کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره المصابیح- (فصلت) آیه ۳۷-۵۴

۳- النوبه الاولى‏

(۴۱/ ۵۴- ۳۷)

قوله تعالى: وَ مِنْ آیاتِهِ اللَّیْلُ وَ النَّهارُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ از نشانهاى توانایى اوست شب و روز و آفتاب و ماه، لا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لا لِلْقَمَرِ سجود مبرید آفتاب و ماه را، وَ اسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِی خَلَقَهُنَ‏ سجود او را برید که آن همه او آفرید، إِنْ کُنْتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ (۳۷) اگر او را خواهید پرستید که او خداى بسزاست.

فَإِنِ اسْتَکْبَرُوا اگر گردن کشند از سجود اللَّه را، فَالَّذِینَ عِنْدَ رَبِّکَ‏ ایشان بارى که نزدیک خداوند تواند از فرشتگان، یُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ او را مى‏پرستند و مى‏ستایند بشب و روز، وَ هُمْ لا یَسْأَمُونَ (۳۸) و هیچ از پرستش و ستایش او سیر نیایند.

وَ مِنْ آیاتِهِ‏ و از نشانهاى توانایى اوست، أَنَّکَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَهً که تو زمین را بینى فرومرده، فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَیْهَا الْماءَ چون آب برو فرستادیم، اهْتَزَّتْ‏ نبات را بجنبانید، وَ رَبَتْ‏ و بر دمید و برخنجید، إِنَّ الَّذِی أَحْیاها آن کس که زنده کرد آن را، لَمُحْیِ الْمَوْتى‏ او زنده کننده مردگان است، إِنَّهُ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدِیرٌ (۳۹) و او بر همه چیز تواناست.

إِنَّ الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی آیاتِنا ایشان که کژ مى‏روند در سخنان ما، لا یَخْفَوْنَ عَلَیْنا پوشیده نمانند بر ما، أَ فَمَنْ یُلْقى‏ فِی النَّارِ خَیْرٌ آن کس که فردا آرند و افکنند در آتش به است؟ أَمْ مَنْ یَأْتِی آمِناً یَوْمَ الْقِیامَهِ یا آن کس که مى‏آید بى‏بیم روز رستاخیز؟ اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ‏ مى‏کنید هر چه خواهید، إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ (۴۰) که او بآنچه کنید بینا و داناست.

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالذِّکْرِ لَمَّا جاءَهُمْ‏ ایشان که کافر شدند بسخن و پیغام که بایشان آمد [جزاى کفر بایشان رسد ناچار]، وَ إِنَّهُ لَکِتابٌ عَزِیزٌ (۴۱) و این قرآن نامه‏ایست بشکوه و بى‏همتا و بر دشمنان بزور.

لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ‏ نیاید بآن هیچ باطل، مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ‏ نه از پیش آن و نه از پس آن، تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ (۴۲) فرو فرستاده ایست از داناى سترده.

ما یُقالُ لَکَ‏ نمى‏گویند ترا، إِلَّا ما قَدْ قِیلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِکَ‏ مگر همان که فرستادگان را پیش از تو، إِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَهٍ خداوند تو با آمرزگاریست، وَ ذُو عِقابٍ أَلِیمٍ (۴۳) و با گرفتاریى سخت.

وَ لَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِیًّا و اگر ما این نامه را بزبان عجم فرستادیمى و آن را پارسى کردیمى‏ لَقالُوا لَوْ لا فُصِّلَتْ آیاتُهُ‏ گفتندى چرا پیدا و گشاده نکردند آن را، ءَ أَعْجَمِیٌّ وَ عَرَبِیٌ‏ گویندى باش نامه‏اى عجمى و رسولى عربى؟ قُلْ هُوَ لِلَّذِینَ آمَنُوا هُدىً وَ شِفاءٌ گوى این سخن گرویدگان را راه نمونى است و آسانى‏اى، وَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ فِی آذانِهِمْ وَقْرٌ و ایشان که نمى‏گروند بآن در گوشهاى ایشان گرانى است و کرّئى، وَ هُوَ عَلَیْهِمْ عَمًى‏ و آن نامه بر ایشان کورئى، أُولئِکَ یُنادَوْنَ مِنْ مَکانٍ بَعِیدٍ (۴۴) ایشان را میخوانند از جاى بس دور.

وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَى الْکِتابَ‏ موسى را نامه دادیم، فَاخْتُلِفَ فِیهِ‏ در مخالفت‏[۱۰] گفتن ایستادند در ان، وَ لَوْ لا کَلِمَهٌ و گرنه سخنى بودى، سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ‏ که پیشى کرد از خداوند تو اجلها و روزیها را، لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ‏ برگزاردندى میان ایشان کار و عذاب فرستادندى بایشان، وَ إِنَّهُمْ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مُرِیبٍ (۴۵) و ایشان از ان درگمانند و پنداره نمایى.

مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ‏ هر که نیکى کند خویشتن را، وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَیْها و هر که بد کند بر خویشتن کند، وَ ما رَبُّکَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ (۴۶) و خداوند تو ستمکار نیست رهیکان را.

إِلَیْهِ یُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَهِ بازو گردانند آخر دانستن هنگام رستاخیز، وَ ما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَکْمامِها و بیرون نیاید هیچ میوه از غلاف خویش، وَ ما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى‏ و بار برنگیرد هیچ ماده، وَ لا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ‏ و بار ننهد مگر بدانش او، وَ یَوْمَ یُنادِیهِمْ‏ و آن روز که ایشان را خواند و گوید: أَیْنَ شُرَکائِی‏ این انبازان من کجااند، قالُوا آذَنَّاکَ ما مِنَّا مِنْ شَهِیدٍ (۴۷) گویند بگفتیم ترا امروز از ما کس بر خویشتن بشرک گواهى دهنده نیست.

وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ‏ و گم شد ازیشان هر چه مى‏خداى خواندند پیش ازین‏[۱۱]، وَ ظَنُّوا ما لَهُمْ مِنْ مَحِیصٍ (۴۸) و بدانند بدرست که ایشان را بازگشت و جاى آن نیست.

لا یَسْأَمُ الْإِنْسانُ‏ سیر نیاید مردم هرگز، مِنْ دُعاءِ الْخَیْرِ از وایستن جهان و خواستن خیر آن، وَ إِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَیَؤُسٌ قَنُوطٌ (۴۹) و اگر بد بدو رسد بد اندیش بود نومید.

وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَهً مِنَّا و اگر او را بچشانیم بخشایشى از ما و فراخیى و آسانى‏اى‏ مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ‏ پس تنگى و دشوارى که بدو رسید، لَیَقُولَنَّ هذا لِی‏ گوید سزاى من اینست و من این را ارزانى‏ام، وَ ما أَظُنُّ السَّاعَهَ قائِمَهً و نپندارم که رستاخیز بپاى شدنى است، وَ لَئِنْ رُجِعْتُ إِلى‏ رَبِّی‏ پس اگر مرا با خداوند من برند، إِنَّ لِی عِنْدَهُ لَلْحُسْنى‏ مرا بنزدیک اوست آنچه او نیکوتر، فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِما عَمِلُوا بخبر کنیم ناگرویدگان را از آنچه مى‏کردند، وَ لَنُذِیقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِیظٍ (۵۰) و بچشانیم ایشان را از عذاب بزرگ.

وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ‏ و آن گه که نیکویى کنیم با مردم و نعمت گسترانیم برو، أَعْرَضَ‏ روى گرداند از شکر و طاعت، وَ نَأى‏ بِجانِبِهِ‏ و بیک سو بیرون شود و خویشتن در کشد، وَ إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ و چون بدیى بدو رسد، فَذُو دُعاءٍ عَرِیضٍ (۵۱) با بانگ و خواندنیى فراوان بود.

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ‏ بگوى چه بینید، إِنْ کانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ کَفَرْتُمْ بِهِ‏ اگر این پیغام که آوردم از نزدیک اللَّه است و شما کافر مى‏شوید بآن‏ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِی شِقاقٍ بَعِیدٍ (۵۲) آن کیست بى‏راه‏تر از ان کس که در ستیزیست از راستى دور.

سَنُرِیهِمْ آیاتِنا مى‏نمائیم ایشان را نشانهاى خویش، فِی الْآفاقِ‏ در هر سویى از جهان، وَ فِی أَنْفُسِهِمْ‏ و در تنهاى ایشان، حَتَّى یَتَبَیَّنَ لَهُمْ‏ تا آن گه که پیدا شود ایشان را، أَنَّهُ الْحَقُ‏ که قرآن و محمد و اسلام راست است، أَ وَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ‏ خداوند تو بسنده نیست، أَنَّهُ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ شَهِیدٌ (۵۳) که او بر همه چیز گواه است.

أَلا إِنَّهُمْ فِی مِرْیَهٍ بدانید که ایشان در گمانند، مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ‏ از دیدار خداوند خویش و خاستن از گور، أَلا إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْ‏ءٍ مُحِیطٌ (۵۴) بدانید که اللَّه بهمه چیز داناست.

 

النوبه الثانیه

 

قوله: وَ مِنْ آیاتِهِ‏ یعنى و من آیات قدرته و دلالات وحدانیّته، اللَّیْلُ وَ النَّهارُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ لا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لا لِلْقَمَرِ و ان کثرت منافعهما. و قیل: خصّا بالذکر لعباده المجوس ایّاهما و الصابئین. عن عکرمه قال: انّ الشمس اذا غربت دخلت بحر تحت العرش فتسبّح اللَّه حتى اذا هى اصبحت استعفت ربّها من الخروج فقال لها الرب جلّ جلاله: و لم ذلک؟ و الرّب اعلم، قالت: انّى اذا خرجت عبدت من دونک، فقال لها الرب: اخرجى فلیس علیک من ذلک شى‏ء حسبهم جهنم ابعثها الیهم مع ثلاثه عشر الف ملک یقودونها حتى یدخلوهم فیها.

قوله: وَ اسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِی خَلَقَهُنَ‏ اى- خلق هؤلاء الآیات، إِنْ کُنْتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ‏ فاعبدوه وحده فانّ من عبد مع اللَّه غیره لا یکون عابدا له.

قال معدان بن طلحه: لقیت ثوبان مولى رسول اللَّه (ص) فقلت: اخبرنى بعمل یدخلنى اللَّه به الجنه، فقال: سألت عن ذلک رسول اللَّه (ص) فقال: «علیک بکثره السجود للَّه فانک لا تسجد للَّه سجده الّا رفعک اللَّه بها درجه و حطّ بها عنک خطیئه».

وقال ربیعه بن کعب الاسلمى: کنت ابیت مع رسول اللَّه (ص) فآتیه بوضوئه و حاجته، فقال لى: سل، فقلت: اسئلک مرافقتک فى الجنه، قال: او غیر ذلک، قلت: هو ذلک، قال: «فاعنّى على نفسک بکثره السجود».

قال (ص): «اقرب ما یکون العبد من ربه و هو ساجد فاکثروا الدعاء».

وعن ابن عباس قال قال رسول اللَّه (ص): «لیس فى امتى ریاء ان راءوا فبالاعمال فامّا الایمان فثابت فى قلوبهم امثال الجبال و امّا الکبر فانّ احدهم اذا وضع جبهته للَّه ساجدا فقد برى‏ء من الکبر».

فَإِنِ اسْتَکْبَرُوا اى- تکبّروا عن الاجابه الى ما تدعو هم الیه و لم یترکوا السجود لغیر اللَّه، فَالَّذِینَ عِنْدَ رَبِّکَ‏ یعنى الملائکه یُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ اى- یسبّحون و یمجّدون و یکبّرون و یهلّلون دائما و کلّها تسبیح. و قیل: یصلّون، وَ هُمْ لا یَسْأَمُونَ‏ اى- لا تلحقهم سآمه و لا ملاله من التسبیح فانّ التسبیح منهم کالتنفّس من الناس. اختلفوا فى موضع السجود، اعنى سجود التلاوه من هاتین الآیتین، فقال ابن عباس: اسجد بالآیه الآخره. و کان عبد الرحمن السلمى و مجاهد یسجدان بالاولى.

روى‏ «انّ للَّه سبحانه ملکا یقال له حزقیآئل له ثمانیه عشر الف جناح ما بین الجناح الى الجناح خمس مائه عام فخطر له خاطر هل فوق العرش شى‏ء فزاده اللَّه مثلها اجنحه اخرى فکان له ستّه و ثلاثون الف جناح بین الجناح الى الجناح خمس مائه عام ثمّ اوحى اللَّه سبحانه الیه:

ایّها الملک طر، فطار مقدار عشرین الف سنه فلم ینل رأس قائمه من قوائم العرش ثمّ ضاعف اللَّه له فى الجناح و القوّه و امره ان یطیر، فطار مقدار ثلثین الف سنه، فلم ینل ایضا فاوحى اللَّه عز و جل الیه: ایّها الملک لو طرت الى نفخ الصور مع اجنحتک و قوّتک لم تبلغ ساق عرشى، فقال الملک: سبحان ربى الاعلى فانزل اللَّه عز و جل: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَى‏ فقال النبى (ص): اجعلوها فى سجودکم.

وَ مِنْ آیاتِهِ أَنَّکَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَهً اى- یابسه غبر الإنبات فیها فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَیْهَا الْماءَ یعنى المطر «اهتزّت» اى- تحرّکت و انفطرت لخروج النبات، «و ربت» اى- انتفخت عند نزول المطر. و قیل: فیه تقدیم و تأخیر، اى- ربت و اهتزّت‏ إِنَّ الَّذِی أَحْیاها لَمُحْیِ الْمَوْتى‏ فى الآخره إِنَّهُ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ من الاحیاء و الاماته «قدیر» إِنَّ الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی آیاتِنا اى- یمیلون عن الحق فى ادلّتنا، قال مجاهد یلحدون فى آیاتنا بالمکاء و التصدیه و اللغو و اللغط حین قالوا: لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَ الْغَوْا فِیهِ‏. و قال السدى: یعاندون و یشاقون و قیل: یضعونها على غیر معناها. لا یَخْفَوْنَ عَلَیْنا فتلقیهم فى النار.

ثمّ قال: أَ فَمَنْ یُلْقى‏ فِی النَّارِ و هو ابو جهل‏ خَیْرٌ أَمْ مَنْ یَأْتِی آمِناً یَوْمَ الْقِیامَهِ؟ قیل: هو حمزه و قیل: عثمان. و قیل: عمار بن یاسر، اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ‏- هذا امر تهدید و وعید، اى- لا یضرّ اللَّه تعالى عملکم بما لا یرضیه و لا یخفى علیه فآثروا ما شئتم فانکم لا تضرّون الّا انفسکم، إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ فیجازیکم علیه.

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالذِّکْرِ اى- بالقرآن‏ لَمَّا جاءَهُمْ‏ و هو حکایه عن الذین یلحدون فى آیاته، ثمّ اخذ فى وصف الذکر و ترک الجواب على تقدیر: انّ الذین کفروا بالذکر یجازون بکفرهم. و قیل: خبره قوله: أُولئِکَ یُنادَوْنَ مِنْ مَکانٍ بَعِیدٍ وَ إِنَّهُ لَکِتابٌ عَزِیزٌ- قال ابن عباس: اى- کریم على اللَّه: و قیل: عزیز لا یقدر احد ان یأتى بمثله.

و قیل: عزیز من تمسّک به اعزّه اللَّه فى الدنیا و الآخره.

لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ‏- قال قتاده: «الباطل» هو الشیطان اى- لا یستطیع الشیطان ان یغیّره او یزید فیه او ینقص منه. و قال مقاتل: لا یأتیه التکذیب من الکتب التی قبله و لا یجی‏ء من بعده کتاب فیبطله. و قیل معناه: لا یأتیه الکذب فى اخباره عمّا تقدّم و لا عمّا تأخر. تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ اى- منزّل من حکیم یقع افعاله محکمه، «حمید» اى- حامد لنفسه و حامد لعباده المؤمنین.

ثمّ عزّى نبیّه (ص) على تکذیبهم ایّاه فقال: ما یُقالُ لَکَ إِلَّا ما قَدْ قِیلَ لِلرُّسُلِ مِنْ‏ قَبْلِکَ‏ یعنى: قد قیل للانبیاء قبلک من الساحر و المجنون و الکاهن کما یقال لک و کذّبوا کما کذّبت، هذا کقوله: کَذلِکَ ما أَتَى الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ‏ و فیه وجه آخر: اى- ما یقول اللَّه لک فى الوحى و التنزیل الّا ما قال للرسل من قبلک فیما اوحى الیهم، هذا کقوله: إِنَّا أَوْحَیْنا إِلَیْکَ کَما أَوْحَیْنا إِلى‏ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ‏ و کقوله: شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ ما وَصَّى بِهِ نُوحاً و کقوله: قُلْ ما کُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ‏.

إِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَهٍ للمؤمنین‏ وَ ذُو عِقابٍ أَلِیمٍ‏ للکافرین.ثمّ عاد الى وصف الذکر فقال: وَ لَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِیًّا اى- لو جعلنا هذا الکتاب الذى تقرءه على الناس قرآنا اعجمیا بغیر لغه العرب؛ لَقالُوا لَوْ لا فُصِّلَتْ آیاتُهُ‏ اى- هلّا بیّنت آیاته بالعربیه حتى نفهمها من غیر ترجمان‏ أَعْجَمِیٌّ وَ عَرَبِیٌ‏ یعنى: اکتاب اعجمىّ و رسول عربىّ؟ و هذا استفهام على وجه الانکار؛ اى- انهم کانوا یقولون المنزل علیه عربىّ و المنزل اعجمىّ. الاعجمىّ و الاعجم- الذى لا یفصح و ان کان عربیا، و العجمىّ الذى ولدته العجم و ان کان فصیحا. و الاعرابىّ هو الذى یفصح و ان کان ولدته العجم، و العربىّ الذى ولدته العرب و ان کان لم یفصح.

بعضى مفسّران گفتند این آیت جواب آن کافرانست که ربّ العزه ایشان را میفرماید:

کَفَرُوا بِالذِّکْرِ لَمَّا جاءَهُمْ‏- چون قرآن بایشان آمد کافر شدند گفتند: چرا نه قرآن بزبان عجم فرستادند تا بمعجزه نزدیک‏تر بودى و از شک و گمان دورتر که محمد زبان عجم نداند و بر وى گمان نبرند که از ذات خویش مى‏گوید و نتواند که بزبان عجم کتاب نهد، رب العالمین بجواب ایشان گفت: اگر ما این قرآن بزبان عجم فرو فرستادیمى چنانک اقتراح کردند؛ هم ایشان گفتندى: چرا نه بزبان عرب فرستاد که لغت ماست تا ما بى‏ترجمان بدانستیمى و دریافتیمى‏[۱۲]. آن گه گفت: قُلْ هُوَ لِلَّذِینَ آمَنُوا هُدىً وَ شِفاءٌ بگوى مؤمنان را در ان شکى نیست که ایشان را هدى و شفاست، هدى من الضلاله و شفاء من الشک. اگر شکى است و گمانى کافران راست که کرّى و گرانى در گوش دل دارند تا حق در نمى‏یابند، و قرآن برایشان پوشیده تا فراحق نمى‏بینند.

أُولئِکَ یُنادَوْنَ مِنْ مَکانٍ بَعِیدٍ اى- لا یسمعون و لا یفهمون کما انّ من دعى من مکان بعید لم یسمع و لم یفهم- مثل ایشان چون کسى است که او را از مسافت دور خوانند و آواز خواننده نشنود، او را از ان ندا چه منفعت باشد و چه حاصل بود؟

وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَى الْکِتابَ فَاخْتُلِفَ فِیهِ‏- هذا الاختلاف هو اختلاف الیهود آمن به بعضهم بتصدیقه محمدا و کفر به بعضهم بتکذیبه محمدا و منهم من حرّف و بدّل، کقوله: یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ‏ و قیل: اختلف الیهود فى کتابهم کما اختلف قومک فى القرآن. و تمّ الکلام على قوله: فَاخْتُلِفَ فِیهِ‏ ثمّ رجع الى القول فى العرب فقال: وَ لَوْ لا کَلِمَهٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ‏- قیل: هى الاجل المسمّى، و قیل: هى قوله: «کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلى‏ نَفْسِهِ الرَّحْمَهَ». و قیل: هى قوله: بَلِ السَّاعَهُ مَوْعِدُهُمْ‏. و قیل: هى قوله‏ وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلَّا رَحْمَهً لِلْعالَمِینَ‏. و المعنى: لو لا کلمه سبقت من ربک فى تأخیر العذاب‏ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ‏ یعنى لفرغ من عذابهم و عجّل اهلاکهم، وَ إِنَّهُمْ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ‏ اى- من صدقک «مریب» موقع لهم الریبه.

مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ‏ ثوابه‏ وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَیْها عقابه- هذا استغناء فیه طرف من الوعید، وَ ما رَبُّکَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ اى- هو منزّه عن الظلم یقال: من ظلم و علم انه یظلم فهو ظلّام.

إِلَیْهِ یُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَهِ اى- علم وقت الساعه عند اللَّه فحسب کقوله: إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَهِ. و قیل: من سئل عنها فعلمها مردود الى اللَّه فیقول اللَّه یعلم لا یعلمه غیره. وَ ما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ‏- قرأ اهل المدینه و الشام و حفص: «ثمرات» على الجمع. و قرأ الآخرون: «من ثمره» على التوحید؛ مِنْ أَکْمامِها اى- من اوعیتها یعنى الکفرّى قبل ان ینشق. و قیل: قشرها الاعلى من الجوز و اللوز و الفستق و غیرها.

وَ ما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى‏ وَ لا تَضَعُ‏ حملها «الّا بعلمه» اى- الا و اللَّه عالم به و المعنى: یرد الیه علم الساعه کما یرد الیه علم الثمار و النتاج. وَ یَوْمَ یُنادِیهِمْ‏ ینادى المشرکین: أَیْنَ شُرَکائِی‏ الذین کنتم تزعمون انها آلهه؟ قالُوا آذَنَّاکَ ما مِنَّا مِنْ شَهِیدٍ. «آذناک» اى- اعلمناک.

و قیل: اسمعناک، من قوله: أَذِنَتْ لِرَبِّها. ما مِنَّا مِنْ شَهِیدٍ- فیه قولان: احدهما انه من‏ قول الآلهه، اى- ما منا من یشهد لنفسه انه شریکک. و قیل: هو من قول المشرکین، اى- ما منا من احد یشهد على نفسه بالشرک، لانهم لمّا عاینوا القیامه و العذاب تبرّؤا من الاصنام.

وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَدْعُونَ‏ اى- یعبدون‏ مِنْ قَبْلُ‏ فى الدنیا وَ ظَنُّوا ایقنوا ما لَهُمْ مِنْ مَحِیصٍ‏ مهرب.

لا یَسْأَمُ الْإِنْسانُ‏ اى- الکافر. و قیل: هو عامّ للجنس، اى- لا یمل الانسان من مسئله المال و تمنّى الغنى و الصحه، وَ إِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ اى- ناله الفقر، «فَیَؤُسٌ قَنُوطٌ هما اسمان متغایران فى اللفظ معناهما واحد کالرّؤف الرحیم، و العفو و الصفح، و المعنى:یؤس من الخیر قنوط من عود النعمه، اى- ظنّ ان لن یرجع الى الخیر ابدا.

و قیل:یؤس قنوط من الرحمه و الاجابه بسوء الظّنّ.

وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَهً مِنَّا اى- اصبناه عافیه و غنى‏ مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ‏ اى- من بعد شدّه اصابته، لَیَقُولَنَّ هذا لِی‏ یعنى انا اهل لهذا و مستحقّه، اى- لا یرى ذلک تفضلا من اللَّه یجب علیه شکره له، نظیره قوله تعالى حکایه عن آل فرعون: فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَهُ قالُوا لَنا هذِهِ‏ وَ ما أَظُنُّ السَّاعَهَ قائِمَهً اى- ما اریها تکون، وَ لَئِنْ رُجِعْتُ إِلى‏ رَبِّی إِنَّ لِی عِنْدَهُ لَلْحُسْنى‏- هذا کقوله: وَ تَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْکَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى‏ یعنى یفضّلنى فى الآخره کما فضّلنى فى الدنیا لانّ تفضیله ایّاى یدلّ على رضاه عنّى، فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِما عَمِلُوا- قال ابن عباس: لنفقهنّهم على مساوى اعمالهم، وَ لَنُذِیقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِیظٍ شدید لا یفتر عنهم.

وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ‏ عن الشکر و الطاعه متکبّرا متجبّرا، وَ نَأى‏ بِجانِبِهِ‏ تباعد بکلیّته. و قیل: اعجب بنفسه. وَ إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِیضٍ‏ اى- ذو صیاح طویل. و قیل: فَذُو دُعاءٍ عَرِیضٍ‏ اى- اقبل على الدّعاء الکثیر، و المعنى: لا یشکر على النعم و لا یصبر عند فقد النعم و لا منافاه بین قوله: «یؤس قنوط» و بین قوله: فَذُو دُعاءٍ عَرِیضٍ‏ لانّ الاوّل فى قوم و الثانى فى قوم. و قیل: یؤس قنوط بالقلب دّعآء باللسان.

و قیل:یؤس قنوط من الصنم دّعآء للَّه.

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کانَ‏ هذا القرآن‏ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ کَفَرْتُمْ بِهِ‏ الآن، مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِی شِقاقٍ بَعِیدٍ- معناه: الم تکونوا حینئذ مشاقین. و قیل: من اضلّ ممن صارفى شقّ غیر شقّ الحق.

سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ‏- قال ابن عباس: الآیات فى الآفاق هى منازل المهلکین خاویه بما ظلموا، کقوله: مِنْها قائِمٌ وَ حَصِیدٌ وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَهٍ وَ قَصْرٍ مَشِیدٍ. وَ فِی أَنْفُسِهِمْ‏ من انقلاب الاحوال و تداول الایّام. و قیل: فى انفسهم بالبلایا و الامراض.

و قیل:فى انفسهم کانوا نطفا ثمّ علقا ثمّ مضغا ثمّ عظاما و لحما ثمّ صاروا من اهل التمییز و العقل.

و قیل: فى الافاق وقایع اللَّه فى الامم و فى انفسهم یوم بدر. و قیل: فى الافاق من فتوح البلاد و الامصار و فى انفسهم من فتح مکه کقوله: أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا نَأْتِی الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها.

و قیل: «فى الآفاق» یعنى: اقطار الارض و السماء من الشمس و القمر و النجوم و النبات و الاشجار و الانهار وَ فِی أَنْفُسِهِمْ‏ من لطیف الصنعه و بدیع الحکمه و سبیل الغائط و البول حتى انّ الرجل لیأکل و یشرب من مکان واحد و یخرج ما یأکل و یشرب من مکانین.

و قیل: فى انفسهم إحیاءهم عند الصباح من النوم. و قیل: الآیات فى الآفاق» هو ما اخبرهم النبى علیه السلام بوقوعه من الفتن و ظهور الآیات فى آفاق الارض بعده و لم یصدّقوه ثمّ کان کما اخبره. و قیل: هى طلوع الشمس من مغربها.

و قیل:هى انشقاق القمر. قال بعض المفسرین: انّ ابا جهل قال للنبى (ص): ائتنا بعلامه، فانشقّ القمر بنصفین، فقال ابو جهل: یا معشر قریش قد سحرکم محمد فوجهوا رسلکم فى الآفاق هل عاینوا القمر کذلک فان عاینوا شیئا فهو آیه و الّا فذلک سحر، فوجهوا رسلهم فى الارض فاذا الناس یتحدّثون فى انشقاق القمر، فقال ابو جهل: هذا سحر مستمرّ: فنزل: سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّى یَتَبَیَّنَ لَهُمْ‏ ان القرآن و الاسلام و محمدا «حقّ».

أَ وَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ‏ یعنى: او لا یکفیک ربک ناصرا، کقوله: أَ لَیْسَ اللَّهُ بِکافٍ عَبْدَهُ‏. و قیل: او لم یکف بربک شهیدا لانجاز ما وعد. و قیل: أ و لم یکف الانسان من الزاجر و الرادع عن المعاصى کون اللَّه شهیدا علیه. و قیل: او لم یکفهم من الدلائل شهاده ربک؛ أَنَّهُ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ من اعمالهم «شهید».

أَلا إِنَّهُمْ فِی مِرْیَهٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ‏- فى شک من البعث و الحساب، أَلا إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْ‏ءٍ مُحِیطٌ احاط بکلّ شى‏ء علما، اى- عالم بکلّ شى‏ء قادر علیه حافظ له.

 

النوبه الثالثه

 

قوله تعالى: وَ مِنْ آیاتِهِ اللَّیْلُ وَ النَّهارُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ … الآیه- کلام خداوندى که ملکش را عزل نیست و جدّش را هزل نیست، عزّش را ذلّ نیست و حکمش را ردّ نیست، او را ندّ نیست و از وى بدّ نیست. خدایى که جز از وى ملک نیست و ملک وى بسپاه و حشم نیست، عزّت وى بطبل و علم و خیل و خدم نیست. پادشاهى که هفت آسمان رفیع ایوان درگاه او، هفت بساط منیع مقرّ خاصگیان او، خورشید عالم آراى چون جام سیماب بحکمت او، هیکل ماه گاه چون نعل زرین و گاه چون درقه سیمین بقدرت او، عالم علوى و عالم سفلى همه نشانست بر وحدانیت و فردانیت او.

بر صنع اله بى‏عدد برهانست‏ در برگ گلى هزارگون پنهانست‏
روز ار چه سپید و روشن و تابانست‏ آن را که ندید روز و شب یکسانست‏

کسى که خواهد تا ملکى را بسزا بداند و بشناسد؛ نخست در ولایتش نگرد، آن گه در سپاهش نگرد، آن گه در صنع و فعلش نگرد، پس آن گه درو نگرد تا او را بسزا بداند.

چنانستى که رب العزه گفتى: عبدى اگر خواهى که در ولایتم نگرى‏ لِلَّهِ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‏ و گر خواهى که در سپاهم نگرى‏ لِلَّهِ جُنُودُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‏ ور خواهى که در فعلم نگرى‏ فَانْظُرْ إِلى‏ آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها ور خواهى که در صنعم نگرى‏ وَ مِنْ آیاتِهِ اللَّیْلُ وَ النَّهارُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ ور خواهى که فردا در من نگرى؛ امروز از صنع من با من نگر بدیده دل‏ أَ لَمْ تَرَ إِلى‏ رَبِّکَ کَیْفَ مَدَّ الظِّلَ‏ تا فردا بفضل من در نگرى بدیده سر وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناضِرَهٌ إِلى‏ رَبِّها ناظِرَهٌ.

اى جوانمرد! هر که جلال حق بدانست و از صنع وى با وى نگرست؛ مقصدش درگاه اللَّه بود، دست تصرّفش از کونین کوتاه بود، پاى عشقش همیشه در راه بود، دلش در قبضه عزت پادشاه بود، بر ظاهرش کسوت عبودیت بود، در باطنش حلیه نظر.

باسرار ربوبیت بود، بروز در راز بود، بشب در ناز بود، این که رب العزه گفت: وَ مِنْ آیاتِهِ اللَّیْلُ وَ النَّهارُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ نه آن را گفت تا تو صورت آن به بینى و از ان در گذرى، لیکن آن را گفت تا تو در ان تفکر کنى و حقایق آن باز جویى و بر رموز و اشارات آن واقف شوى، بدانى که شب خلوتگاه دوستانست، موسم و میعاد آشتى جویانست، وقت نیاز نمودن مریدانست، هنگام راز و ناز عاشقانست.

بنده باید که با حق جل جلاله بروز در منزل راز بود، بشب در محمل ناز بود، بروز در نظر صنایع بود، بشب در مشاهده صانع، بروز با خلق در خلق بود، بشب با حق بود در قدم صدق، بروز در کار بود، بشب در خمار بود، بروز راه جوید، بشب راز گوید، تا حق لیل و نهار گزارده بود و از صورت بصفت رسیده بود، و آنچه گفت تعالى و تقدس: الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ آفتاب عنایت فهم کند و ماه معرفت که از برج ازلیت تابد و از مطلع قربت برآید و بر سینه دوستان تابد. آفتاب و ماه صورت زینت آسمان است که مى‏فرماید جل جلاله: زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِمَصابِیحَ‏ آفتاب عنایت و ماه معرفت زینت دلهاى مؤمنان است که میگوید: وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ‏ ماه در آسمان گاه گاه بمیغ پوشیده شود لکن باطل نگردد، اشارت است که معصیت گاه گاه معرفت را بپوشد لکن هرگز باطل نکند.

قوله: لا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لا لِلْقَمَرِ وَ اسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِی خَلَقَهُنَ‏- آدم صلوات اللَّه علیه در ان حال که بزلّت مبتلا شد بسیار بگریست و بآخر سجده توبت بیاورد، در آن سجده توبت وى بمحل قبول افتاد، جبرئیل آمد و آدم را خبر کرد که توبت تو مقبول شد آدم از ان سجده سر برداشت و این بشارت از جبرئیل بشنید، بشکر این بشارت که یافت دیگر باره بسجده شتافت، سجده دیگر بیاورد، اول سجده عذر بود، دوم سجده شکر بود، تعلیم است مر بندگان را که در نماز دو سجده آرید یکى عذر زلّتها خواستن، دیگر شکر نعمتها کردن، و گفته‏اند: این دو سجده که بنده آرد در حال عبادت یکى حکایت حال ازلى است آن روز که رب العزه فرمود: أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ‏ همه بسجود در افتادند در ان حال که خطاب حق شنیدند، دیگر سجده مثال حال ابدى است در وقت دیدار خداوند ذو الجلال اندر بهشت،

چنانک در خبر است:«اذا سطع لهم نور فیخرّون‏ سجّدا فیقال لهم: لیس هذا اوان السجود بل هذا اوان الوجود».

یک سجده در حال وجود است دیگر سجده در حال شهود، بنده مؤمن چون این دو سجده بیارد بوقت نماز و هنگام راز، خویشتن را از ان عزیزان شمارد، سجده اوّل حال وجود انگارد، سجده دوم حال شهود انگارد، هم چنان بود که از ازل تا ابد در سجود گذارد. و گفته‏ اند: دین خداوند که سبب رستگارى بندگان است و مایه آشنایى ایشان بناى آن بر دو چیز است:

یکى نمایش از حق، دیگر روش از بنده. نمایش آنست که گفت جل جلاله: سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ‏، روش آنست که گفت: مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ‏ و تا از حق نمایش نبود از بنده روش نیاید، و آن نمایش هم در آیات آفاق است هم در آیات انفس، در آیات آفاق آنست که گفت: أَ وَ لَمْ یَنْظُرُوا فِی مَلَکُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‏، و در آیات انفس آنست که گفت: وَ فِی أَنْفُسِکُمْ أَ فَلا تُبْصِرُونَ‏- میگوید: خویشتن را ننگرید و اندیشه نکنید در نهاد خویش که ربّ العالمین چندین دقایق حکمت و حقایق صنعت بقلم لطف قدم بر لوح این نهاد ثبت کرده و انوار اصطناع و آثار تکریم بر وى نگاشته، سرى مدوّر که سرا پرده عقل است و مجمع علم از وى صومعه الحواس ساخته، این نهاد مجوّف و این شخص مؤلّف، قیمت که گرفت بعقل و علم گرفت.

قیمت آدمى بعقل است و حشمت او بعلم، کمال آدمى بعقل است و جمال او بعلم، پیشانى چون تخته سیم آفرید، دو ابرو بر مثال دو کمان از مشک ناب بروى بزه کرده، دو نقطه نور چشم در دو پیکر ظلمت ودیعت نهاده، صد هزار گل مورّد از گلشن دو رخ او برآورده، سى و دو دندان بر مثال درّ در صدف دهان نهان کرده، مهرى از عقیق آبدار بر وى نهاده، از آنجا که بدایت لب است تا آنجا که نهایت حلق است بیست و نه منزل آفریده و آن را مخارج بیست و نه حرف گردانیده، از دل سلطانى در وجود آورده و از سینه او را میدانى ساخته و از همّت مرکبى تیز رو و از اندیشه بریدى مسرع، دو دست گیرا دو پاى روا آفریده. این همه که رفت خلعت خلقت است و جمال ظاهر، و بالاى این کمال و جمال باطن است، یکى تأمّل کن در لطایف و عواطف ربانى و آثار عنایت و رعایت الهى که تعبیه این مشتى خاک است، و انواع کرامت و تخاصیص قربت که بر ایشان نهاده که همه عالم بیافرید و بهیچ آفریده نظر محبت نکرد.

بهیچ موجودرسول نفرستاد، بهیچ مخلوق پیغام نداد، چون نوبت بآدمیان رسید که بر کشیدگان لطف بودند و نواختگان فضل و معادن انوار، اسرار ایشان را محل نظر خود گردانید، پیغامبران بایشان فرستاد، فرشتگان را رقیبان ایشان کرد، سوز عشق در دلها نهاد، بواعث شوق و دواعى ارادت پیاپى کرد. مقصود ازین عبارت و اشارت آنست که آدمى مشتى خاک است، هر چه یافت ازین تشریفات و تکریمات همه لطف و عنایت خداوند پاک است. او جل جلاله عطا که دهد بکرم خود دهد نه باستحقاق تو، بجود خود دهد نه بسجود تو، بفضل خود دهد نه بفعل تو، بخدایى خود دهد نه بکدخدایى تو.

پایان مجلد هشتم از تفسیر کشف الاسرار (از اول سوره الاحزاب تا آخر سوره فصلت)

_______________________

[۱۰] ( ۱)- نسخه الف: جدا جدا.

[۱۱] ( ۱)- نسخه الف: پیش وا.

[۱۲] ( ۱)- نسخه الف: بدانستید و دریافتید.

کشف الأسرار و عده الأبرار// ابو الفضل رشید الدین میبدى جلد۸

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *