذوع من نار فالسّعاه بالنّاس الى السّلطان و الّذین هم أشدّ نتنا من الجیف فالّذین یتمتّعون بالشّهوات و اللّذات و منعوا حقّ اللَّه تعالى من اموالهم، و الّذین یلبسون الجباب فاهل الکبر و الخیلاء.

قوله:وَ فُتِحَتِ السَّماءُ قرأ اهل الکوفه: فتحت بالتّخفیف و الباقون بالتّشدید، اى- شقّقت لنزول الملائکه فکانت ابوابا، اى- ذات ابواب. و قیل: تنحلّ و تتناثر حتّى تصیر فیها ابواب و طرق و فروج «و مالها الیوم‏ مِنْ فُرُوجٍ». و قیل: انّ لکلّ عبد ما بین فی السّماء بابا لعمله و بابا لرزقه، فاذا قامت القیامه انفتحت الأبواب.

وَ سُیِّرَتِ الْجِبالُ فَکانَتْ سَراباً اى- ازیلت عن اماکنها فصارت کالسّراب.

قال ابن عباس: ذلک عند الفزع الاوّل فازالها عن اماکنها فصارت کما قال سبحانه:تَحْسَبُها جامِدَهً وَ هِیَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ‏ ثمّ یدرکها الفزع الثّانی فصارت‏ «کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ» ثمّ یدرکها الفزع الثّالث فصارت کثیبا مهیلا، ثمّ یدرکها الفزع الرّابع فسیّرت فی الارض و ذهب بها و ذلک قوله: «وَ إِذَا الْجِبالُ نُسِفَتْ» اى- ازیلت بسرعه حتّى لا یبقى اثر:إِنَّ جَهَنَّمَ کانَتْ مِرْصاداً اى- طریقا و ممرّا فلا سبیل الى الجنّه حتّى.

تقطع النّار و قیل: محبسا و موضع رصد کالمضمار لحلبه الخیل. الحلبه خیل تجمع للسّباق من کلّ اوب و المضمار: الموضع. قال ابن عباس: انّ على جسر جهنّم سبعه محابس یسأل العبد عند اوّلها عن شهاده ان لا اله الّا اللَّه، فان جاء بها تامّه جاز الى الثّانی فیسأل‏ عن الصّلاه فان جاء بها تامّه جاز الى الثّالث فیسأل عن الزّکاه، فان جاء بها تامّه جاز الى الرّابع، فیسأل عن الصّوم؛ فان جاء به تامّا جاز الى الخامس، فیسأل عن الحجّ؛ فان جاء بها تامّا جاز الى السّادس، فیسأل عن العمره؛ فان جاء بها تامّه جاز الى السّابع فیسأل عن المظالم فان خرج منها و الّا یقال: انظروا فان کان له تطوّع اکمل به اعماله، فاذا فرغ به انطلق الى الجنّه. و المرصاد، مفعال من الرّصد و المعنى: انّها ذات ارتقاب لاهلها تراصدهم بنکالها و عقوبتها.

لِلطَّاغِینَ مَآباً اى- مرجعا لمن تجاوز الحدّ فی الطّغیان و الکفر.

«لابِثِینَ» قرا حمزه و یعقوب: «لبثین» و قراءه العامّه «لابثین» بالالف، و هما لغتان. فِیها أَحْقاباً جمع حقب و هو ثمانون سنه کلّ سنه ثلاث مائه و ستّون یوما، کلّ یوم الف سنه ممّا یعدّه بنو آدم،

و روى نافع عن ابن عمر عن النّبی (ص) قال: «و اللَّه لا یخرج من النّار من دخلها حتّى یکونوا فِیها أَحْقاباً و الحقب بضع و ثمانون سنه و السّنه ثلاثمائه و ستّون یوما کلّ یوم کالف سنه ممّا تعدّون فلا یتکلنّ احد على ان یخرج من النّار.

قال الحسن: انّ اللَّه لم یجعل لاهل النّار مدّه، بل قال:لابِثِینَ فِیها أَحْقاباً فو اللَّه ما هو الّا انّه اذا مضى حقب دخل آخر الى الابد فلیس للاحقاب عدّه الى الخلود و عن عبد اللَّه ابن مسعود قال: لو علم اهل النّار انّهم یلبثون فی النّار عدد حصى الدّنیا لفرحوا و لو علم اهل الجنّه انّهم یلبثون فی الجنّه عدد حصى الدّنیا لحزنوا و قال مقاتل بن حیّان: الحقب الواحد سبع عشره الف سنه. قال: و هذه الآیه منسوخه نسختها فَلَنْ نَزِیدَکُمْ إِلَّا عَذاباً یعنى: انّ العدد قد ارتفع و الخلود قد حصل. و عن خالد بن معدان قال: هذه الآیه فی اهل القبله لانّهم لا یخلدون فیها، و قیل: تمّ الکلام على قوله: «فیها» ثمّ قال: «احقابا».

لا یَذُوقُونَ فِیها اى- فی جهنّم‏ «بَرْداً» اى روحا و راحه. و قیل: البرد النّوم لانّ النّائم یبرد جوفه اذا نام. و قال مقاتل: لا یذوقون فیها بردا ینفعهم من حرّ و لا شرابا ینفعهم من عطش.

إِلَّا حَمِیماً ماء حارّا یحرق ما یأتى علیه. و قیل: هو دموع عیون اهل النّار«وَ غَسَّاقاً». قال ابن عباس: الغسّاق: الزّمهریر یحرقهم ببرده. و قیل هو الصّدید و ما سال من جلود اهل النّار. و قیل: هو المنتن الاسود، و قال شهر بن حوشب: الغسّاق واد فی النّار فیه ثلاث مائه و ثلاثون شعبا فی کلّ شعب ثلاث مائه و ثلاثون بیتا فی کلّ بیت اربع زوایا، فی کلّ زاویه شجاع کاعظم ما خلق اللَّه من الخلق، فی رأس کلّ شجاع سم.

و قیل: معنى الآیه «لا یَذُوقُونَ» فی تلک الاحقاب‏ إِلَّا حَمِیماً وَ غَسَّاقاً ثمّ یلبثون احقابا یذوقون غیر الحمیم و الغسّاق من انواع العذاب نهر توقیت لانواع العذاب لا لمکثهم فی النّار.

جَزاءً وِفاقاً اى- جازیناهم جزاء وافق اعمالهم. قال مقاتل: وافق العذاب الذّنب فلا ذنب اعظم من الشّرک و لا عذاب اعظم من النّار، ثمّ وصف اعمالهم فقال:إِنَّهُمْ کانُوا لا یَرْجُونَ حِساباً اى- لا یخافون محاسبه اللَّه ایّاهم.

قال الزّجاج:یعنى لا یؤمنون بالبعث فیرجوا ثواب حساب.

وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا اى- بما جاءت به الانبیاء «کِذَّاباً» اى- تکذیبا و هی لغه یمانیّه فصیحه یقولون: خرّقت القمیص خرّاقا و قرئ «کذابا» بالتّخفیف مصدر کاذب.

وَ کُلَّ شَیْ‏ءٍ أَحْصَیْناهُ کِتاباً اى- کلّ شی‏ء من اعمال الخلق بیّنّاه فی اللّوح المحفوظ کقوله: وَ کُلَّ شَیْ‏ءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ‏. قوله: وَ کُلَّ شَیْ‏ءٍ منصوب بفعل مضمر، اى- احصینا کلّ شی‏ء احصیناه. و کتابا نصب على المصدر. اى- کتبناه کتابا و یجوز ان یکون نصبا على الظّرف، اى- فی کتاب و هو اللّوح المحفوظ. و قیل: احصته الملائکه فی کتاب، یعنى: فی صحف الاعمال.

«فَذُوقُوا» اى- یقال لهم‏ فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِیدَکُمْ إِلَّا عَذاباً

سئل الحسن عن اشدّ آیه فی القرآن على اهل النّار فقال الحسن: سألنا ابا برزه الاسلمى، فقال:سألت رسول اللَّه (ص) فقال: فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِیدَکُمْ إِلَّا عَذاباً

قیل: لمّا سمعوا ذلک أیسوا من الخروج.

قوله:إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ مَفازاً المفاز موضع الفوز و الفوز النّجاه، اى- للّذین اتّقوا من الشّرک و الکفر و الفواحش نجاه من العذاب و وصول الى الجزیل من الثّواب،

ثمّ فسّر فقال:«حَدائِقَ» جمع حدیقه، و هى البستان المحاط به‏ وَ «أَعْناباً»، جمع عنب.

«وَ کَواعِبَ» اى- جوارى عذارى جمع کاعب و هی النّاهده الّتى بلغت النّکاح و ظهر ثدیها و نتأ نتوء الکعب. «أَتْراباً» اى- مستویات فی السّنّ على سنّ ثلاث و ثلاثین سنه.

فقیل: اراد بذلک ازواجهنّ من الآدمیّات، و قیل: هنّ الحور و لیس المراد بذلک صغر السّنّ، لکنّ المراد رواء الشّباب، اى- ماء الشّباب جار فیهنّ لم یشبن و لم یتغیّر عن حدّ الحسن حسنهنّ.

وَ کَأْساً دِهاقاً مترعه مملوءه متتابعه صافیه، الدّهاق مصدر داهق مداهقه و دهاقا، اى- تابع؛ و ادهقت الحوض اى- ملأته و الکأس فی القرآن: هى کأس الخمر حیثما وجدتها.

لا یَسْمَعُونَ فِیها- اى فی الجنّه «لَغْواً» باطلا من الکلام «وَ لا کِذَّاباً» یعنى: و لا تکذیبا، اى- لا یکذّب بعضهم بعضا. قرأ الکسائى: «کذابا» بالتّخفیف مصدر کاذب، اى- لا یکذب بعضهم مع بعض.

جَزاءً مِنْ رَبِّکَ عَطاءً اى- جازاهم جزاء و اعطاهم عطاء فهما منصوبان بالمصدر و قوله: «حِساباً» اى- کافیا وافیا کثیرا؛ یقال: احسبت فلانا، اى- اعطیته ما یکفیه حتّى قال: حسبى و المراد انّ لهم فی الجنّه جمیع ما یشتهون و قیل معنى:عَطاءً حِساباً- اى- على حساب العمل و عند اللَّه المزید.

رَبِّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُمَا الرَّحْمنِ‏ اى- خالقهما و مالکهما و مالک ما بینهما الرّحمن. قرأ اهل الحجاز و ابو عمرو: «ربّ»، بالرّفع على الاستیناف و «الرّحمن» خبره. و قرأ الآخرون: «ربّ» بالجرّ اتباعا لقوله: من ربّک، و قرأ ابن عامر و عاصم ویعقوب:«الرّحمن» بالجرّ اتباعا لقوله: «رَبِّ السَّماواتِ» و قرأ الآخرون:«الرَّحْمنِ» بالرّفع و حمزه و الکسائى یقرءان «رب» بالخفض لقربه من قوله:جَزاءً مِنْ رَبِّکَ‏ و یقرءان «الرّحمن» بالرّفع لبعده منه على الاستیناف.

و قوله:«لا یَمْلِکُونَ» فی موضع خبره. و معنى‏ لا یَمْلِکُونَ مِنْهُ خِطاباً قال مقاتل: لا یقدر الخلق‏ على ان یکلّموا الرّبّ الّا باذنه، و قال الکلبى: لا یشفع احد لاحد الّا باذنه.

یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِکَهُ صَفًّا قال الشعبى و الضحاک: «الرّوح» جبرئیل (ع) و قال عطاء عن ابن عباس: «الرّوح» ملک من الملائکه ما خلق اللَّه مخلوقا اعظم منه؛ فاذا کان یوم القیامه قام هو وحده صفّا و قامت الملائکه کلّهم صفّا واحدا فیکون عظم خلقه مثلهم.

و قال مجاهد و قتاده و ابو صالح: «الرّوح» خلق من خلق اللَّه على صوره بنى آدم لهم اید و ارجل و رؤس یأکلون و یشربون، لیسوا من الملائکه و لا من الجنّ و لا من الانس ما نزل من السّماء ملک الّا و معه واحد منهم.

و قال ابن مسعود: «الرّوح» ملک اعظم من السّماوات و من الجبال و من الملائکه و هو فی السّماء الرّابعه یسبّح کلّ یوم اثنى عشر الف تسبیحه یخلق من کلّ تسبیحه ملک یجی‏ء القوم یوم القیامه «صفا» وحده.

و قال الحسن: هم بنو آدم، و معناه: ذوو الرّوح، و قال عطیّه عن ابن عباس: هى ارواح النّاس تقوم مع الملائکه فیما بین النّفختین، قبل ان تردّ الارواح الى الاجساد. و فی روایه الضحاک عن ابن عباس، قال: عن یمین العرش نهرا من نور مثل السّماوات السّبع و الارضین السّبع و البحار السّبعه یدخل جبرئیل (ع) فیه کلّ سحر فیغتسل فیزداد نورا الى نوره و جمالا الى جماله و عظما الى عظمه، ثمّ ینتفض فیخرج اللَّه من کلّ قطره تقع من ریشه کذا و کذا الف ملک یدخل منهم کلّ یوم سبعون الف ملک البیت المعمور و سبعون الفا الکعبه لا یعودون الیهما الى ان تقوم السّاعه.

و قال وهب:انّ جبرئیل (ع) واقف بین یدى اللَّه عزّ و جلّ ترعد فرائصه یخلق اللَّه سبحانه و تعالى من کلّ رعده مائه الف ملک و الملائکه صفوف بین یدى اللَّه عزّ و جلّ منکّسوا رؤسهم فاذا اذن اللَّه تعالى لهم فی الکلام، قالوا: لا اله الّا انت، و هو قوله: یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِکَهُ صَفًّا لا یَتَکَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ‏ ان یتکلّم و «قال» فی الدّنیا «صوابا» و سدادا من القول.

و قیل: معناه من قال لا اله الّا اللَّه فی الدّنیا یأذن اللَّه لهم فی القیامه ان یتکلّموا بالشّفاعه فیشفعون و بالاعتذار فیقبل عذرهم، و امّا الکافرون فلا یقبل عذرهم و لا یسمع شفاعتهم.

و قال الحسن: معناه لا یشفعون لاحد الّا لمن اذن اللَّه ان یشفع له و قال المشفوع: له فی الدّنیا صوابا صدقا و هو لا اله الّا اللَّه.

ذلِکَ الْیَوْمُ الْحَقُ‏ لا باطل فیه و لا ظلم، بل ینتصف الضّعیف من القوىّ و مجیئه حقّ کائن یوجد لا محاله و قد کانوا فیه على شکّ‏ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى‏ رَبِّهِ مَآباً اى- مرجعا حسنا من طاعه یقدّمها و زلّه یجتنبها لیکون المرجع الى الثّواب.

إِنَّا أَنْذَرْناکُمْ عَذاباً قَرِیباً یعنى: العذاب فی الآخره و کلّ ما هوآت قریب.

و قیل هو القتل ببدر. یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ ما قَدَّمَتْ یَداهُ‏ اى- یرى جزاء الّذى قدّمه من خیر و شرّ کقوله: «یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً» «وَ أَنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُرى‏» «لِیُرَوْا أَعْمالَهُمْ». و قیل: المرء هاهنا المؤمن یرى کلّ خیر قدّمه فی صحیفته‏ وَ یَقُولُ الْکافِرُ یا لَیْتَنِی کُنْتُ تُراباً قال عبد اللَّه بن عمر: و اذا کان یوم القیامه مدت الارض مدّ الادیم و حشر الدوابّ و البهائم و الوحش ثمّ یجعل القصاص بین البهائم حتّى تقتصّ للشّاه الجمّاء من القرناء نطحتها فاذا فرغ من القصاص قیل لها: کونى ترابا.

فعند ذلک‏ یَقُولُ الْکافِرُ یا لَیْتَنِی کُنْتُ تُراباً و قال مقاتل: یجمع اللَّه الوحوش و الهوامّ و الطّیر و کلّ شی‏ء غیر الثّقلین فیقول: من ربّکم؟- فیقولون: الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏.- فیقول لهم الرّبّ تبارک و تعالى بعد ما یقضى بینهم حتّى یقتصّ للجمّاء من القرناء:

انا خلقتکم و سخرتکم لبنى آدم و کنتم مطیعین ایام حیاتکم فارجعوا، اى- الّذى کنتم کونوا ترابا فیکونون ترابا. فاذا التفت الکافر الى شی‏ء صار ترابا یتمنّى، فیقول: یا لیتنى کنت فی الدّنیا فی صوره خنزیر رزقى کرزقه و کنت الیوم فی الآخره ترابا. و قیل: معناه لیتنى لم ابعث‏[۱۳] و کنت ترابا.

و قال عکرمه: بلغنى انّ السّباع و الوحش و البهائم اذا رأین یوم القیامه بنى آدم و ما هم فیه من الغمّ و الحزن قلن:الحمد للَّه الّذى لم یجعلنا مثلکم فلا جنّه نرجو و لا نارا نخاف. و قال ابو القاسم بن حبیب: رأیت فی بعض التّفاسیر انّ الکافر هاهنا ابلیس و ذلک انّه عاب آدم بانّه خلق من التّراب و افتخر بانّه خلق من النّار، فاذا عاین یوم القیامه فضل بنى آدم و المؤمنین و ما ینالون من انواع الکرامات و راى ما هو فیه من الشّدّه و العذاب یتمنّى

و یقول:یا لیتنى خلقت من التّراب و لم یصبنى ما اصابنى. قال ابو هریره: فیقول التّراب للکافر لا و لا کرامه لک، من جعلک مثلى و عن ابى الزّناد عبد اللَّه بن ذکوان قال اذا قضى‏ بین النّاس و امر اهل الجنّه الى الجنّه، و اهل النّار الى النّار؛ قیل لسائر الامم و لمؤمنى الجنّ:عودوا ترابا. فحینئذ یَقُولُ الْکافِرُ یا لَیْتَنِی کُنْتُ تُراباً و قال عمر بن عبد العزیز: انّ مؤمنى الجنّ حول الجنّه فی ربض و رحاب و لیسوا فیها و الاکثرون على انّ مومنى الجنّ مع مؤمنى الانس فی الجنه و انّ کافر بهم مع کافرى الانس فی النّار.

النوبه الثالثه

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ اسم ملک تجمل عباده بطاعته و تزین خدمه بعبادته، لا یتجمّل بطاعه المطیعین و لا یتزیّن بعباده العابدین، فزینه العابدین صدار طاعتهم و زینه العارفین حلّه معرفتهم. و زینه المحبّین تاج ولایتهم.

و زینه المذنبین غسل وجوههم بصوب عبرتهم.

نام خداوندى که نام او دل افروزست و مهر او عالم سوز. نام او آرایش مجلس است و مدح او سرمایه مفلس. زینت زبانها ثناى او، قیمت دلها بهواى او، راحت روحها بلقاى او، سرور سرّها برضاى او. دلایل توحید آیات او، معالم تفرید رایات او، شواهد شریعت اشارات او، معاهد حقیقت بشارات او، قدیم نامخلوق ذات و صفات او. توانایى یگانه بى مگر، دانایى یگانه بى اگر. توانایى که همه کار تواند، دانایى که همه چیز داند. در شناخت حاصل و دریافت حاضر، بسلطان عظمت دور، و ببرهان فضل نزدیک، ببیان برّ پیدا و از دریافت گمان نهان.

پیر طریقت گفت: «الهى من بقدر تو نادانم و سزاى ترا ناتوانم، در بیچارگى خود سرگردانم، و روز بروز در[۱۴] زیانم؛ چون منى چون بود؟ چنانم! و از نگرستن در تاریکى بفغانم، که خود بر هیچ چیز هست ماندنم ندانم! چشم بروزى دارم که تو مانى و من نمانم. چون من کیست؟ گر آن روز ببینم ور ببینم بجان فدا آنم‏[۱۵].

قوله: عَمَّ یَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ اى- عن الخبر «الْعَظِیمِ» این خبر عظیم کار و نبوّت مصطفى است (ص) و بعثت و رسالت او، و پرسیدن ایشان از یکدیگر از روى‏ تعظیم بود. جماعت قریش فراهم میرسیدند و با یکدیگر میگفتند: اىّ شی‏ء امر محمد؟ این کار محمد چه چیز است بدین عظیمى و بدین پایندگى؟ روز بروز کار او بالاتر و آواى او بلندتر، و دولت او از جبال راسیات قوى تر و محکم تر. سرا پرده ملّت ما برانداخت، و گردن دین خویش بر افراخت. سر افرازان عرب او را مسخّر میشوند، و گردنکشان قبائل سر بر خط وى مى‏ نهند. ربّ العالمین گفت: الَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ‏ خلق در کار او مختلف شدند. یکى را سعادت ازلى در رسید و عنایت الهى او را در پذیرفت، تا بدعوت وى عزیز گشت و بتصدیق رسالت وى سعید ابد شد.

یکى در وهده خذلان بمانده شقاوت ازلى دامن وى گرفته باشخاص بیزارى سپرده تا سر در چنبر دعوت او نیاورد و رسالت وى قبول نکرد، شقىّ هر دو سراى گشت. حکم الهى اینست و خواست الهى چنین. حکم کرد بر آن کس که خواست، بآن چیز که خواست، حکمى بى میل و قضایى بى جور. قومى را در دیوان سعدا نام ثبت کرد و ایشان را بعنایت ازلى قبول کرد، و علل در میان نه؛ و قومى را در جریده اشقیا نام ثبت کرد و زنّار ردّ بر میان بست و زهره دم زدن نه. «ما یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ وَ ما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ».

روزى عبد الملک مروان عزّه را که معشوقه کثیر بود پیش خویش خواند، گفت: نقاب بگشاى تا بنگرم که کثیر در تو چه دید که بر تو شیفته گشت؟- عزه گفت: اى عبد الملک مؤمنان در تو چه دیدند که ترا امیر کردند؟ سقیا لایّام کنّا فی کتم العدم و هو ینادى بلطف القدم بلا سابقه قدم‏ «أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ».

یک قول از اقوال مفسّران آنست که: نبأ عظیم خبر قیامت است و خاست رستاخیز[۱۶] که قوم در آن مختلف بودند، بعضى در گمان و شکّ و بعضى بر انکار و جحد، و ربّ العالمین ایشان را بر آن انکار و جحد تهدید کرده و وعید داده که:

کَلَّا سَیَعْلَمُونَ ثُمَّ کَلَّا سَیَعْلَمُونَ‏ آرى بدانند و آگاه شوند[۱۷] از آن روز عظیم، چون سرانجام کار خویش بینند و بجزاى کردار[۱۸] خویش رسند[۱۹]. از عظمت آن روز است که بیست و چهار ساعت شبانروز دنیا را بر مثال بیست و چهار خزانه حشر کنند و در عرصات قیامت حاضر گردانند، یکان یکان خزانه مى‏گشایند و بر بنده عرض میدهند، از آن خزانه‏اى بگشایند پر بها و جمال، پر نور و ضیا، و آن آن ساعت است که بنده در خیرات و حسنات و طاعات بود.

بنده چون حسن و نور و بهاء آن بیند، چندان شادى و طرب و اهتزاز برو غالب شود که اگر آن را بر جمله دوزخیان قسمت کنند، در دهشت از شادى الم و درد آتش فراموش کنند. خزانه‏اى دیگر بگشایند، تاریک و مظلم پرنتن‏[۲۰] و پر وحشت. و آن آن ساعت است که بنده در معصیت بود و حقّ آزرده ظلمت، و وحشت آن کردار در آید؛ چندان فزع و هول و رنج و غم او را فرو گیرد که اگر بکلّ اهل بهشت قسمت کنند، نعیم بهشت بدیشان منغّص شود.

خزانه‏اى دیگر بگشایند خالى، که درو نه طاعت بود که سبب شادى است و نه معصیت که موجب اندوهست؛ و آن ساعتى که بنده درو خفته باشد، یا غافل یا بمباحات دنیا مشغول شده؛ بنده بدان حسرت خورد و غبن عظیم بدو راه یابد. همچنین خزائن یک یک مى‏گشایند و برو عرضه میکنند، از آن ساعت که درو طاعت کرده شاد میگردد و از آن ساعت که درو معصیت کرده رنجور مى‏شود؛ و بر ساعتى که مهمل گذاشته حسرت و غبن میخورد.

هان اى مسکین، غافل مباش که از تو غافل نیستند، و مى‏دان که حقّ تعالى مشاهد سرّ و رقیب دل تو است؛ مى‏بیند و میداند در هر حال که باشى. بارى چنان باش که شایسته جلال نظر او باشى. مصطفى (ص) گفته:«اعبد اللَّه کانّک تراه فان لم تکن تراه فانّه یراک».

______________________________

[۱] ( ۱)- الف: چندان

[۲] ( ۲)- الف: در آن.

[۳] ( ۳) زیش: اسم مصدر است از زیستن.

[۴] ( ۴) بمعنى افراشتیم.

[۵] ( ۱)- الف: جوک جوک

[۶] ( ۲)- الف: پاداشتى.

[۷] ( ۱)- الف: کنیزکان هام آسا هام زاد.

[۸] ( ۲)- الف: کاشکى من خاک بودى، کاشکى من خاک گشتى.

[۹] ( ۱)- چنین است در هر دو نسخه« الف» و« ج»

[۱۰] ( ۲)- الف: جمله

[۱۱] ( ۳)- الف: فرود آمد

[۱۲] ( ۴)- الف: فریقه.

[۱۳] ( ۱)- الف: اخلق.

[۱۴] ( ۱)- الف: بر

[۱۵] ( ۲)- الف: چون من کیست گر آن روز بینم ور بینم جان فدا کنم.

[۱۶] ( ۱)- ج: کردگار

[۱۷] ( ۲)- الف: بدانید و آگاه باشید

[۱۸] ( ۳)- الف: کردگار

[۱۹] ( ۴)- الف: رساد

[۲۰] ( ۱) نتن: بوى بد. فرهنگ نفیسى.

کشف الأسرار و عده الأبرار// ابو الفضل رشید الدین میبدى جلد دهم

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *