کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره الاحقاف‏‏‏ آیه ۱-۱۹

جزء بیست و ششم‏

سوره الاحقاف‏

۱- النوبه الاولى‏
(۴۶/ ۱۹- ۱)

قوله تعالى:- بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ بنام خداوند فراخ بخشایش مهربان.
حم (۱)، این حروف‏

تَنْزِیلُ الْکِتابِ‏ «۱»، فروفرستاده نامه است،

مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ (۲) از اللَّه، آن تواناى بى‏همتاى دانا.

ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما، نیافریدیم آسمانها و زمینها و آنچه میان آن،

إِلَّا بِالْحَقِ‏ مگر براستى و یکتایى،

وَ أَجَلٍ مُسَمًّى‏ و هنگامى نامزد کرده، وَ الَّذِینَ کَفَرُوا، و ایشان که کافر شدند،

عَمَّا أُنْذِرُوا مُعْرِضُونَ (۳) از آنچه ایشان را بآن مى ‏ترسانند و بآن مى‏ آگاه کنند روى گردانیده ‏اند، [چون ناآگاهان‏].

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ‏، گوى یا محمد چه بینید، به بینید،

ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ‏ آنچه میپرستید فزود از اللَّه،

أَرُونِی ما ذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ‏ با من نمائید که چه آفریدند از زمین و از جهان،

أَمْ لَهُمْ شِرْکٌ فِی السَّماواتِ‏ یا ایشان را انبازى هست با اللَّه در آسمان [و در آفریدن آن‏]،

ائْتُونِی بِکِتابٍ‏، بیارید نامه‏اى [از آن اللَّه‏]،

مِنْ قَبْلِ هذا، که پیش از این قرآن آمد از اللَّه،

أَوْ أَثارَهٍ مِنْ عِلْمٍ‏، یا نشانى آرید دانسته یا شنیده از دانش، إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ (۴) اگر مى‏راست گوئید.

وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ یَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ‏، و کیست گمراه‏تر از آن کس که بخداى میخواند فرود اللَّه،

مَنْ لا یَسْتَجِیبُ لَهُ إِلى‏ یَوْمِ الْقِیامَهِ، چیزى که او را پاسخ نکند تا روز رستاخیز وَ هُمْ عَنْ دُعائِهِمْ غافِلُونَ (۵) و آن پرستیدگان از آن پرستکاران بى‏آگاهند.

وَ إِذا حُشِرَ النَّاسُ‏، و برستاخیز چون مردمان فراهم آرند،

کانُوا لَهُمْ أَعْداءً، آن پرستیدگان ایشان را دشمن باشند،

وَ کانُوا بِعِبادَتِهِمْ کافِرِینَ (۶) و بپرستش ایشان کافر باشند.

وَ إِذا تُتْلى‏ عَلَیْهِمْ آیاتُنا بَیِّناتٍ‏، و آن گه که بر ایشان خوانند سخنان ما، چنان روشن و نیکو،

قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا، ناگرویدگان گویند،

لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ‏، سخن راست را که بایشان آمد،

هذا سِحْرٌ مُبِینٌ (۷) اینست جادویى آشکار.

أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ‏، یا میگویند که محمد این سخن فرا ساخت.

قُلْ إِنِ افْتَرَیْتُهُ‏، گوى اگر من فرا نهادم و من فرا ساختم،

فَلا تَمْلِکُونَ لِی مِنَ اللَّهِ شَیْئاً، من با خداى نتاوم بر شما، رهایى مرا از خداى هیچ چاره ندارید،

هُوَ أَعْلَمُ بِما تُفِیضُونَ فِیهِ‏، او داناتر عز جلاله بآنچه شما میروید در آن [و سخن میرانید]،

کَفى‏ بِهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ‏، او بگواهى بسنده است میان من و میان شما،

وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ (۸) و اوست آن آمرزگار مهربان.

قُلْ ما کُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ‏، گوى من از پیغامبران نه پیشین‏ام،

وَ ما أَدْرِی ما یُفْعَلُ بِی وَ لا بِکُمْ‏، و ندانم که با من چه خواهند کرد و نه با شما،

إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا ما یُوحى‏ إِلَیَ‏، پى نمیبرم مگر پیغامى که بمن میرسانند،

وَ ما أَنَا إِلَّا نَذِیرٌ مُبِینٌ (۹)، و نیستم من مگر [آگاه کننده‏اى‏] ترساننده آشکارا.

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ‏، گوى [چه گوئید] و چه بینید،

إِنْ کانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ کَفَرْتُمْ‏، اگر این سخن و پیغام از نزدیک اللَّه است و شما بآن مى ‏کافر شید «۱» [شما را چه عذر بود]،

وَ شَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ عَلى‏ مِثْلِهِ‏ و گواهى بداد گواهى از بنى اسرائیل بر آن [که این از نزدیک خداست‏]، فَآمَنَ‏ و ایمان آورد،

وَ اسْتَکْبَرْتُمْ‏ و شما از گواهى، گردن کشیدید، إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ (۱۰) اللَّه پیش ببرند کار و راه نماى ستمکاران نیست.

وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا، ناگرویدگان گفتند گرویدگان را:

لَوْ کانَ خَیْراً ما سَبَقُونا إِلَیْهِ‏،اگر آن دین راست بودید ایشان بآن بر ما پیشى نیافتید،

وَ إِذْ لَمْ یَهْتَدُوا بِهِ‏، و چون راه نمى‏یاوند بآن‏ فَسَیَقُولُونَ هذا إِفْکٌ قَدِیمٌ (۱۱) میگویند اینست دروغى کهن.

وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسى‏، و پیش از قرآن نامه موسى‏ إِماماً وَ رَحْمَهً، راهى و پیشوایى بود [و از اللَّه مهربانى‏]،

وَ هذا کِتابٌ مُصَدِّقٌ‏، و این قرآن نامه ‏ایست، [توراه را] گواه درست دارنده،

لِساناً عَرَبِیًّا، زبانى تازى،

لِیُنْذِرَ الَّذِینَ ظَلَمُوا، تا بیم نماید ستمکاران را،

وَ بُشْرى‏ لِلْمُحْسِنِینَ (۱۲)، و بشارتى نیکوکاران را.

إِنَّ الَّذِینَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ‏، ایشان که گفتند خداوند ما اللَّه است،

ثُمَّ اسْتَقامُوا، بپائیدند بر آن،

فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ (۱۳).بر ایشان بیم نیست و اندوهگن نباشند.

أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَنَّهِ، ایشانند بهشتیان، خالِدِینَ فِیها جاوید در آن،

جَزاءً بِما کانُوا یَعْمَلُونَ (۱۴) بپاداش آنچه میکردند.

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیْهِ‏، وصیت کردیم مردم را بپدر و مادر،

إِحْساناً، بنیکویى با ایشان، حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً، مادر او را بدشوارى و گران بارى برداشت.

وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً، و بدردمندى و دشوارى بنهاد،

وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً و برداشتن او در شکم و شیر دادن تا از شیر باز کردن سى ماه،

حَتَّى إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ‏، تا مردآسا گردد و بسختى خوى و اندام و هنرهاى خویش رسد،

وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَهً، و تا بچهل سال رسد،

قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی‏، گفت خداوند من فرا دل من ده و فرازبان من و مرا بر آن دار،

أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ‏، تا آزادى کنم آن نیکویى را که با من کردى و نعمت که بر من نهادى،

وَ عَلى‏ والِدَیَ‏، و بر دو زاینده من،

وَ أَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ‏، و تا کردار کنم نیک به پسند تو،

وَ أَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی‏ و فرزندان و نژاد من نیکان کن،

إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ‏، من بازگشتم با تو وَ إِنِّی مِنَ الْمُسْلِمِینَ (۱۵) و من از مسلمانانم.

أُولئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ‏ ایشان آنند که فراپذیرند از ایشان‏ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا، نیکوتر آنچه میکردند،

وَ نَتَجاوَزُ عَنْ سَیِّئاتِهِمْ‏، و از بدهاى ایشان‏ فرا گذارند،

فِی أَصْحابِ الْجَنَّهِ، [و ایشان با بهشتیانند] در بهشت،

وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِی کانُوا یُوعَدُونَ (۱۶) وعده‏اى راست آن وعده که ایشان را میدادند.

وَ الَّذِی قالَ لِوالِدَیْهِ‏ و آن مرد که پدر و مادر خویش را گفت: أُفٍّ لَکُما اف شما را ستوهى از شما،

أَ تَعِدانِنِی أَنْ أُخْرَجَ‏ باش مرا مى وعده دهید که مرا از گور بیرون خواهند آورد،

وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی‏، و جهانیان پیش از من بمردند، یکى باز نیامد،

وَ هُما یَسْتَغِیثانِ اللَّهَ‏، و پدر و مادر او از خداى فریادرسى میجویند از جفاى او،

وَیْلَکَ آمِنْ‏ و میگویند اى ویل بر تو، بپذیر و استوار گیر،

إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌ‏، که وعده اللَّه راست است،

فَیَقُولُ ما هذا إِلَّا أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ (۱۷) و میگوید نیست این سخن مگر اوسانه‏ «۱» پیشینیان.

أُولئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ‏، ایشان [که این سخن میگویند] آنند که درست گشت و رایشان سخن اللَّه [بتهدید که دوزخیان‏اند]،

فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ‏، در گروهانى که هم این سخن گفتند و گذشتند از پیش ایشان از پریان و آدمیان،

إِنَّهُمْ کانُوا خاسِرِینَ (۱۸) که ایشان زیانکارانند.

وَ لِکُلٍّ دَرَجاتٌ‏، و هر کسى را در فروترى و برترى چند درجه است و چند پایه،

مِمَّا عَمِلُوا، از پاداش آنچه میکردند،

وَ لِیُوَفِّیَهُمْ أَعْمالَهُمْ‏ و اللَّه بایشان خواهد گزارد پاداش کردار ایشان،

وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ (۱۹) و از ایشان چیزى نخواهند کاست.

النوبه الثانیه

این سوره الاحقاف سى و پنج آیت است و ششصد و چهل و چهار کلمت و دو هزار و پانصد و نود و هشت حرف. جمله بمکه فرود آمد مگر یک آیت که در مدینه فرو آمد و خلافست که آن یک آیت کدام است، قومى گفتند: فَاصْبِرْ کَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ‏. ابن عباس و قتاده گفتند: قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ‏ و در این سوره دو آیت است منسوخ: یکى‏ وَ ما أَدْرِی ما یُفْعَلُ بِی وَ لا بِکُمْ‏ این قدر از آیت‏ منسوخ است بفاتحه سوره الفتح. دیگر آیت: فَاصْبِرْ کَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ‏ معنى صبر منسوخ است بآیت سیف. و در فضیلت سوره، ابى بن کعب روایت کند ازمصطفى (ص) قال: من قرأ سوره الاحقاف اعطى من الاجر بعدد کل رمل فى الدنیا عشر حسنات و محى عنه عشر سیئات و رفع له عشر درجات.

حم تَنْزِیلُ الْکِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ‏ مضى تفسیره و انّما کرر تنزیل الکتاب لانه بمنزله عنوان الکتب ثم ذکر ما انزل فقال:ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِ‏ یعنى الا بالتوحید و الوحدانیه من غیر شریک کقوله:- ما لَهُمْ فِیهِما مِنْ شِرْکٍ‏ و کقوله: أَمْ لَهُمْ شِرْکٌ فِی السَّماواتِ‏، و قیل‏ إِلَّا بِالْحَقِ‏ اى بالعدل فى الخلق و قیل للحق و لاقامه الحق‏ وَ أَجَلٍ مُسَمًّى‏ اى- خلقه مقرونا باجل سمى الى وقت معلوم، قد سماه و ان کان قد طوى علمه عن عباده. و قیل المراد به یوم القیمه و هو الاجل الذى تنتهى الیه السماوات و الارض و هو اشاره الى فنائها و قیل- الاجل المسمى، قوله:- فِی سِتَّهِ أَیَّامٍ‏ یعنى خلقها فى سته ایام، وَ الَّذِینَ کَفَرُوا، بالآخره، عَمَّا أُنْذِرُوا به فى القرآن من البعث و الحساب و الجزاء، مُعْرِضُونَ‏ لا یتفکرون و قیل اعرضوا بعد ما قامت الحجه علیهم.

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِی ما ذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ‏، اى هل خلق واحد منهم شیئا من الارض، أَمْ لَهُمْ شِرْکٌ فِی السَّماواتِ‏، فى خلقها و ملکها.
هذا کقوله فى سوره الملائکه:- قُلْ أَ رَأَیْتُمْ شُرَکاءَکُمُ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِی … الایه و کقوله: هذا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِی ما ذا خَلَقَ الَّذِینَ مِنْ دُونِهِ‏، ائْتُونِی بِکِتابٍ مِنْ قَبْلِ هذا، اى- بکتاب جاءکم من اللَّه قبل القرآن فیه بیان ما تقولون و برهان ما تدّعون یعنى التوریه و الانجیل و الزبور و سائر کتبه التی انزلها قبل القرآن، أَوْ أَثارَهٍ مِنْ عِلْمٍ‏،. فسروه على ثلاثه اوجه، قال الکلبى معناه او بقیه من علم یؤثر عن الاولین و یسند الیهم جعله من الاثر الذى هو الباقى من الشی‏ء. و قال قتاده، أَوْ أَثارَهٍ، یعنى او خاصّه من علم، جعله من قول القائل استاثرت بهذا الشی‏ء اذا ضننت به و اختصصت به نفسک. الوجه الثالث و هو قول مجاهد و عکرمه و مقاتل: او اثاره یعنى روایه عن الانبیاء تقول اثرت الحدیث عن فلان و انا آثره عنه اى- ارویه اثرا و اثاره و منه- قیل للخبر اثر و مأثور و منه المأثور من الدعاء.

قال ابن عباس:الاثاره علم الخط،سئل رسول اللَّه (ص) عن الخط فقال فعله نبى من الانبیاء فمن وافقه خطه،فذاک یقال معناه ان یهم الرجل بالامر بین ان یفعله او لا یفعله فیخطّ خطوطا من غیر تأمل و لا رویه بل بالعجله لئلا یلحقها العدد ثم یعد فیقول لخط افعل و لآخر لا افعل الى آخر الخطوط فاذا انتهى الى افعل فعل و اذ انتهى الى لا افعل لم یفعل، ک

و روى عن ابن عباس قال: هذا الخط علم قدیم ترکه الناس‏ وَ مَنْ أَضَلُ‏ معناه اى- هل احد ابین ضلالا، مِمَّنْ یَدْعُوا اى- یعبد و قیل یطلب و یسئل، مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا یَسْتَجِیبُ لَهُ‏، دعاءه، إِلى‏ یَوْمِ الْقِیامَهِ، اى- یسئل شیئا لو دعاه الى یوم القیمه لم یستجب دعائه‏ وَ هُمْ عَنْ دُعائِهِمْ غافِلُونَ‏ یعنى الاصنام التی هى جماد لا تسمع و لا تفهم، فاجرى مجرى العقلاء فى الاخبار على زعمهم. و قیل- هم الملائکه و الجن و الانس مشتغلون عنهم غیر عالمین بعبادتهم.

وَ إِذا حُشِرَ النَّاسُ کانُوا لَهُمْ أَعْداءً،- هذا کقوله تعالى: یَوْمَ الْقِیامَهِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ وَ یَلْعَنُ بَعْضُکُمْ بَعْضاً- وَ کانُوا بِعِبادَتِهِمْ کافِرِینَ‏ هذا کحکایه اللَّه تعالى عنهم: تَبَرَّأْنا إِلَیْکَ ما کانُوا إِیَّانا یَعْبُدُونَ‏.
وَ إِذا تُتْلى‏ عَلَیْهِمْ آیاتُنا بَیِّناتٍ‏، واضحات الدلایل و هى القرآن، قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ‏، یعنى القرآن، هذا سِحْرٌ مُبِینٌ‏ اى- لا حقیقه له یوهم اذا قرع السمع انه شى‏ء و لا اصل له و قیل- هذا سِحْرٌ مُبِینٌ‏ اى- کلام منظوم نظما دقیقا یأخذ القلوب کما یقال هو السحر الحلال. أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ‏، اختلقه محمد و اضافه الى اللَّه کذبا، قُلْ إِنِ افْتَرَیْتُهُ فَلا تَمْلِکُونَ لِی مِنَ اللَّهِ شَیْئاً، هنا تهدید لنفسه (ص) لو فعل، اى- لا تقدرون ان تردوا عذابه على افترایى فکیف افترى على اللَّه من اجلکم، هُوَ أَعْلَمُ بِما تُفِیضُونَ فِیهِ‏، اى- اللَّه اعلم بما تقولون فیما بینکم و بما ترموننى به و تخوضون فیه من التکذیب بالقرآن و القول فیه انه سحر، کَفى‏ بِهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ‏، ان القرآن جاء من عنده، و قیل معناه ان افتریته فغایه ذلک ان اخدعکم فتتبعونى و ما انتفاعى باتّباعکم و انتم لا تملکون دفع‏ عذاب اللَّه عنى‏ کَفى‏ بِهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ‏، اى- هو شاهدى على صدق ما ادعوکم الیه، اذ هو المرسل الیکم‏ وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ‏ فى تأخیر العذاب عنکم.

قال الزجاج: هذا دعاء لهم الى التّوبه، معناه: انّ اللَّه غفور لمن تاب منکم و اسلم، رحیم به.
قُلْ ما کُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ‏، البدع ما لا سابق له، و البدع و البدیع واحد مثل نصف و نصیف و جمع البدع ابداع و المعنى لست باول رسول ارسله اللَّه و لا جئتکم بامر بدیع لم یکن لى الى مثله سابق فکیف تنکرون نبوّتى، هذا کقوله:- قُلْ قَدْ جاءَکُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِی بِالْبَیِّناتِ‏،

وفى الخبر الصحیح قال النبى (ص): بعثت على اثر ثمانیه آلاف نبى، منهم اربعه آلاف من بنى اسرائیل،وَ ما أَدْرِی ما یُفْعَلُ بِی وَ لا بِکُمْ‏، علماء تفسیر در معنى این آیت مختلف‏اند، ابن عباس و جماعتى گفتند: این در احکام دنیاست نه در احکام آخرت که رسول خدا را معلوم بود که در آخرت، وى در بهشت است و هر کس که در دنیا او را دروغ زن گرفت در دوزخ.

اما در دنیا بوى پوشیده گشت که او را و قوم وى را چه خواهند فرمود و بر سر ایشان چه خواهد رفت از رنج و راحت و نفع و ضر. ابن عباس گفت رسول خدا در مکه بود و در خواب او را نمودند زمینى فراخ، نخلستانى که در آنجا هم درختان بود و هم آب روان و رسول بآن زمین هجرت میکرد، این خواب با یاران بگفت و یاران آن وقت در بلا و شدّت بودند و در اذى و رنج، مشرکان گفتند: یا رسول اللَّه، متى نهاجر الى الارض التی أریت؟، این هجرت ما کى خواهد بود بآن زمین که ترا نمودند در خواب؟. رسول ایشان را جواب نداد تا این آیت فرو آمد، گفت: ما أَدْرِی ما یُفْعَلُ بِی وَ لا بِکُمْ‏، اترک فى مکانى، ام اخرج و ایّاکم الى الارض التی رفعت لى. من ندانم که با من چه خواهند کرد و نه با شما، هم درین مکه ما را بخواهند گذاشت یا بآن زمین که مرا نمودند هجرت خواهند فرمود.

و گفته ‏اند- معنى آنست که:من ندانم که در این دنیا با من چه خواهند کرد و آخر کار من بچه باز آید. بیرون کنند مرا از وطن خویش چنانک با انبیاء پیشین کردند، یا بخواهند کشت مرا چنانک قومى را کشتند از پیغمبران گذشته. و شما که یاران و مؤمنان‏اید، ندانم که‏ با من بیرون خواهند کرد یا بوطن خود بخواهند گذاشت و شما که ناگرویدگان‏اید و تکذیب میکنید، ندانم که شما را خسف و مسخ و غرق و هلاک خواهد بود چنانک پیشینیان را بود.

آن گه گفت: إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا ما یُوحى‏ إِلَیَ‏، من این هیچ ندانم مگر آنچه وحى آید بمن و مرا از آن خبر کنند بوحى، و من بر پى آن وحى میروم. پس ربّ العالمین بوحى پاک او را خبر داد که وى را بر دشمنان نصرت باشد و دین وى بر همه دنیا غلبه دارد. و ذلک فى قوله: هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى‏ وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ‏ و در کار امّت خبر داد که: وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ وَ ما کانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ‏.

قومى گفتند: ما أَدْرِی ما یُفْعَلُ بِی وَ لا بِکُمْ‏ یعنى- یوم القیمه. و الایه منسوخه، نسختها فاتحه سوره الفتح، قتاده و عکرمه گفتند: آن روز که این آیت فرو آمد کافران شاد شدند، گفتند کار ما و کار محمد هر دو یکسانست و او را بر ما افزونى نیست در دانش عاقبت خویش، و این دلیل است که محمد آنچه میگوید از بر خویش میگوید و از ذات خویش مى ‏نهد، که اگر فرستاده اللَّه بودى با وى بگفتید که چه خواهد کرد با وى و عاقبت وى چه خواهد بود، پس ما اتّباع وى چون کنیم که نمی داند که با وى و با اصحاب وى چه خواهند کرد و آن گه حکم این آیت دراز بکشید، ده سال به مکه و شش سال به مدینه و منافقان مدینه همین سخن میگفتند که مشرکان مکه میگفتند، تا سال حدیبیه که رب العالمین ناسخ این آیت فرستاد:لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ. رسول خدا عظیم شاد شد بنزول این آیت و از شادى، روى مبارک وى میفروخت و میفرمود: ولقد نزلت علىّ الیوم آیات هن احبّ الىّ مما طلعت علیه الشمس.

یاران را گفت- خبر دارید که امروز جبرئیل آمد و آیتى چند فرو آورد که نزول آن دوست‏تر دارم از دنیا و هر چه در دنیا است، آن گه بر ایشان خواند، إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ الى قوله: وَ کانَ اللَّهُ عَلِیماً حَکِیماً، یاران گفتند یا رسول اللَّه هنیئا لک قد علمنا ما یفعل بک فما ذا یفعل بنا. نوشت باد یا رسول اللَّه این کرامت که اللَّه با تو کرد و معلوم گشت که با تو چه خواهد کرد، گویى با ما چه خواهدکرد که یاران توایم. جبرئیل آمد و آیت آورد: لِیُدْخِلَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ‏ الى قوله: وَ کانَ ذلِکَ عِنْدَ اللَّهِ فَوْزاً عَظِیماً منافقان مدینه و مشرکان مکه گفتند- معلوم شد که با محمد و پس روان و یاران وى چه خواهد کرد، با ما گویى چه کند، فانزل اللَّه تعالى: وَ یُعَذِّبَ الْمُنافِقِینَ وَ الْمُنافِقاتِ‏، الى قوله:- وَ ساءَتْ مَصِیراً.

قوله تعالى: قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ کَفَرْتُمْ بِهِ‏، هذا کلام محذوف الجواب، تقدیره: ان کان من عند اللَّه و کفرتم به فما عذرکم. و قوله «ان» هاهنا لیس بشکّ کقول شعیب‏ أَ وَ لَوْ کُنَّا کارِهِینَ‏ لو هاهنا لیس بشک، هما من صلات الکلام، وَ شَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ عَلى‏ مِثْلِهِ فَآمَنَ‏ الشاهد هاهنا و فى خاتمه سوره الرعد عبد اللَّه بن سلام حبر اهل التوریه عَلى‏ مِثْلِهِ‏ اى- على ما شهد اللَّه علیه من تصدیق رسوله و تثبیت رسالته فى قوله: کَفى‏ بِاللَّهِ شَهِیداً. و قیل- على مثله، المثل صله، یعنى- علیه اى- على انه من عند اللَّه، فَآمَنَ‏، یعنى- فآمن الشاهد، و الفاء هاهنا تفسیر انّ شهادته ایمانه‏ وَ اسْتَکْبَرْتُمْ‏، عن الایمان به یعنى شهد عبد اللَّه بن سلام على نبوه المصطفى و آمن به و استکبر الیهود فلم یؤمنوا.

روى عن سعد بن ابى وقاص، قال: ما سمعت النبى (ص) یقول لاحد یمشى على الارض انّه من اهل الجنّه الا لعبد اللَّه بن سلام‏
و فیه نزلت هذه الآیه: وَ شَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ‏. و قال بعضهم- الشاهد من بنى اسرائیل، هو موسى علیه السلام، اى- شهد موسى على القرآن فآمن به بنو اسرائیل و کفرتم یا معشر العرب بمحمد و القرآن، إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ‏.

وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا اللّام هاهنا لام العلّه، یعنى- و قال الکافرون لاجل المؤمنین، و المراد بالّذین کفروا- الیهود، قالوا- لَوْ کانَ‏، ما اتى به محمد خَیْراً، اى- صدقا و حقا، ما سَبَقُونا إِلَیْهِ‏، و لکنّا اسرع الى قبوله من الّذین آمنوا لانّا ارباب العلم و الکتاب. و قیل- المراد بهم مشرکو العرب و ذلک انّه لمّا اسلمت جهینه و مزینه و اسلم و غفار، قالت بنو عامر و غطفان و اسد و اشجع:لَوْ کانَ‏ ما جاء به محمد خَیْراً، ما سَبَقُونا إِلَیْهِ‏، و نحن ارفع منهم حالا و اکثر مالاو هؤلاء رعاء الغنم. قال اللَّه تعالى: وَ إِذْ لَمْ یَهْتَدُوا بِهِ‏، اى بالقرآن کما اهتدى به اهل الایمان، فَسَیَقُولُونَ هذا إِفْکٌ قَدِیمٌ‏، القدیم هاهنا کقولهم: أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ‏ و هذا کقوله تعالى- بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ‏.

وَ مِنْ قَبْلِهِ‏ اى- و من قبل القرآن، کِتابُ مُوسى‏ یعنى التوریه، إِماماً یقتدى به، وَ رَحْمَهً، لمن آمن به و هما منصوبان على الحال، و قیل- فیه اضمار اى- جعلناه اماما و رحمه. و فى الکلام محذوف تقدیره: جعلنا کتاب موسى اماما و رحمه و لم یهتدوا به‏ وَ هذا کِتابٌ‏، اى- و هذا القرآن کتاب‏ مُصَدِّقٌ‏، للکتب التی قبله. و فى مصحف ابن مسعود: «مصدق لما بین یدیه»، لِساناً عَرَبِیًّا، یعنى- بلسان عربى، و قیل- منصوب على الحال یعنى یصدّق التوریه و الانجیل فى هذه الحال، لِیُنْذِرَ الَّذِینَ ظَلَمُوا قرأ ابن کثیر و نافع و ابن عامر و یعقوب، لتنذر بالتاء على خطاب النبى (ص) و الباقون بالیاى یعنى لینذر الکتاب، وَ بُشْرى‏ لِلْمُحْسِنِینَ‏ بشرى فى محل الرفع، اى- هذا کتاب مصدّق و بشرى للمحسنین.

إِنَّ الَّذِینَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ‏ أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَنَّهِ خالِدِینَ فِیها جَزاءً بِما کانُوا یَعْمَلُونَ‏ مضى تفسیره.
وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیْهِ حُسْناً، قرأ اهل الکوفه- احسانا کقوله: و بالوالدین احسانا. حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً، اى- بالمشقه و الصعوبه، یرید حاله ثقل الحمل فى بطنها لا فى ابتداء الحمل، وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً یرید- شده الطلق. قرأ اهل الحجاز و ابو عمرو بفتح الکاف، و الباقون بضمها و هما لغتان. و قیل- الفتح- المصدر و الضم- الاسم. و قیل- الفتح ما اکرهت علیه و الضم ما کرهته، وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ‏، اى- فطامه و قرأ یعقوب و فصله بغیر الف، ثَلاثُونَ شَهْراً، یرید- اقلّ مده الحمل و هى سته اشهر و اکثر مده الرضاع اربعه و عشرون شهرا و لیس هذا حتما واجبا.

قال ابن عباس: اذا حملته المرأه تسعه اشهر ارضعته احد و عشرین شهرا، و قیل- هذه الایه خاصه لرسول اللَّه (ص) و کان حمله سته اشهر. و فى الایه دلیل انّ الولد یلحق لسته اشهر، حَتَّى إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ‏ اى- نهایه قوته و غایه شبابه و استوائه و هو ما بین ثمانى عشره سنه الى اربعین سنه فذلک قوله: وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَهً، این آیت بقول سدّى و ضحّاک‏ در شأن سعد بن ابى وقاص فرود آمد و قصه وى گفته آمد در سوره العنکبوت و بقول ابن عباس و جماعتى مفسران، در شأن بو بکر صدیق فرود آمد و پدر وى ابو قحافه و اسمه عثمان بن عامر بن عمرو، و مادر وى ام الخیر بنت صخر بن عمرو.

على بن ابى طالب (ع) گفت- از مهاجران هیچ کس با پدر و مادر در اسلام مجتمع نشد مگر بو بکر صدّیق. و رب العزّه او را وصیت کرد بنیکویى کردن با ایشان اندرین آیت.

وفى الخبر، رضاء الرب فى رضاء الوالدین و سخط اللَّه فى سخطهما.
و گفته ‏اند- بو بکر هشده ساله بود که بصحبت رسول افتاد، روایت کنند از وى- گفت:من بتجارت شام میرفتم و رسول خدا در آن کاروان بود و زیر درخت سدره فرو آمد، برابر صومعه بحیراء راهب. بو بکر گفت من بدر صومعه بحیراء شدم تا از کار دین چیزى پرسم از وى، بحیراء گفت آن کیست که زیر آن درخت سدره فرو آمد؟ گفتم محمد بن عبد اللَّه (ص).بحیراء گفت و اللَّه که او نیست مگر پیغامبر خداى، که من در کتاب خوانده ‏ام که بعد از عیسى بن مریم (ع)- هیچ کس در سایه این درخت فرو نیامد مگر پیغامبرى که نام وى محمد است.

بو بکر را تصدیق و یقین آن روز در دل افتاد و بعد از این در جاهلیت و در اسلام از رسول خدا مفارقت نکرد، و قیل لابى بوبکر- أخبرنا عن نفسک هل رأیت شیئا قط قبل الاسلام من دلائل نبوّه محمد (ص)، فقال ابو بکر- نعم و هل بقى احد من قریش او غیر قریش لم یجعل اللَّه علیه بمحمد فى نبوته حجه، و فى غیرها، و لکن اللَّه هدى به من شاء واصل به من شاء، بینا انا قاعد فى فى‏ء شجره فى الجاهلیه اذ تدلّى علىّ غصن من اغصانها حتى صار على رأسى فجعلت انظر الیه و اقول ما هذا، فسمعت صوتا من الشجره: هذا النّبی یخرج فى وقت کذا و یوم کذا فکن انت من اسعد الناس به، فقلت- بیّنه ما اسم هذا النبى‏

قال- محمد بن عبد اللَّه بن عبد المطلب الهاشمى قال ابو بکر- فقلت- صاحبى و الیفى و حبیبى، فتعاهدت الشجره متى تبشرنى بخروج النبى (ص)، فلما اتاه الوحى سمعت صوتا من الشجره: جدّ و شمّر یا ابن ابى قحافه فقد جاء الوحى و ربّ موسى لا یسبقک الى الاسلام احد قال- فلما اصبحت، عدوت الى النبى (ص) فلما رآنى قال- یا با بکر انى ادعوک الى اللَّه و الى رسوله، قلت- اشهد انک رسول اللَّه بعثک بالحق سراجا منیرا،فآمنت به و صدّقته‏

قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی‏ این دعاء ابو بکر است آن گه که عمر وى بچهل سال رسید، چنان که گفت- وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَهً و ایمان آورد و مصطفى را تصدیق کرد، گفت: رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَ‏- خداوند من، فرا دل و زبان من ده شکر این نعمت اسلام که مرا دادى و این کرامت که با من کردى و این نواخت که بر من نهادى‏ وَ عَلى‏ والِدَیَ‏، و بر پدر و مادر من که ایشان را باسلام و ایمان راه نمود و هدایت دادى، وَ أَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ‏، ابن عباس گفت- عمل صالح که بو بکر، بدعاء از اللَّه خواست و اللَّه اجابت کرد و از وى بپسندید، آن بود که هفت کس از مسلمانان که بدست کافران در عذاب گرفتار بودند، بو بکر ایشان را باز خرید و از عذاب برهانید و ایشان را آزاد کرد. از ایشان دو مرد بودند یکى بلال بن رباح و دیگر عامر بن فهیره.

بلال غلامى بود در بنى جمح مولّد، ایشان او را عذاب میکردند در بطحاء مکه، امیه بن خلف دست و پاى وى ببست و در آفتاب حجاز او را بیفکند و سنگى عظیم بسینه وى فرو گذاشت، گفت- اگر از دین محمد باز گردى و الا همچنین ترا فرو گذارم تا هلاک شوى و بلال در آن حال میگفت احد، احد. بو بکر صدّیق آنجا بگذشت و او را چنان دید، فرا امیّه گفت:الا تتّقى اللَّه فى هذا المسکین، حتى متى. تا کى این مسکین را در عذاب گرفتار دارى از اللَّه خود نمیترسى؟ امیّه گفت- تو او را باز رهان.

بو بکر گفت- چنین کنم. مرا غلامى سیاه است بر دین تو از وى قویتر و در کار شما مردانه‏تر، این را بمن ده تا تا من او را بتو دهم هم چنان کردند و بلال از عذاب بازرست و بو بکر او را آزاد کرد، مصطفى (ص) فرمود:یرحم اللَّه ابا بکر، زوّجنى ابنته و حملنى الى دار الهجره و اعتق بلالا من ماله،و عامر بن فهیره از قبیله ازد بود مولّد ایشان، بو بکر او را بخرید و آزاد کرد و آن وقت که مصطفى (ص) و بو بکر در غار ثور بودند وى گوسفندان چرا داشت، هر شب گوسپندان بدر غار بردید و ایشان را شیر دادید و در هجرت با ایشان بمدینه رفت و عاقبت در بئر معونه‏ «۱» شهید گشت. و از زنان‏ مؤمنات پنج کس در عذاب کافران بودند، بو بکر ایشان را بخرید و آزاد کرد.یکى زبیره. دیگر ام عیسى. سوم نهدیه با دختر وى. پنجم کنیزکى مسلمان در بنى عدى بن کعب.

قوله: وَ أَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی‏، این هم دعاء بو بکر است که کار فرزندان خود را از اللَّه اسلام خواست، و رب العزه دعاء وى اجابت کرد و همه را اسلام کرامت کرد و این کرامت از صحابه هیچ کس را نبود مگر بو بکر را.

قال موسى بن عقبه: لم یدرک اربعه النبى (ص) هم و ابناؤهم الّا هؤلاء:ابو قحافه و ابو بکر و ابنه عبد الرحمن و ابو عتیق بن عبد الرحمن بن ابى بکر، إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ وَ إِنِّی مِنَ الْمُسْلِمِینَ‏.
أُولئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا، یعنى اعمالهم الصالحه التی عملوها فى الدنیا و کلّها حسن، فالاحسن بمعنى الحسن فنثیبهم علیها، وَ نَتَجاوَزُ عَنْ سَیِّئاتِهِمْ‏، فلا نعاقبهم و قرأ حمزه و الکسائى و حفص نتقبّل و نتجاوز بالنون و احسن بالنصب، و الباقون بالیاء و ضمها و احسن بالرفع‏ فِی أَصْحابِ الْجَنَّهِ، اى- مع اصحاب الجنه وَعْدَ الصِّدْقِ‏ نصب على المصدر، تأویله نعدهم وعد الصدق الذى کانوا یوعدون فى قوله: وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ‏ و قیل- وعد اللَّه على برّ الوالدین قبول الطاعه بقوله: أُولئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا وَ نَتَجاوَزُ عَنْ سَیِّئاتِهِمْ‏ فقبول الطاعه و غفران الزله مشروط ببرّ الوالدین.
قوله: وَ الَّذِی قالَ لِوالِدَیْهِ‏، یعنى و اذکر الّذى قال لوالدیه اذا دعواه الى الایمان باللّه و الاقرار بالبعث، أُفٍّ لَکُما، هى کلمه تبرم یقصد بها اظهار السخط، أَ تَعِدانِنِی أَنْ أُخْرَجَ‏، من قبرى حیّا، وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی‏، یعنى و قد تفانت الامم فلم یرجع احد منهم الى الدنیا و لا خرج من قبره، وَ هُما یعنى الأبوین، یَسْتَغِیثانِ اللَّهَ‏، علیه و یسألانه ان یوفّقه للایمان و یقولان له: وَیْلَکَ آمِنْ‏، باللّه و البعث، إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ‏، بالبعث و ثواب المؤمن و عقاب الکافر، حَقٌ‏ و صدق‏ فَیَقُولُ‏ لهما، ما هذا، الذى تدعوننى الیه، إِلَّا أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ‏.

ابن عباس گفت و سدّى و مجاهد، که: این آیت در شأن عبد الرحمن بن ابى بکر فرو آمد پیش از اسلام وى، پدر و مادر، او را بر اسلام میخواندند و وى از اسلام سر مى ‏باز زد و میگفت- عبد اللَّه بن جدعان و عامر بن کعب و مشایخ قریش را زنده گردانید و از خاک برآرید زنده، تا از ایشان پرسم درستى اینکه شما مى‏گویید و پدر و مادر وى در اللَّه مى‏زارند و اسلام وى از اللَّه بدعا میخواهند و او را تهدید میکنند که: وَیْلَکَ آمِنْ‏ تا ربّ العزه دعاء ایشان در وى مستجاب کرد و او را ایمان و اسلام کرامت کرد، اما عایشه و جماعتى مفسران، این قول را منکرند و میگویند.
نزول این آیت در حقّ کافرست که بر پدر و مادر خود عاقّ بود، و دلیل بر این قول آنست که بر عقب گفت:أُولئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ‏، اى- وجب لهم العذاب‏ فِی أُمَمٍ‏، اى- مع امم، قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنَّهُمْ کانُوا خاسِرِینَ‏ خسروا انفسهم.
وَ لِکُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا، قال ابن عباس: یرید- من سبق الى الاسلام فهو افضل ممّن تخلّف عنه و لو بساعه، و قیل- معناه: و لکلّ واحد من الفریقین المؤمنین و الکافرین درجات اى- منازل و مراتب عند اللَّه یوم القیمه باعمالهم فیجازیهم علیها.
قال ابن زید- فى هذه الایه درج اهل النار تذهب سفالا و درج اهل الجنه تذهب علویا، وَ لِیُوَفِّیَهُمْ‏، قرأ ابن کثیر و اهل البصره و عاصم: بالیاء و قرأ الباقون بالنون و المعنى لیوفیهم جزاء أَعْمالَهُمْ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ‏.

النوبه الثالثه

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ بنام او که فراخ علم است و شیرین گفتار. بنام او که فراخ رحمت است و نغز کردار. بنام او که یگانه ذات است و پاک صفات. بنام او که از کى پیش و پیش از جا. بنام او که پیش از ما آن ما و بى ما بهره ما. در صنعهاش حکمت پیدا و در نشانهانش قدرت پیدا. در یکتائیش حجت پیدا و در صفاتش بى‏همتایى پیدا. همه عاجزند و او توانا، همه جاهلند و او دانا. همه در عدداند و او واحد. همه معیوب‏اند و او صمد. لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ، علّام سرّ عارفان. ستّار عیب عیبیان. غفّار جرم مجرمان. قهّار و قدّوس و نهان دان. واحد و وحید در نام و در نشان. قادر و قدیر از ازل تا جاودان.

قدیر عالم حى مرید  سمیع مبصر لبس الجلالا

و فى بعض کتب اللَّه: عبدى اکرمتک باسمى و ربّیتک بنعمتى و اقمتک فى خدمتى و اهّلتک لصحبتى و اجللتک برؤیتى فمن الطف منّى.
بنده من ترا بنام خود گرامى کردم و بنعمت خود بپروردم و در خدمت خود بر درگاه خود بداشتم. بلطف خود بصحبت خود رسانیدم، بفضل خود دیدار خودت کرامت کردم. از من لطیف‏تر و مهربانتر بر بندگان بگو کیست؟ چون فضل من در عالم بگو فضل کیست.؟
حم‏ حاء مفتاح اسمه- حى. میم مفتاح اسمه- ملک. یقول تعالى: انا الحى انا الملک. منم خداوند زنده همیشه. منم پادشاه تواننده، در ذات و در صفات پاینده. هر هست و بودنى را داننده و بتوان و دریافت هر چیز رسنده. خداوندى هست و بوده و بودنى. گفت او شنیدنى، مهر او پیوستنى و خود دیدنى. اى نوردیده و ولایت دل و نعمت جان، عظیم الشأنى و همیشه مهربانى. نه شکر ترا زبان نه دریافت ترا درمان. اى هم شغل دل و هم غارت جان، بر آر خورشید شهود یک بار از افق عیان وز ابر جود قطره‏اى چند بر ما باران.
اى نکونام رهى دار مهربان کریم، گفتت شیرین و صنع زیبا، فضل تمام و مهر قدیم.

اى پیش رو از هر چه بخوبیست جمالت‏ اى دور شده آفت نقصان و کمالت‏

قال اهل الاشاره فى قوله:- حم‏ اى- حمیت قلوب اهل عنایتى فصفّیتها عن خواطر العجب و عریتها عن هواجس النفس فلاح فیها شواهد الدین و اشرقت بنور الیقین.
میگوید- دلهاى مؤمنان و سرّهاى دوستان در حمایت خود آوردم و در عنایت و رعایت خود بداشتم. تا نه کدورت خواطر عجب در آن شود، نه ظلمت هواجس نفس پیرامن آن گردد و هر که ازین دو خصلت خلاص یافت، اندر راه دین بروشنایى شمع یقین روان گشت. عمل او همه اخلاص بود، گفت او همه صدق بود، قبله او حق بود سرّ او صافى بود، همّت او عالى بود، سینه او خالى بود، روش او مکاشفه فى مکاشفه و ملاطفه فى ملاطفه و مشاهده فى مشاهده.

قوله: تَنْزِیلُ الْکِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ‏ این حروف فرو فرستاده خداوند است، نامه و پیغام او، گفت شیرین و سخنان پرآفرین او.
از خداوندى که عزیز است نام او. و یقال- العزیز هو المعزّ للمؤمنین بانزال الکتاب علیهم. عزیز بمعنى معزّ است یعنى که- مؤمنان را عزیز کرد که ایشان را اهل خطاب خود کرد و ایشان را سزاءنامه و پیغام خود کرد. دلهاشان معادن انوار اسرار خود کرد. هفتصد هزار سال آن پاکان مملکت و مقرّبان درگاه عزت، سجّاده طاعات در مقام کرامات فرو کرده بودند و در خانگاه عصمت بر مصلّاى حرمت تکیه خدمت زده که: وَ إِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَ إِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ‏. هرگز بر درگاه عزت آن قربت نیافتند و آن منزلت ندیدند که این خاکیان دیدند، زیرا که ایشان، بندگان مجرداند و اینان بندگان‏اند و دوستان، «یحبهم و یحبونه نحن اولیائکم» آن فرشتگان مرغان پرنده‏اند و اینان قانتان و ساجدان‏اند. نهادهاى لطیف ایشان بعصمت آراسته و از زلّت پیراسته. اما آشیان مرغان، دیگر است و صدف جوهر شب افروز دیگر. نهاد آدمى، صدف جوهر دل است و دل، صدف جوهر سرّست و سرّ، صدف جوهر نظر حق است. تو گویى خاک سبب خرابى است، من گویم گفته ایشانست که: الخراب وطن الحق. تو گویى وطنى مجهولست من گویم وطن مجهول موضع گنج سلطانست. آن عزیزى گفته:

دین ز درویشان طلب زیرا که شاهان را مقیم‏
رسم باشد گنجها در جاى ویران داشتن‏

ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِ‏ معنیه الا للحق و اقامه الحق. هفت آسمان و هفت زمین که آفریدم، کائنات و محدثات که از عدم در وجود آوردم، آن را آفریدم، تا تو حق خداوندى و کردگارى ما بر خودشناسى و بحکم بندگى، فرمان ما را منقاد باشى و گردن نهى. اى جوانمرد بندگى کردن کارى آسان است اما بنده بودن کارى عظیم است و خصلتى بزرگ. هفتصد هزار سال ابلیس مهجور بندگى کرد و یک دم بنده نتوانست بود. العبودیّه ترک الاختیار فیما یبدو من الاقدار.

العبودیه ترک التدبیر و شهود التقدیر. خار اختیار در مجارى اقدار، از قدم کام خود بباید کند و در تصاریف تقدیر ربانى، دست از تدبیر بشرى بباید شست. زیر بار حکم، حامد باید بود و حظ نفس نصیب طلب، در باقى باید کرد، تا بمقام بندگى رسى.
آن کس که او را بنصیب پرستد، بنده نصیب است نه بنده او. پیر بو على سیاه قدس اللَّه روحه گفت اگر ترا گویند بهشت خواهى یا دو رکعت نماز، نگر تا بهشت اختیار نکنى، دو رکعت نماز اختیار کن، زیرا که بهشت نصیب توست و نماز حق او جل جلاله، و هر کجا نصیب تو در میان آمد اگر چه کرامت بود، روا باشد که کمین گاه مکر گردد، و گزارد حق او بى‏غائله و بى‏مکر است.

موسى (ع) چون بنزدیک خضر آمد دو بار بروى اعتراض کرد یکى در حق آن غلام، دیگر از جهت شکستن کشتى چون نصیب در میان نبود خضر صبر میکرد اما در سوم حالت چون بنصیب خود پیدا آمد که: لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَیْهِ أَجْراً خضر گفت ما را با تو روى صحبت نماند. هذا فِراقُ بَیْنِی وَ بَیْنِکَ‏.

کشف الأسرار و عده الأبرار// ابو الفضل رشید الدین میبدى جلد۹

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *