کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره الاعراف آیه ۱۴۴ ـ۱۳۷

۱۳- النوبه الاولى‏

(۷/ ۱۴۴- ۱۳۷)

قوله تعالى: وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کانُوا یُسْتَضْعَفُونَ‏ و میراث دادیم بآن مستضعفان که ایشان را زبون میگرفتند مَشارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغارِبَهَا مشرقهاى زمین و مغربهاى آن‏ الَّتِی بارَکْنا فِیها آن زمین که در آن برکت کردیم‏ وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنى‏ و تمام شد آن وعده نیکوى خداوند تو عَلى‏ بَنِی إِسْرائِیلَ‏ بر بنى اسرائیل‏ بِما صَبَرُوا بآنکه شکیبایى کردند وَ دَمَّرْنا و تباه کردیم‏ ما کانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ‏ آنچه فرعون میکرد و میساخت و قوم او وَ ما کانُوا یَعْرِشُونَ‏ (۱۳۷) و آنکه مى ‏ساختند از جفته رزان و سایه وان .

وَ جاوَزْنا و فروگذارانیدیم‏ بِبَنِی إِسْرائِیلَ الْبَحْرَ بنى اسرائیل را بدریا فَأَتَوْا عَلى‏ قَوْمٍ‏ برگذشتند بر قومى‏ یَعْکُفُونَ عَلى‏ أَصْنامٍ لَهُمْ‏ که بر بتانى از آن خویش مقیم نشسته بودند قالُوا یا مُوسَى‏ گفتند: اى موسى‏ اجْعَلْ لَنا إِلهاً ما را خدایى کن [ازین حلىّ که از آل فرعون ستده‏ایم‏] کَما لَهُمْ آلِهَهٌ چنان که ایشان را خدایان‏اند قالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ‏ (۱۳۸) موسى گفت شما قومى‏ اید که هیچ ندانید.

إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ اینان‏اند تباه کرده  و نفریده (نفرین کردن) ما هُمْ فِیهِ‏ آن کار که ایشان در آن‏اند وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ‏ (۱۳۹) و ناکردنى است آنکه میکنند، و کژ است آنچه در آن‏اند.

قالَ أَ غَیْرَ اللَّهِ أَبْغِیکُمْ إِلهاً موسى گفت: شما را بجز اللَّه خدایى جویم؟

وَ هُوَ فَضَّلَکُمْ عَلَى الْعالَمِینَ‏ (۱۴۰) و اوست که شما را فزونى داد در نواخت بر جهانیان روزگار شما.

وَ إِذْ أَنْجَیْناکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ‏ و یاد کنید آن نیز که شما را رهانیدیم از کسان فرعون‏ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذابِ‏ بشما مى‏رسانیدند عذاب‏ یُقَتِّلُونَ أَبْناءَکُمْ‏ میکشتند پسران شما وَ یَسْتَحْیُونَ نِساءَکُمْ‏ و زنده میگذاشتند زنان شما وَ فِی ذلِکُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ‏ (۱۴۱) و در آن آزمایشى بود از خداوند شما آزمایشى بزرگ.

وَ واعَدْنا مُوسى‏ ثَلاثِینَ لَیْلَهً و وعده دادیم موسى را سى شب‏ وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ و آن وعده سپرى کردیم بده شب دیگر فَتَمَ‏ تا سپرى شد مِیقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَهً آن هنگام نام زد کرده خداوندى چهل شب‏ وَ قالَ مُوسى‏ لِأَخِیهِ هارُونَ‏ و موسى گفت برادر خود را هارون‏ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی‏ خلیفت باش مرا [و از پس من کاران‏] در قوم من‏ وَ أَصْلِحْ‏ و نیک کن [و مهربان باش و دلها گوش دار و قوم را فراهم دار] وَ لا تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ‏ (۱۴۲) و راه تباه کاران را پى مبر.

وَ لَمَّا جاءَ مُوسى‏ و چون موسى آمد لِمِیقاتِنا هنگامى را که نام زد کرده بودیم‏ وَ کَلَّمَهُ رَبُّهُ‏ و سخن گفت خداى او با او [بى ‏ترجمان‏] قالَ رَبِ‏ موسى گفت: خداوند من! أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ‏ با من نماى تا نگرم‏ قالَ لَنْ تَرانِی‏ خداوند گفت اکنون نه بینى مرا وَ لکِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ‏ لکن بکوه نگر فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَکانَهُ‏ اگر کوه آرمیده بماند بر جاى خویش‏ فَسَوْفَ تَرانِی‏ پس آن گه مرا بینى‏ فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ‏ چون پیدا شد خداوند او کوه را جَعَلَهُ دَکًّا کوه را خرد کرد وَ خَرَّ مُوسى‏ صَعِقاً و موسى بیفتاد بیهوش‏ فَلَمَّا أَفاقَ‏ چون با هوش خود آمد قالَ سُبْحانَکَ‏ گفت: پاکى و بى‏ عیبى ترا تُبْتُ إِلَیْکَ‏ من بتو باز گشتم‏ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ‏ (۱۴۳) و من نخستین گرویدگانم.

قالَ یا مُوسى‏ اللَّه گفت اى موسى‏ إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَى النَّاسِ‏ من برگزیدم ترا بر مردمان‏ بِرِسالاتِی وَ بِکَلامِی‏ بپیغام خویش و سخن گفتن خویش با تو فَخُذْ ما آتَیْتُکَ‏ گیر این که ترا دادم‏ وَ کُنْ مِنَ الشَّاکِرِینَ‏ (۱۴۴) و از سپاسداران باش.

 

النوبه الثانیه

قوله تعالى: وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ‏- اى ملّکناهم، فذکر بلفظ المیراث لانّه اورثهم ذلک بهلاک اهلها من العمالقه. ربّ العالمین جلّ جلاله قبطیان و عمالقه که ساکنان زمین قدس بودند از آن زمین برداشت، و ایشان را هلاک کرد، و بنى اسرائیل را بجاى ایشان نشاند، و دیار و اموال ایشان بدست اینان باز داد، و منت خود در یاد ایشان داد که: پس از آنکه مستضعفان و زبون گرفتگان ایشان بودند خلیفتان ایشان گشتند، و بسراى و وطن ایشان فرو آمدند، و در میان از و نعیم ایشان نشستند، فذلک قوله تعالى: وَ نَعْمَهٍ کانُوا فِیها فاکِهِینَ کَذلِکَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِینَ‏.

مشارق الارض نواحى فلسطین است و زمین قدس و عرانین شام، و مغارب اخریات غرب است و شیب زمین مصر. الَّتِی بارَکْنا فِیها این‏ها و الف در فیها با مشارق شود زمین شام، که جاى دیگر گفت: بارَکْنا حَوْلَهُ‏، امّا مغارب دار الفاسقین است و در تحت آن نشود. و روا باشد که‏ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغارِبَهَا بعموم برانند و جمله زمین در تحت آن شود، که در روزگار داود و سلیمان ملک ایشان بهمه زمین برسید، و ایشان را دسترس بود بهمه جهان. الَّتِی بارَکْنا فِیها یعنى باخراج الزّرع و الثمار و الانهار و العیون.

وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنى‏- اى: صدقت العده الحسنه من اللَّه لهم، و هى ما وعد اللَّه بنى اسرائیل بقوله: وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّهً الایه، و قیل: هى قوله موسى: عَسى‏ رَبُّکُمْ أَنْ یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ‏ الایه. بِما صَبَرُوا اى بصبرهم على الایمان و الشّدائد، وَ دَمَّرْنا همانست که تبّرنا. در لغت تدمیر و تتبیر تباه کردن است. ما کانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ‏ یعنى ما عملوا فى ارض مصر من القصور و الأبنیه و انواع العمارات، و قیل: ما کان یصنع فرعون، اى یدبّر فى ابطال امر موسى، وَ ما کانُوا یَعْرِشُونَ‏ اى یبنون. قال الحسن: هى عرش الکروم.

شامى و ابو بکر یعرشون خوانند بضمّ راء. باقى یعرشون بکسر راء، و معنى همانست.

وَ جاوَزْنا بِبَنِی إِسْرائِیلَ‏- اى: عبرنا بهم البحر و هو قلزم، فَأَتَوْا عَلى‏ قَوْمٍ یَعْکُفُونَ‏ حمزه و کسایى بکسر کاف خوانند. باقى بضمّ کاف خوانند، و هما لغتان.

و معنى عکوف مواظبت است و ملازمت، و کسى که مسجد را لزوم گیرد او را معتکف گویند. بنى اسرائیل چون بدریا باز گذاشتند، و از فرعون باز رستند، بدهى فرو آمدند قوم آن ده عمالقه بودند، و بت مى‏ پرستیدند. و گفته‏ اند که: تماثیل گاو ساخته بودند و آن را مى‏ پرستیدند، و اصل گوساله پرستى ایشان از اینجا خاست. بنى اسرائیل چون ایشان را چنان دیدند موسى را گفتند: اجْعَلْ لَنا إِلهاً کَما لَهُمْ آلِهَهٌ. این بگفتند و در دل همى داشتند تا آن روز که سامرى از آن پیرایه گوساله ساخت و آن را پرستیدند.

موسى ایشان را جواب داد: إِنَّکُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ‏ عظمه اللَّه و نعمته علیکم، و ما صنع بکم، حیث توهمتم انّه یجوز عباده غیره.

روى‏ ان النبى صلّى اللَّه علیه و سلم لمّا خرج الى خیبر مرّ بشجره یقال لها ذات انواط، یعنى ینوط المشرکون، اى یعلّقون علیها اسلحتهم، فقالوا: یا رسول اللَّه! اجعل لنا ذات انواط کما کانت لهم. فقال النبى (ص): «اللَّه اکبر، هذا کما قالت بنو اسرائیل:

اجْعَلْ لَنا إِلهاً کَما لَهُمْ آلِهَهٌ. و الّذى نفسى بیده لترکبنّ سنن من کان قبلکم».

إِنَّ هؤُلاءِ- یعنى القوم الذین عکفوا على اصنامهم‏ مُتَبَّرٌ ما هُمْ فِیهِ‏ اى مهلک، من التّبار، و أصله الکسر و منه التبر. وَ باطِلٌ‏ اى زائل، ما کانُوا یَعْمَلُونَ‏ اى عملهم للشیطان، لیس للَّه فیه نصیب. وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ‏ خواهى از قول موسى نه، خواهى مستأنف از اللَّه. قراءت ورش: و بطل ما کانوا یعلمون. میگوید:

آنچه ایشان در آن بودند همه نیست و تباه گشت.

قالَ أَ غَیْرَ اللَّهِ أَبْغِیکُمْ إِلهاً- یعنى ابغى لکم الها، عرب جاى جاى در سخن این لام بیفکنند، چنان که در سوره التّطفیف است: وَ إِذا کالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ‏ یعنى کالوا لهم او وزنوا لهم، و از عرب شنیده‏ اند: صدنى ظبیا. ربّ اغفر نى هم ازین باب است. صدنى، اى صد لى. اغفرنى اى: اغفر لى. وَ هُوَ فَضَّلَکُمْ عَلَى الْعالَمِینَ‏ اى:عالمى زمانکم بما اعطاکم من الکرامات.

وَ إِذْ أَنْجَیْناکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ‏- شامى انجاکم خواند یعنى: انجاکم‏ اللَّه من آل فرعون. تفسیر این آیت در سوره البقره رفت.

وَ واعَدْنا قراءه مصرى وعدنا است. مى‏ گوید: وعده دادیم موسى را ثَلاثِینَ لَیْلَهً. و این وعده دادن آن بود که پس از غرق فرعون، موسى کتاب خواست از اللَّه که بر آن دین گیرد. اللَّه او را وعده داد که پیشتر سى شب خویشتن را بپالاى و ریاضت کن. گفته ‏اند: سى شبانروز در روزه بود پیوسته مواصل، و چنین گفته‏ اند که:

ماه ذى القعده بود، و عرب با شب مضاف کنند چیزى که آن بروز بود، از بهر آنکه شبانروز هموار در این چیز داخل بود.

وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ- یعنى اتممنا المواعده بعشر من ذى الحجّه. فَتَمَّ مِیقاتُ رَبِّهِ‏ اى الوقت الّذى قدّره اللَّه لصوم موسى. أَرْبَعِینَ لَیْلَهً، و آنجا که گفت: وَ إِذْ واعَدْنا مُوسى‏ أَرْبَعِینَ لَیْلَهً اشارت است بآن سى روز و بآن ده روز که فراسر آن برده. موسى سى روز روزه داشت.

از ناخوردن بوى دهن وى متغیر گشت. بچوب خرّوب مسواک کرد، تا آن بوى دهن وى بگشت. فریشتگان بگفتند: اى موسى! از دهن تو بوى مشک مى‏ دمید، اکنون بتباه بردى بمسواک. پس ربّ العالمین وى را ده روز دیگر روزه فرمود و گفت: اما علمت انّ خلوف فم الصّائم اطیب عندى من ریح المسک؟! و گفته ‏اند که: فتنه قوم موسى از گوساله پرستى درین ده روز افتاد.

وَ قالَ مُوسى‏ لِأَخِیهِ هارُونَ‏- یعنى عند انطلاقه الى الجیل. چون موسى خواست که بجانب کوه رود بوعده‏گاه فرا هارون گفت: کن خلیفتى فیهم، و أصلحهم بحملک ایّاهم على طاعه اللَّه، و قیل: ارفق بهم، و لا تطع من عصى اللَّه و لا توافقه، فذلک قوله: وَ لا تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ‏.

وَ لَمَّا جاءَ مُوسى‏- اى حین جاء موسى، لِمِیقاتِنا اى فى وقت الّذى وقّتنا له، فالمیقات مفعال من الوقت کالمیعاد و المیلاد، فانقلبت الواو یاء لسکونها و انکسار ما قبلها.

وَ کَلَّمَهُ رَبُّهُ‏ یعنى من غیر واسطه و لا ترجمان.

مفسّران گفتند: موسى خویشتن را طهارت داد و جامه را نظافت، و میعادى را که ساخته بودند بیرون شد، چون بطور سینا رسید، اللَّه بى ‏واسطه و بى‏ ترجمان بخودى خود با وى سخن گفت. در خبر است: فکان الکلام من اللَّه و الاستماع من موسى. و درست است از ابن عباس که گفت: الخلّه لابراهیم و الکلام لموسى و الرّؤیه لمحمّد صلّى اللَّه علیه و سلّم.

و عن حذیفه بن الیمان قال: قال اصحاب رسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و سلم: یا رسول اللَّه! ابراهیم خلیل اللَّه و عیسى کلمه اللَّه و روحه و موسى الّذى کلّمه تکلیما. ما ذا اعطیت انت؟ قال. «ولد آدم کلّهم تحت لواى یوم القیامه، و انا أول من یفتح له باب الجنه».

و روى ابو هریره قال: قال رسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و سلم: «لمّا وعد اللَّه موسى بن عمران الطور، ضرب بین یدیه صواعق و برق اربعه فراسخ فى اربعه فراسخ، فأقبل موسى فى زرمانقه موثقا وسطه بحبل ینادى لبّیک لبّیک و سعدیک. انا عبدک اتى‏[انی] لدیک، حتى صار الى الطور و هو یمیل یمینا و شمالا ینادى: مالى و لک یا ابن عمران؟ یا لیتنى لم اخلق. فأوحى اللَّه الیه ان قف فى سفح الجبل حتى یمرّ بک جنودى، فانّى لا اکلّمک و فى السّماوات احد، فنزل اهل السماء الدّنیا بمن فیها من الملائکه، ثمّ نزل اهل السّماء الثّانیه بمن فیها من الملائکه، ثمّ نزل اهل السّماء الثالثه بمن فیها من الملائکه، ثمّ نزل اهل السّماء الرّابعه بمن فیها من الملائکه، ثمّ نزل اهل السّماء الخامسه بمن فیها من الملائکه، ثمّ نزل اهل السّماء السّادسه بمن فیها من الملائکه، ثمّ نزل الکروبیون و حمله العرش، اقدامهم من ثلج و شدقهم من نار و أوساطهم من برد. فقال اللَّه له: سل. قالَ رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ‏. قال انّک لن ترانى و لن یرانى شی‏ء الا مات. قال:

ربّ فأراک و أموت. قال رسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و سلم و ذلک قول اللَّه تعالى:

فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکًّا وَ خَرَّ مُوسى‏ صَعِقاً.

و بروایتى دیگر چون موسى بمقام قرب رسید ندا آمد از جلیل و جبّار که یا میشا! موسى آن سخن بشنید گفت:

ما هذا الصوت العبرانى یکلّمنى؟

حق او را جواب داد که:

لست بعبرانى انّى انا اللَّه ربّ العالمین.

پس مصطفى (ص) گفت که: اللَّه در آن مقام با موسى به هفتاد لغت سخن گفت، که هیچ لغت بآن دیگر ماننده نبود، گفتا: و در آن مقام تورات از بهر وى نوشت، و کان یسمع صریف القلم. پس موسى گفت:

الهى ارنى انظر الیک، قال: یا موسى انّه لن یرانى احد الا مات. قال موسى: الهى ارنى انظر الیک و اموت، قال: فأجاب موسى جبل طور سیناء: یا موسى ابن عمران! لقد سألت امرا عظیما! لقد ارتعدت السّماوات السّبع و من فیهنّ، و الارضون السّبع و من فیهن، و زالت الجبال و اضطربت البحار تعظیم ما سألت یا ابن عمران! قال: فقال یا موسى انظر الى الجبل فان استقرّ مکانه فانّک ترانى. قال: فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکًّا وَ خَرَّ مُوسى‏ صَعِقاً»

تا اینجا خبر مصطفى است باسناد درست.

رجعنا الى التّفسیر. قالَ رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ‏- بسکون را قراءت مکى است و یعقوب، و باختلاس قراءت ابو عمرو، و عرب ارنى در موضع «هات» گویند یعنى بیار. أَرِنِی أَنْظُرْ اى: ارنى نفسک انظر الیک. و قیل مکّنّى من رؤیتک. قالَ لَنْ تَرانِی‏- عرب در نفى لن کم گویند، معنى آنست که: اکنون نبینى مرا یعنى در دنیا، و قیل: لن ترانى یعنى بعین فانیه، و انّما ترانى بعین باقیه، و قیل: لن ترانى بالسّؤال و الدّعاء، انّما ترانى بالنّوال و العطاء، و قیل: لن ترانى قبل محمّد و امّته.

وَ لکِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ‏- آن کوهى بود به مدین نام آن کوه زبیر، برابر موسى بود، و تجلّى آن را افتاد نه طور را. گفت: بآن کوه نگر اى موسى! اگر آرمیده بر جاى خود بماند تو مرا بینى و اگر بر جاى خود بنماند پس بدان که تو طاقت رؤیت‏ من ندارى، چنان که آن کوه ندارد. فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ‏ اى ظهر و بان. خبر درست است از انس مالک رضى اللَّه عنه که رسول خدا ابهام خود بر انمله خنصر نهاد، و اشارت کرد که:

تجلّى منه عزّ و جلّ قدر هذه، فساخ الجبل فى الارض، فهو یهوى فیها الى یوم القیامه.

میگوید: تجلّى حق بآن کوه رسید بزمین فروشد، هنوز میرود تا بقیامت.

سدى گفت: حف حول الجبل بالملائکه، و حف حول الملائکه بنار، و حف حول النار بملائکه و حول الملائکه بنار. ثمّ تجلّى ربّک للجبل، قال: و ما تجلّى منه الا قدر الخنصر.

و عن معاویه بن قره عن انس عن النّبیّ صلّى اللَّه علیه و سلّم‏ فى قوله‏ فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکًّا صار لعظمته ستّه اجبل، فوقعت ثلاثه بالمدینه: احد زرقان و رضوى، و وقعت ثالثه بمکّه: ثور و ثبیر و حراء.

جَعَلَهُ دَکًّا اى: جعل اللَّه الجبل دکا قطعا ترابا و رملا. میگوید: کوه را خرد کرد و جایگاه از وى خالى. از آن بعضى کوه‏ها باز جست و بشام افتاد و یمن، و بعضى خرد گشت چون ریگ و بپراکند در پیش نور.

حمزه و کسایى دکاء خوانند ممدود و مفتوح بى‏تنوین، و هى صفه موصوف محذوف، و التقدیر جعله ارضا دکّاء اى ملساء مستویه. باقى قرّا دکّا خوانند مقصورا منوّنا و الوجه انه على حذف المضاف، اى ذا دکّ، او مصدر بمعنى المفعول، اى جعله مدکوکا.

قال ابو بکر الوراق: فعذب اذ ذاک کلّ ماء، و أفاق کلّ مجنون، و برأ کلّ مریض، و زالت الشّوک عن الاشجار، و اخضرت الارض و ازهرت، و خمدت نیران المجوس، و خرّت الاصنام لوجوهها. وَ خَرَّ مُوسى‏ صَعِقاً اى مغشیّا علیه. کلبى گفت: خرّ موسى صعقا یوم الخمیس یوم عرفه، و أعطى التّوراه یوم الجمعه یوم النّحر.

واقدى گفت: چون موسى بیفتاد و بى‏ هوش شد فریشتگان گفتند: ما لابن عمران و سؤال الرّویه؟ و ما للتراب و ربّ الارباب؟ یا ابن النّساء الحیّض! اطمعت فى رؤیه رب‏ العزّه؟ فلمّا افاق چون بهوش باز آمد، قالَ سُبْحانَکَ‏ تنزیها من السّوء تُبْتُ إِلَیْکَ‏ من مسئله الرؤیه فى الدّنیا وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ‏ انّک لا ترى فى الدّنیا. اللَّه تعالى در قرآن از چند کس توبه یاد کرد بى هیچ جرم، چنان که از ابراهیم و اسماعیل و محمد علیهم السّلام. و معنى توبه باز آمدن است هر چند که هیچ گناه نبود. موسى گفت: خداوندا پاکى و بى ‏عیبى ترا بتو بازگشتم، و من نخستین گرویدگانم که بگرویدند، که ترا اهل زمین در دنیا نه بینند.

معتزلى گوید: لَنْ تَرانِی‏ دلیل است که حق دیدنى نیست. جواب آنست که: لن در نفى هر جا که آید توقیت را آید نه تأیید را، چنان که اللَّه گفت جهودان را: وَ لَنْ یَتَمَنَّوْهُ أَبَداً ایشان هرگز آرزوى مرگ نکنند. پس خبر داد از ایشان که وقتى کنند آرزوى مرگ، و ذلک فى قوله: وَ نادَوْا یا مالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنا رَبُّکَ‏، و قال تعالى: یا لَیْتَها کانَتِ الْقاضِیَهَ یعنى الموت. جاى دیگر گفت، لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ‏ و قد یدخل الجنّه من لا ینفق ما یحبّ. پس معنى آیت بر توقیت است نه بر تأیید، یعنى که مرا در دنیا نه بینى، امّا در آخرت بینى، و اللَّه را جلّ جلاله در دنیا نبینند اما در آخرت بینند. و موسى که دیدار میخواست در دنیا میخواست نه در آخرت، و جواب وى بقدر سؤال وى آمد و سؤال وى آنست که گفت: فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَکانَهُ فَسَوْفَ تَرانِی‏. رؤیت در استقرار کوه بست، و این جائز است نه مستحیل، و اگر رؤیت مستحیل بودى در چیزى مستحیل بستى نه در چیزى جائز. نبینى که دخول کافران در بهشت چون مستحیل بود و نابودنى، در چیزى مستحیل بست و نابودنى، و ذلک قوله تعالى: وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّهَ حَتَّى یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیاطِ.

دلیل دیگر بر جواز رؤیت، سؤال موسى است، دانست که حق را جل جلاله بینند و دیدنى است، از آن طلب کرد و خواست، و اگر دیدنى نبودى سؤال رؤیت محال بودى، و بر پیغامبران سؤال محال روا نباشد.

و روى‏ أن موسى کان بعد ما کلّمه ربه لا یستطیع احد ان ینظر الیه لمّا غشى وجهه من النور، و لم یزل على وجهه برقع حتى مات، و قالت له امرأته: انا ایّم منک منذ کلّمک ربک، فکشف لها عن وجهه فأخذها مثل شعاع الشمس، فوضعت یدها على وجهها و خرّت للَّه ساجده، و قالت: ادع اللَّه ان یجعلنى زوجتک فى الجنه، قال: ذاک ان لم تتزوّجى بعدى، فان المرأه لآخر ازواجها.

قالَ یا مُوسى‏ إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ‏- اى اخترتک و استخلصتک و اتّخذتک صفوه على الناس، بِرِسالاتِی‏ بوحیى و بکلامى من غیر واسطه. ابن کثیر و نافع و روح از یعقوب برسالتى خوانند على الوحده، و الوجه أنه اسم یجرى مجرى المصدر، و المصدر یفرد فى موضع الجمع، لان المصادر لا تثنى و لا تجمع لکونها جنسا. باقى قرّاء برسالاتى خوانند على الجمع و الوجه أن المصدر قد یجمع اذا اختلفت انواعه، و الرّسول یرسل بأنواع من الرسالات فلهذا جمع، و هذا کما قال اللَّه تعالى: إِنَّ أَنْکَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِیرِ، فجمع الصوت و هو مصدر لما اختلفت انواعه. کلام از رسالت جدا کرد تا دلیل کند که آن سخن بى‏ ترجمان بود، و از جمله آن کلمات این چهار سخن نقل کرده ‏اند که گفت: اى موسى! بر درگاه من ملازم باش که مقیم منم. دوستى با من کن که باقى منم. حاجت از من خواه که مفضل منم. صحبت با من دار که وافى منم. فَخُذْ ما آتَیْتُکَ‏ من الشّرف و الفضیله، و قیل: اعمل بما فیه بجدّ و اجتهاد، وَ کُنْ مِنَ الشَّاکِرِینَ‏ على ذلک.

روى ابو هریره، قال: قال رسول اللَّه (ص): احتجّ آدم و موسى عند ربّهما فحجّ آدم موسى، فقال موسى: انت آدم الّذى خلقک اللَّه بیده و نفخ فیک من روحه، و اسجد لک ملائکته، و اسکنک جنته، ثمّ اهبطت الناس بخطیئتک الى الارض، فقال آدم:

انت موسى الّذى اصطفاک اللَّه برسالاته و بکلامه و أعطاک اللَّه الالواح فیها تبیان کل‏ شى‏ء و قرّبک نجیّا. فى کم وجدت اللَّه کتب التّوراه قبل ان یخلقنى؟ قال موسى بأربعین عاما. قال آدم: فهل وجدت فیها «وَ عَصى‏ آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى‏»؟ قال: نعم، فتلومنی على ان عملت عملا کتبه اللَّه علىّ ان أعمله قبل أن یخلقنى بأربعین سنه؟! و فى روایه: فهل وجدت فى کتاب اللَّه انّ ذلک کائن فى کتابه قبل ان اخلق؟ قال: بلى. قال: فلم تلومنى على شى‏ء سبق القضاء فیه قبلى؟! قال رسول اللَّه (ص): «فحجّ آدم موسى».

 

النوبه الثالثه

قوله تعالى: وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ‏ الایه- من صبر على مقاساه الذلّ فى اللَّه وضع اللَّه على رأسه قلنسوه العزّ. هر که را روزى از بهر خدا خاک مذلت بر سر آید، عن قریب او را تاج کرامت بر فرق نهند. هر که رنج برد روزى بسر گنج رسد. هر که غصه محنت کشد شراب محبت چشد. آن مستضعفان بنى اسرائیل که روزگارى در دست قهر فرعون گرفتار بودند، ببین تا سرانجام کار ایشان چون بود؟! و بر ولایت و نواحى فرعونیان چون دست یافتند، و بسراى و وطن ایشان نشستند؟! اینست که میگوید جلّ جلاله:

وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کانُوا یُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغارِبَهَا. آن گه گفت: بِما صَبَرُوا این بآن دادیم ایشان را که در بلیّات و مصیبات صبر کردند. دانستند که صبر کلید فرج است، و سبب زوال ضیق و حرج است، صبر تریاق زهر بلا است، و کلید گنج و مایه تقوى و محل نور فراست. صبر همه خیر است، که میگوید عزّ جلاله: وَ أَنْ تَصْبِرُوا خَیْرٌ لَکُمْ‏ صبر از حق است و بحق است که میگوید: وَ اصْبِرْ وَ ما صَبْرُکَ إِلَّا بِاللَّهِ‏.

«وَ اصْبِرْ» فرمان است بعبودیت‏ «وَ ما صَبْرُکَ إِلَّا بِاللَّهِ» اخبار است از حق ربوبیت. «وَ اصْبِرْ» تکلیف است‏ «وَ ما صَبْرُکَ إِلَّا بِاللَّهِ» تعریف است. «وَ اصْبِرْ» تعنیف است‏ «وَ ما صَبْرُکَ إِلَّا بِاللَّهِ» تخفیف است.

وَ واعَدْنا مُوسى‏ ثَلاثِینَ لَیْلَهً- چه عزیز است وعده دادن در دوستى! و چه بزرگوار است نشستن بوعده‏گاه دوستى! چه شیرین است خلف وعده در مذهب دوستى! پیر طریقت گفت در رموز این آیت: مواعید الا حبّه ان اخلفت فانها تونس.

ثمّ قال:

امطلینى و سوّفى‏ و عدینى و لا تفى‏

وعده واپس داشتن و روزها در پیش وعده افکندن نپسندیده‏ اند الا در مذهب دوستى، که در دوستى بى‏ وفایى عین وفاست، و ناز دوستى. نبینى که رب العالمین با موسى کلیم این معاملت کرده او را سى روز وعده داد. چون بسر وعده رسید، ده روز دیگر درافزود. از آن درافزود که موسى در آن خوش مى‏ بود. موسى آن سى روز سرمایه شمرد و این ده روز سود، گفت: بارى نقدى یک بار دیگر کلام حق شنیدم چون آن مى‏ افزود:

رقىّ لعمرک لا تهجرینا و منّى لقاءک ثمّ امطلینا
عدى و امطلى ما تشائین انّا نحبّک ان تمطلى العاشقینا
فان تنجز الوعد تفرح و الا نعیش بوعدک راضین حینا
رقّى شعفتنا لا تهجرینا و منّینا المنى ثم امطلینا
عدینا من غد ما شئت انّا نحب و ان مطلت الواعدینا
فاما تنجزى نفرح و الا نعیش بما نؤمّک منک حینا

موسى (ع) درین سفر سى روز در انتظار بماند که طعام و شرابش یاد نیامد، و از گرسنگى خبر نداشت، از آن که محمول حق بود، در سفر کرامت، در انتظار مناجات. باز در سفر اول که او را به طالب علمى بر خضر فرستادند یک نیم روز در گرسنگى‏ طاقت نداشت، تا مى‏ گفت: «آتِنا غَداءَنا»، از آن که سفر تأدیب و مشقت بود، و در بدایت روش بود متحملا لا محمولا. از رنج خود خبر داشت که با خود بود، و از گرسنگى نشان دید که در راه خلق بود.

وَ قالَ مُوسى‏ لِأَخِیهِ هارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی‏- چون قصد مناجات حق داشت هارون را در قوم بگذاشت، و تنها رفت، که در دوستى مشارکت نیست، و صفت دوستان در راه دوستى جز تنهایى و یکتایى نیست:

گر مشغله‏اى ندارى و تنهایى‏ با ما بوفا درآ که ما را شائى‏

پس چون بر فرعون میشد، صحبت هارون بخواست، گفت: أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی‏، از آنکه رفتن بخلق بود، و با خلق همه وحشت است و نفرت، و در کشش بار وحشت نگریزد از رفیق و صحبت. پس چون موسى از مناجات باز گشت، و بنى اسرائیل را دید سر از چنبر طاعت بیرون برده، و گوساله پرست شده، عتابى که کرد با هارون کرد نه با ایشان که مجرم بودند، تا بدانى که نه هر که گناه کرد مستوجب عتاب گشت. عتاب هم کسى را سزد که از دوستى بر وى بقیتى مانده بود، از بیم فراق کسى سوزد که عز وصال شناسد:

عشق جانان باختن کى در خور هردون بود مهر لیلى داشتن هم بابت مجنون بود

وَ لَمَّا جاءَ مُوسى‏ لِمِیقاتِنا- موسى را دو سفر بود: یکى سفر طلب، دیگر سفر طرب. سفر طلب لیله النار بود، و ذلک فى قوله تعالى: آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ ناراً، و سفر طرب این بود که: وَ لَمَّا جاءَ مُوسى‏ لِمِیقاتِنا، موسى آمد از خود بیخود گشته، سر در سر خود گم کرده، از جام قدس شراب محبت نوش کرده، درد شوق این حدیث در درون وى تکیه زده، و از بحار عشق موج ارنى برخاسته. بر محلتهاى‏ بنى اسرائیل مى‏ گشت، و کلمتها جمع میکرد از پیغام و رسالت و مقاصد ایشان، تا چون بحضرت شود سخنش دراز گردد:

حرام دارم با دیگران سخن گفتن‏ کجا حدیث تو گویم سخن دراز کنم‏

پس چون بحضرت مناجات رسید مست شراب شوق گشت. سوخته سماع کلام حق شد. آن همه فراموش کرد. نقد وقتش این برآمد که: أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ‏.

فریشتگان سنگ ملامت در ارادت وى میزدند که: یا ابن النّساء الحیّض! أ تطمع أن ترى رب العزه؟ ما للتّراب و لربّ الارباب؟! خاکى و آبى را چه رسد که حدیث قدم کند! لم یکن ثمّ کان را چون سزد که وصال لم یزل و لا یزال جوید! موسى از سرمستى و بیخودى بزبان تفرید جواب مى‏ دهد که: معذورم دارید که من نه بخویشتن اینجا افتادم.

نخست او مرا خواست نه من خواستم. دوست بر بالین دیدم که از خواب برخاستم.

من بطلب آتش میشدم که اصطناع پیش آمد که: «وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی»، بى‏ خبر بودم که آفتاب تقریب برآمد که: «وَ قَرَّبْناهُ نَجِیًّا»:

ز اوّل تو حدیث عشق کردى آغاز اندر خور خویش کار ما را مى‏ساز

فرمان آمد بفریشتگان که: دست از موسى بدارید که آن کس که شراب‏ «وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی» از جام‏ «وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّهً مِنِّی» خورده باشد، عربده کم ازین نکند. موسى در آن حقائق مکاشفات از خم خانه لطف شراب محبت چشید. دلش در هواى فردانیّت بپرید. نسیم انس وصلت از جانب قربت بر جانش دمید. آتش مهر زبانه زد، صبر از دل برمید، بى‏طاقت شد، گفت: أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ‏، آخر نه کم از نظرى:

گر زین دل سوخته برآید شررى‏ در دائره ثرى نماند اثرى‏
گر پیش توام هست نگارا خطرى‏ بردار حجاب هجر قدر نظرى‏

پیر طریقت گفت: هر کس را امیدى، و امید عارف دیدار. عارف را بى ‏دیدار نه بمزد حاجت است نه با بهشت کار. همگان بر زندگانى عاشق‏اند و مرگ بر ایشان دشخوار. عارف بمرگ محتاج است بر امید دیدار، گوش بلذت سماع بر خوردار، لب حقّ مهر را وام گزار، دیده آراسته روز دیدار، جان از شراب وجود مستى بى‏خمار:

دل زان خواهم که بر تو نگزیند کس‏ جان زانکه نزد بى‏غم عشق تو نفس‏
تن زانکه بجز مهر توأش نیست هوس‏ چشم از پى آنکه خود ترا بیند و بس‏

قالَ لَنْ تَرانِی‏- گفته ‏اند که موسى آن ساعت که‏ لَنْ تَرانِی‏ شنید، مقام وى برتر بود از آن ساعت که میگفت: أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ‏. زیرا که این ساعت در مراد حق بود، و آن ساعت در مراد خود، و بود موسى در مراد حق او را تمامتر بود از بود وى در مراد خود، که این تفرقه است، و آن جمع، و عین جمع لا محاله تمامتر، قالَ لَنْ تَرانِی‏ موسى را زخم‏ لَنْ تَرانِی‏ رسید امّا هم در حال مرهم بر نهاد که و لکن. گفت: اى موسى زخم‏ لَنْ تَرانِی‏ زدیم لکن مرهم نهادیم، تا دانى که که آن نه قهرى است، که آن عذرى است.

فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ‏- چون از آیات جلال و آثار عزت احدیت شطیه ‏اى بآن کوه رسید بحال نیستى باز شد، و از وى نشان نماند، گفت: پادشاها! اگر سنگ سیاه طاقت این حدیث داشتى، خود در بدو وجود امانت قبول کردى، و بجان و دل خریدار آن بودى.

اینجا لطیفه‏ اى است که کوه بدان عظیمى برنتافت، و دلهاى مستضعفان و پیر زنان امّت احمد برتافت، یقول اللَّه تعالى: وَ أَشْفَقْنَ مِنْها وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ‏.

وَ خَرَّ مُوسى‏ صَعِقاً- چون هستى موسى در آن صعقه از میان برخاست، و بشریت وى با کوه دادند، نقطه حقیقى را تجلّى افتاد که اینک مائیم. چون تو از میان برخاستى ما دیده وریم.

پیر طریقت گفت: الهى! یافته میجویم، با دیده‏ور میگویم. که دارم؟ چه جویم؟ که مى‏ بینم؟ چه گویم؟ شیفته این جست و جویم. گرفتار این گفت و گویم. الهى! بهاى عزّت تو جاى اشارت نگذاشت، قدم وحدانیت تو راه اضافت برداشت تا گم کرد رهى هر چه در دست داشت، و ناچیز شد هر چه مى ‏پنداشت. الهى! زان تو میفزود، و زان رهى میکاست، تا آخر همان ماند که اول بود راست:

گفتى کم و کاست باش خوب آمد و راست‏ تو هست بسى رهیت شاید کم و کاست‏

فَلَمَّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَکَ تُبْتُ إِلَیْکَ‏- چون باهوش آمد، گفت: خداوندا! پاکى از آنکه بشرى بنیل صمدیت تو طمع کند، یا کسى بخود ترا جوید، یا دلى و جانى امروز حدیث دیدار تو کند؟ خداوندا! توبه کردم. گفتند: اى موسى؟ چنین بیکبار سپر فرو نهند که نهادى، چنین بیکبار جولان کنند که تو کردى؟ و بدین زودى و آسانى برگشتى؟ و زبان حال موسى مى‏گوید:

ارید وصاله و یرید هجرى‏ فأترک ما ارید لما یرید

چکنم چون مقصودى برنیامد، بارى بمحل خدمت و بمقام عجز بندگى باز گردم، و با ابتداء فرمان شوم:

آن کس که بکار خویش سر گشته شود به زان نبود که با سر رشته شود

چون بعجز بندگى بمحل خدمت و مقام توبه باز شد، رب العالمین تدارک دل وى کرد، و برفق با وى سخن گفت: یا مُوسى‏ إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِی وَ بِکَلامِی‏ یا موسى انى منعتک عن شى‏ء واحد، و هو الرؤیه، فلقد خصصتک بکثیر من الفضائل، اصطفیتک بالرساله و أکرمتک بشرف الحاله، فاشکر هذه الجمله و اعرف هذه النعمه. وَ کُنْ مِنَ الشَّاکِرِینَ‏ و لا تتعرض لمقام الشکوى، و فى معناه انشدوا:

ان اعرضوا فهم الذین تعطفوا کم قد وفوا فاصبر لهم ان اخلفوا

کشف الأسرار و عده الأبرار، ج‏۳

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *