کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره الاحقاف‏‏‏ آیه ۲۰-۳۵

۲- النوبه الاولى‏

(۴۶/ ۳۵- ۲۰)

قوله تعالى:-

وَ یَوْمَ یُعْرَضُ الَّذِینَ کَفَرُوا عَلَى النَّارِ، و آن روز که آتش با ناگرویدگان نمایند و ایشان را فرا آن دارند،

أَذْهَبْتُمْ طَیِّباتِکُمْ‏، [ایشان را گویند] همه خوشهاى خویش ببردید،

فِی حَیاتِکُمُ الدُّنْیا در زندگانى آن جهانى خویش،

وَ اسْتَمْتَعْتُمْ بِها و بر آن بخوردید،

فَالْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ‏ امروز شما را پاداش دهند عذاب خوارى‏ بِما کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ فِی الْأَرْضِ‏ بآنچه گردن‏کشى میکردید در زمین،

بِغَیْرِ الْحَقِ‏ به بى حق که شما را آن نیامدو نه سزید،

وَ بِما کُنْتُمْ تَفْسُقُونَ (۲) و بآنچه از طاعات خداى مى‏بیرون آمدید.

وَ اذْکُرْ أَخا عادٍ، و یاد کن آن مرد عاد: هود،

إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ‏، آن گه که آگاه کرد قوم خویش را،

بِالْأَحْقافِ‏ بریگستانهاى یمن،

وَ قَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ‏ و پیش از او پیغامبران و بیم ‏نمایان و آگاه‏کنان بودند و گذشتند،

وَ مِنْ خَلْفِهِ‏، و از پس او بودند و گذشتند، أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ‏، [ایشان را آگاه از این کرد] که مپرستید مگر اللَّه را.

إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ (۲۱) من بر شما میترسم از عذاب روزى بزرگ.

قالُوا أَ جِئْتَنا، گفتند باش آمدى بما،

لِتَأْفِکَنا عَنْ آلِهَتِنا، تا برگردانى ما را از خدایان ما،

فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ (۲۲) بما آر آنچه مى وعده دهى ما را از عذاب اگر از راست گویانى.

قالَ‏، هود گفت، إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ‏، دانش [این باز پس افتادن عذاب شما] نزدیک خدا است،

وَ أُبَلِّغُکُمْ ما أُرْسِلْتُ بِهِ‏،

و آنچه مرا بآن فرستادند بشما میرسانم،

وَ لکِنِّی أَراکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ (۲۳) و شما را قومى مى‏بینم که هیچ نمیدانید.

فَلَمَّا رَأَوْهُ عارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِیَتِهِمْ‏، چون میغ دیدند که از برابر رودهاى ایشان پدید آمد،

قالُوا هذا عارِضٌ مُمْطِرُنا، گفتند این میغ میغى است که بر ما باران خواهد بارید،

بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ‏، [هود ایشان را گفت: باران نیست‏]، آن عذابست که می شتاوید بآن،

رِیحٌ فِیها عَذابٌ أَلِیمٌ (۲۴) بادیست در آن باد عذابى دردنماى.

تُدَمِّرُ کُلَّ شَیْ‏ءٍ دمار مى‏برآورد آن باد از هر چیز که بآن رسید و تباه میکرد،

بِأَمْرِ رَبِّها، بفرمان خداوند خویش،

فَأَصْبَحُوا لا یُرى‏ إِلَّا مَساکِنُهُمْ‏ چنان شدند که نه بینى مگر نشستگاههاى ایشان،

کَذلِکَ نَجْزِی الْقَوْمَ الْمُجْرِمِینَ (۲۵) بدان را چنین پاداش دهیم ما.

وَ لَقَدْ مَکَّنَّاهُمْ فِیما إِنْ مَکَّنَّاکُمْ فِیهِ‏، ایشان را دسترسى دادیم و توان و آرام که شما را آن ندادیم،

وَ جَعَلْنا لَهُمْ سَمْعاً وَ أَبْصاراً وَ أَفْئِدَهً، و ایشان را گوشها و چشمها و دلها دادیم،

فَما أَغْنى‏ عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ‏ هیچ سود نداشت ایشان را گوشهاى ایشان،

وَ لا أَبْصارُهُمْ وَ لا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَیْ‏ءٍ، و نه چشمهاى ایشان و نه دلهاى ایشان هیچ،

إِذْ کانُوا یَجْحَدُونَ بِآیاتِ اللَّهِ‏، آن گه که از پذیرفتن سخنان اللَّه باز نشستند و نه پذیرفتند، وَ حاقَ بِهِمْ‏ و فرا سر ایشان نشست،

ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ (۲۶) آنچه بر آن میخندیدند و افسوس مى‏کردند.

وَ لَقَدْ أَهْلَکْنا ما حَوْلَکُمْ مِنَ الْقُرى‏، نیست کردیم آنچه گرد بر گرد شماست از شهرها،

وَ صَرَّفْنَا الْآیاتِ‏ و سخنان و پند و عبرت روى بر روى گردانیدیم، لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ (۲۷) تا مگر باز گردند.

فَلَوْ لا نَصَرَهُمُ‏ چرا یارى ندادند ایشان را و دست نگرفتند،

الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْباناً آلِهَهً، آن پرستیدگان که فزود از اللَّه ایشان را خدایان میخواندند و بپرستیدن ایشان را باللّه من نزدیکى جستند،

بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ‏، [یارى ندادند که‏] گم گشتند ازایشان بوقت،

وَ ذلِکَ إِفْکُهُمْ‏، و آنچه میگفتند دروغ‏زنى ایشان بود،

وَ ما کانُوا یَفْتَرُونَ (۲۸) و آن نادرست و ناراست که میساختند.

وَ إِذْ صَرَفْنا إِلَیْکَ‏، یاد کن آن گه که بسوى تو گردانیدیم،

نَفَراً مِنَ الْجِنِ‏، جوکى از پریان، یَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ‏ مى‏ نیوشیدند قرآن.

فَلَمَّا حَضَرُوهُ‏، چون بقرآن رسیدند،

قالُوا أَنْصِتُوا، یکدگر را گفتند خاموش، بنیوش،

فَلَمَّا قُضِیَ‏، چون قرآن خواندن سپرى کرده آمد،

وَلَّوْا إِلى‏ قَوْمِهِمْ مُنْذِرِینَ (۲۹) هر یکى با قوم خویش شد آگاه‏کنان.

قالُوا یا قَوْمَنا، [چون برگشتند] قوم خویش را گفتند اى قوم ما،

إِنَّا سَمِعْنا کِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى‏ ما نامه‏اى شنیدیم که فرو فروستادند از پس موسى،

مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ‏، راست گیرنده و استوار دارنده و گواه‏ هر نامه‏اى را که پیش از آن فرستادند،

یَهْدِی إِلَى الْحَقِ‏ راه مینماید براستى.

وَ إِلى‏ طَرِیقٍ مُسْتَقِیمٍ (۳۰) و براه راستى.

یا قَوْمَنا أَجِیبُوا داعِیَ اللَّهِ‏، اى قوم استوار گیرید و پاسخ کنید باز خواننده را با خداى،

وَ آمِنُوا بِهِ‏ و بگروید باو، یَغْفِرْ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ‏ تا بیامرزد شما را گناهان شما،

وَ یُجِرْکُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ (۳۱) و زینهار دهد شما را از عذابى دردنماى.

وَ مَنْ لا یُجِبْ داعِیَ اللَّهِ‏، و هر که پاسخ نکند خواننده را باللّه،

فَلَیْسَ بِمُعْجِزٍ فِی الْأَرْضِ‏، او را خداى پیش نشود درین جهان،

وَ لَیْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءُ و او را فزود از اللَّه یاران نیست،

أُولئِکَ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ (۲۲) و ایشان در بى‏راهى آشکارااند.

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ‏، نمى‏بینند که اللَّه آسمانها و زمینها، آفرید،

وَ لَمْ یَعْیَ بِخَلْقِهِنَ‏، و در نماند در آفریدن آن،

بِقادِرٍ عَلى‏ أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتى‏، تواناست بر آنچه مردگان زنده کند.

بَلى‏ إِنَّهُ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدِیرٌ (۳۳) آرى او بر همه چیز توانا است.

وَ یَوْمَ یُعْرَضُ الَّذِینَ کَفَرُوا عَلَى النَّارِ، آن روز که آتش با ناگرویدگان نمایند و ایشان را فرا آن دارند،

أَ لَیْسَ هذا بِالْحَقِ‏، ایشان را گویند آنچه مى‏بینند راست نیست،

قالُوا بَلى‏ وَ رَبِّنا گویند- آرى راست است بخداى ما،

قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ‏، فرشته گوید ایشان را چشید عذاب،

بِما کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ (۳۴) بآنچه مى‏کافر شدند.

فَاصْبِرْ شکیبایى کن [یا محمد]، کَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ‏، چنان که شکیبایى کردند خداوندان آهنگ درست از پیغامبران،

وَ لا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ‏، و مشتاب قوم و خویش را [بصواب خواستن‏]،

کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَ ما یُوعَدُونَ‏ آن روز که آن بینند که ایشان را میگفتند و وعده میدادند،،

لَمْ یَلْبَثُوا إِلَّا ساعَهً مِنْ نَهارٍ گویى [در گور] نبودند مگر یک ساعت از روز، بَلاغٌ‏، این سخن‏ وعید است و پند رسانیدن.

فَهَلْ یُهْلَکُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ (۳۵) و نیست خواهند کرد مگر آن گروه که از طاعت بیرون‏اند.

النوبه الثانیه

قوله:- وَ یَوْمَ یُعْرَضُ الَّذِینَ کَفَرُوا عَلَى النَّارِ، فیقال لهم، أَذْهَبْتُمْ طَیِّباتِکُمْ‏. قرأ ابن کثیر آذهبتم بالاستفهام ممدودا و ابن عامر بالاستفهام من غیر مدّ و الباقون بلا استفهام على الخبر. و المعنى- نلتم لذّاتکم و احببتم شهواتکم فى الدنیا غیر متفکرین فى حرامها و حلالها. و استمتعتم بملاذّها و قیل: اذهبتم طیباتکم، من الرزق و الحلالات الذى انفقتموها فى شهواتکم و لذّاتکم و لم تنفقوها فى مرضات اللَّه عز و جل. و قیل: أَذْهَبْتُمْ طَیِّباتِکُمْ‏ فى الآخره بمعاصیکم، فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا.

روى عمر قال: دخلت على رسول اللَّه (ص) فاذا هو مضطجع على زمال حصیر قد اثر الزّمال فى جنبه. فقلت یا رسول اللَّه ادع اللَّه فلیوسّع على امّتک فان فارس و الروم قد وسّع لهم و هم لا یعبدون اللَّه قال ذاک قوم عجّلوا طیّباتهم فى الحیاه الدّنیا.

و قال جابر بن عبد اللَّه: رأى عمر بن خطاب لحما معلّقا فى یدى. فقال ما هذا یا جابر؟ قلت اشتهیت لحما فاشتریته، فقال او کلّما اشتهیت یا جابر اشتریت، اما تخاف هذه الایه: أَذْهَبْتُمْ طَیِّباتِکُمْ فِی حَیاتِکُمُ الدُّنْیا وَ اسْتَمْتَعْتُمْ بِها ثم قال عمر: لو شئت لجعلت اکبادا و اسنمه وصلا و صنابا و صلائق و لکن استبقى حسناتى لان اللَّه تعالى وصف قوما فقال: أَذْهَبْتُمْ طَیِّباتِکُمْ فِی حَیاتِکُمُ الدُّنْیا وَ اسْتَمْتَعْتُمْ بِها، الصلا الشواء و الصناب الاصبغه و الصلائق الرقاق العریض و عن عمر ایضا- ان رجلا دعاه الى طعام فاکل ثم قدّم شیئا حلوا فامتنع و قال رأیت اللَّه وبّخ قوما بالتمتع بالطیبات فى الدنیا فقال: أَذْهَبْتُمْ طَیِّباتِکُمْ فِی حَیاتِکُمُ الدُّنْیا، فقال الرجل اقرأ یا امیر المؤمنین ما قبلها. وَ یَوْمَ یُعْرَضُ الَّذِینَ کَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَذْهَبْتُمْ طَیِّباتِکُمْ فِی حَیاتِکُمُ الدُّنْیا، فلست منهم فاکل و سره ما سمع، فَالْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ‏، الهون و الهوان واحد، بِما کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ بِما کُنْتُمْ تَفْسُقُونَ‏- اى- باستکبارکم و فسقکم.

وَ اذْکُرْ أَخا عادٍ، یعنى هودا، إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقافِ‏، جمع حقف و هو ما استطال و اعوجّ من الرمل العظیم و هى مساکن عاد و کانوا عربا و هى اکثر ارض رملا.
قال ابن عباس: الاحقاف و ادبین عمان و مهره و مهره موضع بحضرموت تنسب الیها الإبل المهریه. و قال قتاده: ذکر لنا انّ عادا کانوا حیا من العرب بالیمن کانوا اهل رمل مشرفین على البحر بارض یقال لها الشجر و هى الاحقاف.
روى عن على (ع) قال‏ خیر و ادبین فى الناس واد بمکه و واد نزل به آدم بارض هند و شرّ واد بین فى الناس وادى الاحقاف و واد بحضرموت یدعى برهوت تلقى فیه ارواح الکفار. قال و خیر بئر فى الناس بئر زمزم و شر بئر فى الناس بئر بلهوت فى ذلک الوادى الذى بحضرموت.

قوله: وَ قَدْ خَلَتِ النُّذُرُ، اى سبقت الرسل، مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ‏، اى قبل هود و بعده، أَلَّا تَعْبُدُوا اى- قال لهم: أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ‏، ان لم تؤمنوا، عَذابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ‏ هائل یعنى- یوم القیمه و قیل- یوم عذابهم فى الدنیا.
قالُوا أَ جِئْتَنا لِتَأْفِکَنا اى- لتصرفنا، عَنْ آلِهَتِنا، الى دینک و هذا ما لا یکون، فَأْتِنا بِما تَعِدُنا، من العذاب، إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ‏ انّ العذاب نازل بنا قالَ‏، هود: إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ‏، یعنى- اللَّه یعلم علم تأخر العذاب عنکم، وَ أُبَلِّغُکُمْ ما أُرْسِلْتُ بِهِ‏ اى- ابلغکم الذى امرت بتبلیغه الیکم و لیس فیه تعیین وقت العذاب، وَ لکِنِّی أَراکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ‏ لاستعجالکم العذاب.

فَلَمَّا رَأَوْهُ‏، اى- راوا ما وعدوا به و استعجلوه و هو العذاب، عارِضاً، اى- سحابا عرض فى نواحى السماء، مُسْتَقْبِلَ أَوْدِیَتِهِمْ قالُوا هذا عارِضٌ مُمْطِرُنا، اى- سحاب یأتینا بالمطر و کانوا اصیبوا بالجدب و وجهوا و فدا یستسقونهم بعرفات فیهم لقمان صاحب لبد و کانوا سبعه نفر فبدّوا فسألوا اللَّه الحوائج ثم استسقوه لقومهم فبعث الى قومهم سحابه سوداء فى واد یقال له المغیث فخرجوا من دورهم و ابنیتهم بالطبول و المزامیر و الخمر الى الوادى یستبشرون بالسحاب.

فقال هود: بل هو ما بالطبول و المزامیر و الخمر الى الوادى یستبشرون بالسحاب. فقال هود: بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ‏، من العذاب حیث قلتم: ائْتِنا بِما تَعِدُنا ثم فسره، فقال: رِیحٌ‏ فِیها عَذابٌ أَلِیمٌ‏ قیل کانت ریحا تنسف رمادا حارا و هى رمدد و اول ما عرفوا انها عذاب، راوا ما کان خارجا من دیارهم من الرجال و المواشى تطیر بهم الریح بین السماء و الارض فدخلوا بیوتهم و اغلقوا ابوابهم فجاءت الریح فقلعت ابوابهم فجعلتهم کالرمیم.

و قیل- امر اللَّه الریح فامالت علیهم الرمال فکانوا تحت الرّمل سبع لیال و ثمانیه ایام لهم انین ثم امر اللَّه الریح فکشفت عنهم الرمال فاحتملتهم فرمت بهم فى البحر.
روى عن عایشه قالت: کان النبى (ص) اذا رأى مخیله تغیّر وجهه و تلوّن و دخل و خرج و اقبل و ادبر، فاذا امطرت السماء سرّى عنه فقلت- یا رسول اللَّه انّ الناس اذا رأوا الغیم فرحوا رجاء ان یکون فیه المطر و اذا رأیته عرف فى وجهک الکراهیه، فقال یا عایشه ما یؤمّننى ان یکون فیه عذاب. قد عذب قوم بالریح و قد رأى القوم العذاب فقالوا: هذا عارِضٌ مُمْطِرُنا.

قوله: تُدَمِّرُ کُلَّ شَیْ‏ءٍ بِأَمْرِ رَبِّها، یعنى تدمّر کلّ شى‏ء مرّت به من رجال عاد و اموالها کقوله: ما تَذَرُ مِنْ شَیْ‏ءٍ أَتَتْ عَلَیْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ کَالرَّمِیمِ‏ و التّدمیر اهلاک استیصال، فَأَصْبَحُوا لا یُرى‏ إِلَّا مَساکِنُهُمْ‏ قرأ عاصم و حمزه و یعقوب یرى بضم الیاء و مساکنهم برفع النون، و قرأ الآخرون بالتاء و فتحها و مساکنهم بالنصب اى- لا ترى یا محمد الا مساکنهم لو حضرت بلادهم، لانّ السکان و الانعام بادت بالریح فلم یبق الا هود و من آمن معه.

وفى الخبر عن النبى (ص) نصرت بالصبا و اهلکت عاد بالدّبور، کَذلِکَ نَجْزِی الْقَوْمَ الْمُجْرِمِینَ‏ اى- کذلک نجزى من اجرم مثل جرمهم و هذا تحذیر لمشرکى العرب.

وَ لَقَدْ مَکَّنَّاهُمْ فِیما إِنْ مَکَّنَّاکُمْ فِیهِ‏، اى- فیما لم نمکّنکم فیه من قوه الأبدان و طول العمرو کثره المال. قال المبرّد- ما فى قوله‏ فِیما، بمنزله الذى و «ان» بمنزله ما و تقدیره: و لقد مکّنّاهم، فى الذى ما مکّنّا کم فیه.

و قیل- ان للشرط و جزائه مضمر تقدیره:فى الذى ان مکناکم فیه کان بغیکم اکثر، وَ جَعَلْنا لَهُمْ سَمْعاً وَ أَبْصاراً وَ أَفْئِدَهً، قال وهب بن منبه: کانوا یرون الشعره البیضاء فى اللبن فى البیت المظلم لیلا من غیر سراج و یسمعون السرار من میل و یثبون على الجبال على الصخور مع الترسه و یقولون هلمّى یا ریح و یدخلون فى الصخره الصمّاء الى الرّکب، فَما أَغْنى‏ عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَ لاأَبْصارُهُمْ وَ لا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَیْ‏ءٍ إِذْ کانُوا یَجْحَدُونَ بِآیاتِ اللَّهِ‏، اى- کانت لهم آله الدفع فلم یقدروا على دفعها لاقامتهم على الجحود باعلامه الدالّه على التوحید و صدق الرسول، وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ‏ اى- نزل بهم و احاط بهم جزاء استهزائهم.

وَ لَقَدْ أَهْلَکْنا ما حَوْلَکُمْ‏، یقوله لقریش، مِنَ الْقُرى‏، کحجر ثمود و قرى قوم لوط و نحوها مما کان یجاور بلاد الحجاز، وَ صَرَّفْنَا الْآیاتِ‏، بتکریر ذکرها و اعاده اقاصیص الامم الخالیه بتکذیبها و شرکها، لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ‏ عن شرکهم.

فَلَوْ لا نَصَرَهُمُ‏، اى- هلّا نصرهم، الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْباناً آلِهَهً، یعنى- الاوثان اتّخذوها آلهه فیتقربون بها الى اللَّه عز و جل، قُرْباناً مفعول له یعنى- للقربه بزعمهم و آلِهَهً مفعول ثان، و القربان کلّ ما یتقرّب به الى اللَّه عز و جل و جمعه قرابین کالرهبان و الرهابین، بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ‏ قال مقاتل ضلّت الالهه عنهم فلم ینفعهم عند نزول العذاب، وَ ذلِکَ إِفْکُهُمْ وَ ما کانُوا یَفْتَرُونَ‏. اى- هذا محصول افکهم الذى کانوا یقولون، انما نقرّبهم الى اللَّه عز و جل و نشفع لهم و قیل: معناه- ذلک عاقبه افکهم و افترائهم.

وَ إِذْ صَرَفْنا إِلَیْکَ‏، معطوف على قوله: وَ اذْکُرْ أَخا عادٍ، نَفَراً مِنَ الْجِنِّ یَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ‏. قال ابن عباس کانوا تسعه نفر من جن نصیبین من ارض الموصل و کانوا یهودا و کانوا من رؤسهم و ملوکهم، و اسماؤهم: حصا و مصا و شاصر و ناصر و افحم و یرد و اینان و زوبعه و عمر بن جابر.

مفسران گفتند رسول خداى از مبعث وى ده سال و سه ماه گذشته بود که این جن نصیبین باسلام آمدند و بعد از آن بیک سال و شش ماه او را بمعراج بردند و ابتداء قصه آنست که: بو طالب از دنیا رفته بود و مشرکان او را رنجه میداشتند، رسول تنها برخاست و بطائف شد تا از قبیله ثقیف قومى با دست آرد که او را نصرت کنند و بقوّت ایشان، قریش از خود باز کند و در ثقیف سه برادر بودند سادات و اشراف ایشان یکى عبد یالیل دیگر مسعود، سوم حبیب پسران عمرو بن عمیر، ایشان را باسلام دعوت کرد و ایشان هر سه سروا زدند «۱» و ناسزا گفتند، رسول از ایشان نومید برخاست و ایشان سفیهان و جاهلان قوم خویش‏ فرا پى وى داشتند تا بر وى بانگ زدند و ناسزا گفتند و او را در باغى پیچیدند از آن عتبه و شیبه، پسران ربیعه، رسول (ص) در آن باغ شد و در گوشه ‏اى بنشست و عتبه و شیبه هر دو در آن باغ بودند و میدیدند که آن سفیهان ثقیف، با وى چه میکنند و تغافل می کردند تا آن سفیهان از وى بازگشتند. رسول در آن حال از سر آن ضجرت و حیرت، زبان تضرع بگشاد و در اللَّه زارید و گفت:

اللّهم انى اشکو الیک ضعف قوّتى و قلّه حیلتى و هوانى على الناس انت ارحم الراحمین، انت رب المستضعفین، انت ربى الى من تکلنى الى بعید یتجهمنى او الى عدوّ ملّکته امرى ان لم یکن بک علىّ غضب فلا ابالى و لکن عافیتک هى اوسع لى، اعوذ بنور وجهک الذى اشرقت له الظّلمات و صلح علیه امر الدنیا و الآخره، من ان تنزل بى غضبک او تحلّ علىّ سخطک، لک العتبى، حتى ترضى لا حول و لا قوّه الا بک.

عتبه و شیبه که او را چنان دیدند رحم ایشان بجنبید، غلامى داشتند نصرانى نام او عداس. گفتند یا عداس انگور پاره‏اى در آن طبق کن و پیش آن مرد بنه تا بخورد، عداس طبق انگور پیش رسول بنهاد، رسول دست فراز کرد گفت- بسم اللَّه.
عداس در روى رسول مینگرد و میگوید: و اللَّه انّ هذا الکلام ما یقوله اهل هذه- البلده، و اللَّه که این سخن که او میگوید اهل این شهر نگویند رسول گفت: تو از کدام شهرى یا عداس و چه دین دارى؟ عداس گفت: من نصرانى‏ ام بر دین ترسایى از شهر نینوى، رسول گفت: تو از شهر یونس بن متى اى، آن مرد صالح نیک راى پاک راه؟ عداس گفت تو چه دانى که یونس بن متى کیست؟.

رسول گفت:او برادر منست پیغامبر خداى و من پیغامبر خداى. عداس، بپاى رسول در افتاد و بوسه بر پاى وى مینهد و دست وى میبوسد و او را تواضع میکند. عتبه و شیبه او را چنان دیدند گفتند- غلام ما بتباه برد آن گه گفتند یا عداس چرا بوسه بر دست و پاى وى مینهادى، نباید که ترا از دین خود بر گرداند که این دین تو، به است از دین او. عداس گفت: یا سیدى ما فى الارض خیر من هذا الرجل. لقد اخبرنى بامر ما یعلمه الا نبى. پس رسول خدا از آنجا برفت تنها بسوى مکه، چون ببطن نخله رسید میان مکه و طائف شب بود، نماز خفتن آنجا میگزارد.

بعضى مفسران‏ گفتند بامداد میکرد و در نماز سوره الرحمن میخواند، در میانه نماز قومى از جن نصیبین بر وى بگذشتند و بکار خویش میرفتند، آواز خواندن رسول بسمع ایشان و از حرص سماع قرآن بسر یکدیگر میافتادند و نزدیک بود که برسول در افتاد ندید.

و ذلک قوله تعالى: کادُوا یَکُونُونَ عَلَیْهِ لِبَداً و رسول در زیر درخت سمره نماز میکرد، رب العالمین آن درخت بآواز آورد تا رسول را آگاهى داد از ایشان و رسول چون از نماز فارغ شد، ایشان را بر اسلام دعوت کرد و نبوّت خود بر ایشان عرضه کرد. ایشان گفتند: من یشهد لک؟ کیست که در این نبوّت ترا گواهى دهد؟.

رسول گفت- این درخت سمره. پس رسول از آن درخت گواهى خواست، درخت بآواز فصیح گواهى بداد که وى رسول خواست، ایشان نه کس بودند بر دین جهودى و بروایتى هفتاد کس بودند از بنى اقلیقى، همه مسلمان شدندند و برسول ایمان آوردند و ایشان از نصیبین آمده بودند از نزدیک ابلیس و ابلیس ایشان را بشغلى میفرستاد چون برسول در افتادند و ربّ العزه ایشان را اسلام کرامت کرد نیز با پیش‏ «۱» ابلیس نرفتند و مصطفى (ص) ایشان را با قبیله ‏هاى خویش فرستاد تا قوم خود را دعوت کنند بر دین اسلام، آگاه‏کنان و بیم‏ نمایان.

اینست که رب العالمین فرمود: فَلَمَّا قُضِیَ‏ اى- فرغ النّبی من القراءه، وَلَّوْا إِلى‏ قَوْمِهِمْ مُنْذِرِینَ‏. انصرفوا الیهم مخوّفین داعین بامر رسول اللَّه (ص).
فکانوا رسل رسول اللَّه و قیل لم یکونوا رسلا بل کانوا منذرین. و یجوز ان یکون الرجل نذیرا و لا یکون نبیا، النذاره فى الجن من غیر نبوه. و گفته ‏اند- رسول خدا در بطن نخله ایشان را وعده داد که بر شما قرآن خوانم و آداب دین در شما آموزم و بعد از آن قصه لیله الجن رفت در شعب حجون.

عبد اللَّه مسعود روایت کند که- رسول خدا روزى گفت:انّى امرت ان اقرء على الجن اللیله، فایکم یتبعنى.
مرا فرمودند که امشب قرآن خوانم بر جن. کیست از شما که امشب متابعت من کند و بموافقت من بیاید. عبد اللَّه مسعود گفت: من با وى برفتم و دیگر هیچ کس با ما نبود چون بشعب حجون رسیدیم وادى‏ اى است‏ بالاء مکه، رسول خدا خطى کشید و مرا گفت در میان این خط نشین و نگر که قدم از این خط بیرون نه نهى تا من بتو باز آیم.

رسول خدا رفت و در آن موضعى بیستاد و قرآن خواندن گرفت و پریان را دیدم بر مثال مرغان کرکس که از بالا در زیر میپریدند و خلقى را دیدم سیاهان با جامه‏ هاى سفید که فراوى مییازیدند و لغطى و شغبى از ایشان بسمع من رسید تا آن حد که بر پیغامبر بترسیدم و چندان آواز و شغب ایشان بود که نیز آواز پیغمبر نشنیدم و از آن سیاهان که گرد وى برآمده بودند پیغامبر را نمى‏ دیدم و پیغامبر ایشان را بعصا میزد که اجلسوا، همه شب برین صفت گذشت و من اندیشمند تا شب بآخر رسید و ایشان از پیغامبر باز بریده میشدند چنانک پاره ‏هاى میغ که از هم گسسته میشود.

پس پیغامبر از ایشان فارغ شد و بنزدیک من باز آمد و فرمود یا عبد اللَّه هیچ خفتى امشب؟ گفتم لا و اللَّه یا رسول اللَّه، از بیم و اندیشه بارها همت کردم که فریاد خوانم و بگریزم اما قول تو مرا بر جاى میداشت که گفته بودى قدم از این خط بیرون منه. رسول (ص) فرمود لو ذهبت ما التقینا الى یوم القیمه،اگر تو از این موضع که من نشان کردم برفتید ملاقات ما جز بقیامت نبودید. گفتم یا رسول اللَّه آن سیاهان با جامه‏ هاى سپید که بودند؟، گفت- جن نصیبین بودند که از من متاع و زاد مى‏خواستند،فمتعتهم بکل عظم حائل‏ «۱» و روثه و بعره فقالوا- یا رسول اللَّه یقذرها الناس علینا فنهى النبى (ص) ان- یستنجى بالعظم و الروث.

قال: فقلت- یا رسول اللَّه و ما یغنى ذلک عنهم قال انهم لا یجدون عظما الا وجدوا علیه لحمه یوم اکل و لا روثه الا وجدوا فیها حبها یوم اکلت.
گفتم- یا رسول اللَّه آنچه آشوب و شغب بود که از ایشان بسمع من میرسید.
گفت یکى را کشته بودند از قوم خویش و داورى از من درخواستند، من ایشان را داورى بریدم و براستى حکم کردم. آن گه رسول خواست که وضو کند.

گفت‏ هل معک ماء قلت یا رسول اللَّه معى اداوه فیها شی‏ء من نبیذ التمر فاستدعاه فصببت على یده فتوضأ و قال تمره طیبه و ماء طهور.
وروى مسلم بن الحجّاج عن محمد بن المثنى عن عبد الاعلى عن داود بن ابى هند عن عامر قال- سالت علقمه، هل کان ابن مسعود شهد مع رسول اللَّه (ص) لیله الجن قال- فقال علقمه- انا سألت ابن مسعود فقلت- هل شهد احد منکم مع رسول اللَّه (ص) لیله الجن فقال لا و لکنّا کنّا مع رسول اللَّه ذات لیله ففقدناه فالتمسناه فى الاودیه و الشعاب فقلنا استطیر او اغتیل. قال فبتنا بشر لیله بات بها قوم فلما اصبحنا اذا هو جاء من قبل حراء قال فقلنا یا رسول اللَّه فقدناک فطلبناک فلم نجدک فبتنا بشر لیله بات بها قوم، فقال اتانى داعى الجن فذهبت معه فقرأت علیهم القرآن فانطلق بنا فارانا آثارهم و آثار نیرانهم و سألوه الزاد فقال لکم کل عظم ذکر اسم اللَّه علیه یقع فى ایدیکم اوفر ما یکون لحم و کل بعره علف لدوابکم فقال رسول اللَّه (ص)- فلا تستنجوا بهما فانهما طعام اخوانکم من الجن.

و فى الحدیث‏ ان الجن ثلاثه اصناف صنف لهم اجنحه یطیرون فى الهواء و صنف حیّات و کلاب و صنف یحلون و یظعنون.
قالُوا یا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا کِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى‏ مُصَدِّقاً، موافقا، لِما بَیْنَ یَدَیْهِ‏، من الکتب، یَهْدِی إِلَى الْحَقِ‏، یعنى- الى دین الحق، وَ إِلى‏ طَرِیقٍ مُسْتَقِیمٍ‏.

قال ابن عباس: فاستجاب لهم من قومهم نحو من سبعین رجلا من الجن فرجعوا الى رسول اللَّه (ص) فوافوه بالبطحاء فقرأ علیهم القرآن و امرهم و نهاهم.
و فیه دلیل انه (ص) کان مبعوثا الى الجن و الانس جمیعا. قال مقاتل: لم یبعث قبله نبى الى الانس و الجن جمیعا.
یا قَوْمَنا أَجِیبُوا داعِیَ اللَّهِ‏، یعنى محمدا (ص)، وَ آمِنُوا بِهِ یَغْفِرْ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُجِرْکُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ‏.
وَ مَنْ لا یُجِبْ داعِیَ اللَّهِ‏، اى- کفر بمحمد (ص)، فَلَیْسَ بِمُعْجِزٍ فِی الْأَرْضِ‏، لا یعجز اللَّه فیفوته‏ وَ لَیْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءُ یمنعونه من اللَّه، أُولئِکَ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ‏.

اختلف العلماء فى حکم مؤمنى الجن فقال قوم- لیس لهم ثواب الا نجاتهم من النار و تأوّلوا قوله: یَغْفِرْ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُجِرْکُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ‏. و الیه ذهب ابو حنیفه. و قال الحسن: ثوابهم ان یجاروا من النار ثم یقال لهم: کونوا ترابا مثل البهائم. و عن ابى الزناد قال: اذا قضى بین الناس قیل لمؤمنى الجن-عودوا ترابا فیعودون ترابا فعند ذلک‏ یَقُولُ الْکافِرُ یا لَیْتَنِی کُنْتُ تُراباً و قال آخرون یکون لهم الثواب فى الاحسان کما یکون علیهم العقاب فى الاساءه کالانس و الیه ذهب مالک و ابن ابى لیلى.

و قال الضحاک- یدخلون الجنه و یأکلون و یشربون و ذکر النقاش فى تفسیره حدیثا انّهم یدخلون الجنه، فقیل هل یصیبون من نعیمها قال یلهمهم اللَّه تسبیحه و ذکره فیصیبون من لذته ما یصیبه بنو آدم من نعیم الجنه و قال ارطاه ابن المنذر: سألت ضمره بن حبیب هل للجن ثواب قال- نعم و قرأ: لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لا جَانٌ‏. قال فالانسانیات للانس و الجنیات للجن و قال عمر بن عبد العزیز: ان مؤمنى الجن حول الجنه فى ربض و رحاب و لیسوا فیها.

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ لَمْ یَعْیَ بِخَلْقِهِنَ‏، اى- لم یعجز عن ابداعهن‏ بِقادِرٍ هکذا قراءه العامه و الباء زائده دخلت للتأکید، کقوله تنبت بالدهن و کقوله کفى باللّه و قیل الباء دخلت لمکان النفى فى اول الکلام لان المعنى: أ لیس اللَّه بقادر على ان یحیى الموتى‏ بَلى‏، جواب للنفى، إِنَّهُ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ، من الاحیاء و الاماته، قَدِیرٌ. و قرأ یعقوب یقدر بالیاء على الفعل و هو اختیار ابى حاتم.

وَ یَوْمَ یُعْرَضُ الَّذِینَ کَفَرُوا عَلَى النَّارِ، فیقال لهم‏ أَ لَیْسَ هذا بِالْحَقِ‏، یعنى ا لیس هذا الجزاء بالعدل، قالُوا بَلى‏ وَ رَبِّنا، انه لحق اعترفوا به و حلفوا علیه، قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ‏ یعنى بکفرکم فى الدنیا.
فَاصْبِرْ، یا محمد على اذى الکفار، کَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ‏، ذووا الحزم. و قال الضحاک: ذووا الجد و الصبر و قیل- العزم القوه و الثبات و اختلفوا فیهم. قال ابن زید: جمیع رسل اللَّه اولوا العزم لم یبعث اللَّه نبیا الا کان ذا عزم و حزم و رأى و کمال عقل و من، هاهنا للتبیین لا للتبعیض کقوله: فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ‏ و قال بعضهم- الانبیاء کلهم اولوا العزم الا یونس لعجله کانت منه ا لا ترى انه قیل للنبى (ص)- وَ لا تَکُنْ کَصاحِبِ الْحُوتِ‏.

و قیل- هم الذین ذکرهم اللَّه فى سوره الانعام، لقوله بعد ذکرهم: أُولئِکَ الَّذِینَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ‏، و قیل- هم سته: نوح و هود و صالح و لوط و شعیب‏ و موسى و هم المذکورون على النسق فى سوره الاعراف و الشعراء. و قال مقاتل:
هم سته: نوح صبر على اذى قومه و ابراهیم صبر على النار و اسحاق صبر على الذبح و یعقوب صبر على فقد ولده و ذهاب بصره و یوسف صبر فى البئر و السجن و ایّوب صبر على الضّرّ. و قال ابن عباس و قتاده: هم نوح و ابراهیم و موسى و عیسى اصحاب الشرائع فهم مع محمد (ص) خمسه ذکرهم اللَّه على التخصیص فى قوله:- وَ إِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثاقَهُمْ وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْراهِیمَ وَ مُوسى‏ وَ عِیسَى ابْنِ مَرْیَمَ‏. و فى قوله: شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ ما وَصَّى بِهِ نُوحاً … الایه

روى عن الشعبى عن مسروق، قال قالت عائشه- قال لى رسول اللَّه (ص): یا عائشه ان الدنیا لا تنبغى لمحمد و لا لال محمد. یا عائشه انّ اللَّه لم یرض من اولى العزم الا بالصبر على مکروهها و الصبر عن محبوبها لم یرض الى ان کلّفنى ما کلّفهم و قال: فَاصْبِرْ کَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ‏، و انى و اللَّه ما بدّ لی من طاعته و اللَّه لاصبرن کما صبروا و اجهدن و لا قوه الّا باللّه.

قوله:- وَ لا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ‏، اى- لا تستعجل العذاب لهم، فانه نازل بهم لا محاله، کانه ضجر بعض الضجر فاحب ان ینزل العذاب بمن ابى منهم فامر بالصّبر و ترک الاستعجال ثم اخبر عن قرب العذاب فقال:کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَ ما یُوعَدُونَ‏، من العذاب فى الآخره، لَمْ یَلْبَثُوا، فى الدنیا، إِلَّا ساعَهً مِنْ نَهارٍ، اى- اذا عاینوا العذاب، فصار طول لبثهم فى الدنیا و البرزخ کانه ساعه من نهار لانّ ما مضى و ان کان طویلا کان لم یکن و قیل ینسیهم هول ما ینزل بهم مده اللبث. ثم قال: بَلاغٌ‏، اى- هذا القرآن و ما فیه من البیان بلاغ من اللَّه الیکم و البلاغ بمعنى التبلیغ و قیل- هذا بلاغ اى- الایمان بالرساله بلاغ، یعنى اذا بلّغت فقد فعلت ما وجب علیک و قیل- بلاغ واقع موقع بلغ اى- بلّغ الرساله، فَهَلْ یُهْلَکُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ‏. اى- لن یهلک بعد هذا البلاغ بعذاب اللَّه الا من خرج من طاعه اللَّه.

قال الزّجاج- تأویله لا یهلک مع رحمه اللَّه و فضله، إِلَّا الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ‏ الخارجون من امر اللَّه و هم المشرکون و لهذا. قال قوم ما فى الرجاء لرحمه اللَّه آیه اقوى من هذه الایه و قال مقاتل: انها نزلت یوم احد.

النوبه الثالثه

قوله تعالى: وَ یَوْمَ یُعْرَضُ الَّذِینَ کَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَذْهَبْتُمْ طَیِّباتِکُمْ‏ …
الایه. لما وصف اللَّه الکافرین بالتمتع بالطیبات فى الدنیا آثر النبى (ص) و اصحابه و الصالحون اجتناب اللّذّات فى الدّنیا رجاء ثواب الآخره.
مفهوم آیت آنست که هر که طیّبات و لذات دنیا بکار دارد از ناز و نعیم آخرت بازماند، هر که سود خود در تنعم دنیاء فانى جوید، تنعم جاودانى در سراى باقى بر خود بزیان آورد.

آن مهتر عالم و سید ولد آدم، خاتم پیغامبران و مقتداى جهانیان (ص) چون دانست که لذات و شهوات دنیا را حاصل نیست و جوینده و خواهنده آن جز نادانى غافل نیست، از آن اعراض کرد و بر قدر قوام اقتصار کرد و فقر و فاقت اختیار کرد.
خبر درست است از عایشه که بعد از وفات پیغامبر میگفت: لم ینم على- السریر و لم یشبع من خبز الشعیر.
بروایتى دیگر گفت: لقد کان یأتى علینا الشهر لم نوقد فیه نارا و ما هو الا الماء و التمر، غیر انه جزى اللَّه نساء من الانصار خیرا، کنّ ربما اهدین لنا شیئا من اللبن.

گفت- بودى که ما یک ماه در خاندان نبوت آتش نیفروختى ما را معلوم جز آب و خرما نبودى، جز آن نبود که زنان انصار اللَّه جزاء ایشان بخیر کناد، گاه گاه ما را شربت شیر دادید. «۱» این نه از آن بود که بر ایشان حرام بود یا نعمت دنیا از ایشان دریغ بود که اهل عالم هر چه یافتند از راحت و نعمت و کرامت بطفیل ایشان یافتند، لکن مصطفى (ص) دانست که منع حظوظ نفس اصل طاعت است و اساس دین و طیّبات دنیا حجاب طیّبات عقبى است. و او (ص) مقتداى خلق بود، خواست تا خلق بوى اقتدا کنند و بآن راه روند و از اینجا بود که ملک زمین بروى‏ عرض کردند و او بندگى اختیار کرد و از ملکى اعراض کرد گفت: اجوع یوما و اشبع یوما، و حال پیغامبران گذشته همین بود که رضاء حق در مخالفت نفس دیدند و در منع حظوظ نفس کوشیدند.

سلیمان پیغامبر (ص) که ملک زمینى وى را بود و در مطبخ وى هر روز هزاران گاو و گوسپند بکار شدى، با این همه نعمت، پلاس پوشیدى و آرد جوین با خاکستر بیامیختى و با میغ آب چشم خمیر کردى و بنان پختى، آن قرص برداشتى و بمسجد رفتى، با درویشى با هم بخوردى، گفتید: مسکین جالس مسکینا، و موسى پیغامبر حال وى چنان کرد که بمدین رسید، سر و پاى او برهنه و شکم گرسنه، محتاج قرص جوین،

همى گفت:رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ بگوشه ‏اى باز شد، سر بر خاک نهاد گفت: الهى غریبم و بیمار و درویش، تا از جبار کائنات ندا آمد که: یا موسى کسى که وطن وى من باشم غریب چون بود، کسى که طبیب وى من باشم بیمار کى بود کسى که وکیل وى من باشم درویش چون بود؟ و در کار عیسى مریم اندیشه کن که لباس وى صوف بود و طعمه وى گیاه بود و شراب وى آب بود، بستر وى زمین بود، آتش وى آفتاب بود، چراغ وى مهتاب بود.

روزى گفت، خداوندا سگ را و خوک را مأوى است و پسر مریم را مأوى نیست تا از حضرت عزت جواب آمد که: انا مأوى من لا مأوى له، از انبیا در گذرى در کار اولیاء اندیشه کن، صحابه رسول که بعد از انبیاء و رسل هیچ کس در حضرت عزّت ذو الجلال آن قربت و زلفت نداشت که ایشان داشتند.

مهتران حضرت رسالت بودند، اختران آسمان ملت بودند، اعلام اسلام و امان ایمان بودند. ظاهر و باطن ایشان سرمایه شریعت و پیرایه حقیقت بود و حال ایشان در فقر و فاقت چنان بود که خبر درست از بو هریره، قال: لقد رأیت سبعین من اصحاب الصفه ما منهم رجل علیه رداء اما ازار و اما کساء قد ربطوا فى اعناقهم فمنها ما یبلغ نصف الساقین و منها ما یبلغ الکعبین فیجمعه بیده کراهیه ان ترى عورته.

مهینه صحابه بو بکر بود در بیمارى مرگ او را شربتى آوردند از آب‏ و عسل چون در آن نگرست گریستن عظیم بروى افتاد، چنانک او را غشى رسید، چون با خود آمد پرسیدند که این گریستن و زارى از چه بود؟ گفت- آن وقت که مصطفى (ص) از دنیا میرفت در خاندان او چندان عسل نبود که در مداوات او بکار شدى و مرا کار تنگ رسید و نزدیک است که بحضرت او رسم و در کدخداى من عسل است من بار خجلت این مخالفت چون کشم بعد از آنکه خود دیده ‏ام که مصطفى (ص) در آن بیمارى کسى را مهجور میکرد و از بر خود میراند و من کسى را نمیدیدم و گفتم یا رسول اللَّه کرا دفع کنى؟ گفت: دنیا بصورتى پیش من آمده و خود را عرضه میکند و از من خود را جوارى میطلبد و من در وى نمینگرم، که حق جل جلاله تا دنیا آفرید در او ننگرست، مقتا و بغضا لها اکنون که محروم بازگشت گفت من صبر کنم تا تو از میان امّت بیرون شوى و من بر دلهاى ایشان حمله ببرم و همه را بخود مشغول کنم و از متابعت تو بازگردانم. اکنون من که بو بکرم میترسم که اگر من از ایشان باشم که دنیا قبول خود بریشان تحقق کند، این گریستن و زارى من از آنست.

و فى الخبر عن البراء بن عازب قال- قال رسول اللَّه (ص): من قضى نهمته فى الدنیا حیل بینه و بین شهوته فى الآخره و من مد عینه الى زینه المترفین کان مهینا فى ملکوت السماوات و من صبر على الفوت الشدید اسکنه اللَّه الفردوس حیث شاء.

پیر طریقت گفت: هر که شعله‏اى از نور صدق برو تافت، ثقل دنیا نتوان کشید و زینت و تنعم دنیا نتواند دید و هر که از تفرقه رسم و عادت خلاص یافت و نسیم حقیقت افراط بر فطره او وزید، ناز بهشت نتواند کشید.
بو سلیمان دارانى گفت، خداى را دوستانى‏اند که جمال و نعیم بهشت ایشان را صید نکند و از خدا بازندارد دنیاء خسیس کى تواند که ایشان را صید کند و از خدا باز دارد.

فَاصْبِرْ کَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ‏ رسول خدا (ص). از پس طعنها و ناسزاها که از کافران مى‏شنید و رنجها که از ایشان میکشید ضجر گشت و از سر آن ضجرت بدل خود میخواست که ایشان را عقوبتى رسیدى و عذابى چشیدندى.

رب العالمین‏ این آیت فرستاد که: فاصبر و لا تستعجل صبر کن یا محمد بر اذى و طعن مشرکان و مشتاب بعذاب و عقوبت ایشان. اقتدا کن به برادران خویش پیغامبران گذشته، ایشان که بر رنجها و مکروههاى قوم خویش صبر کردند، چون دانستند که آن همه حکم ماست بر آن شکوى و ضجرت ننمودند. تو همان کن یا محمد که ایشان کردند، فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ‏ نمى‏دانى که نامى از نامهاى من صبور است. صبور اوست که بعقوبت نشتابد یمهل و لا یهمل مهلت دهد، اما مهمل فرو نگذارد.
بنده مؤمن چون اعتقاد کرد که حق جل جلاله صبور است باید که صبر معتصم و متمسک خود سازد تا ایمان وى بیفزاید.

مصطفى گفت:الصبر نصف الایمان و الیقین، الایمان کله.
صبر یک نیمه ایمانست و یقین همه ایمان. مقام صبر مقام عابدان است و مقام یقین مقام عارفان. مصطفى (ص) ابن عباس را گفت:ان استطعت ان تعمل للَّه فى الرضا و الیقین فافعل و الا ففى الصبر على ما تکره خیر کثیر.

اول او را بر یقین خواند که مقام مهین است و همگى ایمان است. پس گفت اگر طاقت ندارى و بدین مقام نرسى قدم بر مقام صابران ثابت دارد که در صبر خیر هاء فراوانست. إِنَّما یُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسابٍ‏.
بزرگى را پرسیدند که معنى صبر چیست؟ گفت تجرع البلوى من غیر دعوى زهر بلا چشیدن و آن گه از دعوى دم در کشیدن. الصبر اسرار المحنه و اظهار المنه و صبر نهان داشتن محنت است و آشکارا کردن نعمت.
پیر طریقت گفت: الهى دوستان تو سران و سرهنگان‏اند بى‏گنج و خواست توانگران‏اند بنام درویشان‏اند و توانگران جهان خود ایشانند. دردها دارند و گفتن آن بى‏زبانند.

اى بسا در حقه جان غیورانت که هست نعره‏هاى سرّ بمهر از درد بى‏ فریاد تو
حسن را بنیادى افکندى چنان محکم که نیست‏  جز وَ یَبْقى‏ وَجْهُ رَبِّکَ‏ نقش بر بنیاد تو.

کشف الأسرار و عده الأبرار// ابو الفضل رشید الدین میبدى جلد۹

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *