کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره الواقعه آیه۵۸-۹۶

۲- النوبه الاولى‏

(۵۶/ ۹۶- ۵۸)

قوله تعالى: أَ فَرَأَیْتُمْ ما تُمْنُونَ (۵۸) چه بینید این آب زه که مى او کنید؟.

أَ أَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ (۵۹)؟ شما آن فرزند میآفرینید یا ما آفریدگار آنیم.

نَحْنُ قَدَّرْنا بَیْنَکُمُ الْمَوْتَ‏، ما اجلهاى شما باز انداختیم، مرگ بر شما تقدیر کردیم،

وَ ما نَحْنُ بِمَسْبُوقِینَ (۶۰) عَلى‏ أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَکُمْ‏ و ما نتوان نیستیم که‏ امثال شما بر شما بدل آریم،

وَ نُنْشِئَکُمْ فِی ما لا تَعْلَمُونَ (۶۱) و شما را باز در صورتى دیگر آفرینیم، از هر صورت که خواهیم و شما ندانید.

وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَهَ الْأُولى‏، و خود دانسته‏اید آفرینش اول،

فَلَوْ لا تَذَکَّرُونَ (۶۲) چرا آفرینش نخست در یاد نیارید؟

أَ فَرَأَیْتُمْ ما تَحْرُثُونَ (۶۳) چه بینید این کشت که مى‏ورزید؟.

أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ‏، شما آن را میرویانید، أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ (۶۴) یا رویاننده آن منم.

لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْناهُ حُطاماً، اگر خواهیم آن بر را کاه کنیم،

فَظَلْتُمْ تَفَکَّهُونَ (۶۵) تا شما در نفریغ خوردن آیید.

إِنَّا لَمُغْرَمُونَ (۶۶) [و میگویید] آن رنج که در زمین بردیم بر ما تاوان آمد.

بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ (۶۷) بلکه ما را بى‏روزى گذاشتند.

أَ فَرَأَیْتُمُ الْماءَ الَّذِی تَشْرَبُونَ (۶۸) چه بینید این آب که مى‏آشامید.

أَ أَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ‏، شما آن را مى‏فرو آرید از میغ،

أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ (۶۹) یا ما فرو بارندگان آنیم؟.

لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً، اگر ما خواهیم آن باران را تلخ کنیم یا شور،

فَلَوْ لا تَشْکُرُونَ (۷۰) چرا از من آزادى نکنید؟

أَ فَرَأَیْتُمُ النَّارَ الَّتِی تُورُونَ (۷۱) چه بینید این آتش که میاوروزید.

أَ أَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها، شما میرویانید و مى‏فرا برآرید درخت آتش‏ أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُنَ (۷۲) یا ما آفریدگار آنیم.

نَحْنُ جَعَلْناها تَذْکِرَهً، ما این آتش را یادگار [آن آتش‏] کردیم.

وَ مَتاعاً لِلْمُقْوِینَ (۷۳) و بکار دروایست دشتیان را.

فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ (۷۴) یاد کن بپاکى آن خداوند بزرگوار خویش را.

فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ (۷۵)، سوگند میخورم بافتادنگه ها قرآن.

وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِیمٌ (۷۶) و این سوگندیست کاشک شما دانید که بزرگوار است.

إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ (۷۷) این قرآنیست نیکو آزاده آسان.

فِی کِتابٍ مَکْنُونٍ (۷۸) در نامه پوشیده نوشته و یاد داشته و شنیده.

لا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ (۷۹) نه پاسد آن را مگر پاک کردگان و پاکیزگان.

تَنْزِیلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ (۸۰) فرو فرستاده است از خداوند جهانیان.

أَ فَبِهذَا الْحَدِیثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ (۸۱) باین سخن مى‏دروغ‏زن گیرید

وَ تَجْعَلُونَ رِزْقَکُمْ أَنَّکُمْ تُکَذِّبُونَ (۸۲) و [آزادى‏] روزى خویش آن میکنید که روزى ده را مى‏دروغ‏زن گیرید؟

فَلَوْ لا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ (۸۳) چرا آن گه که جان بگلو رسد.

وَ أَنْتُمْ حِینَئِذٍ تَنْظُرُونَ (۸۴) و آن گه شما مینگرید [بچشم خویش درمیرنده‏].

وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْکُمْ‏، و ما نزدیک‏تریم باو از شما [ببالین‏]،

وَ لکِنْ لا تُبْصِرُونَ (۸۵) لکن شما نمى‏دانید و نمى‏بینید.

فَلَوْ لا إِنْ کُنْتُمْ غَیْرَ مَدِینِینَ (۸۶) تَرْجِعُونَها چرا اگر شما نه انگیختنى‏اید و پاداش دادنى آن جان را از گلو

با پس نیارید، إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ (۸۷) اگر راست میگویید [که توانید که مرا در زنده کردن عاجز آرید.].

فَأَمَّا إِنْ کانَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ (۸۸) اما آن کس که از نزدیک کردگانست.

فَرَوْحٌ‏، او را آسایشى است و آسانى و زندگانى، وَ رَیْحانٌ‏، و روزیى و تن آسائى و بویى خوش،

وَ جَنَّهُ نَعِیمٍ (۸۹) و بهشت بازید و ناز و شادى.

وَ أَمَّا إِنْ کانَ مِنْ أَصْحابِ الْیَمِینِ (۹۰) و اما ایشان که از خداوندان راست دست‏اند.

فَسَلامٌ لَکَ مِنْ أَصْحابِ الْیَمِینِ (۹۱) تو رستى از اندوه خداوندان راست دست.

وَ أَمَّا إِنْ کانَ مِنَ الْمُکَذِّبِینَ الضَّالِّینَ (۹۲) و اما آن کس که از دروغ زن گیران است و گمراهان.

فَنُزُلٌ مِنْ حَمِیمٍ (۹۳) فرو آمدن وى بر شرابى است از آب جوشیده.

وَ تَصْلِیَهُ جَحِیمٍ (۹۴) و [منزل او و فرو آمدن او بر آتش و نخست کار که بیند] رسانیدن او بآن.

إِنَّ هذا لَهُوَ حَقُّ الْیَقِینِ (۹۵) این سخن راست بى‏گمان است و گفتار درست.

فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ (۹۶).

 

النوبه الثانیه

 

قوله: أَ فَرَأَیْتُمْ ما تُمْنُونَ‏ اى- تصبّون فى الارحام من النطف یقال- امنى الرجل یمنى لا غیر و منیت الشی‏ء اذا قضیته و سمى المنى منیا لان الخلق منه یقضى و تقول- مذى الرجل یمذى و امذى یمذى لغتان: و اما الودى فلا اشتقاق منه و هو عند ابى عبیده بالدال غیر المعجمه و عند الماستوى بالذال المعجمه قال- و بالدال غیر المعجمه هو غرس النخل. احتجّ اللَّه علیهم بابتداء الخلق على صحه البعث فقال- أَ أَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ‏ اى- انتم تخلقون‏ ما تُمْنُونَ‏ بشرا، أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ‏ و قد کانوا مقرّین بان اللَّه خالقهم.

نَحْنُ قَدَّرْنا، قرأ ابن کثیر بتخفیف الدال و الباقون بتشدیدها. و هما لغتان. التقدیر: ترتیب الشی‏ء على مقدار و الموت یجرى بین الخلق على مقدار ما یقتضیه علمه و حکمه فسوّى بینهم و جعل اهل السماء و الارض و الشریف و الوضیع فیه واحدا و قیل- قَدَّرْنا بَیْنَکُمُ الْمَوْتَ‏، بان کتبناه على مقدار لا زیاده فیه و لا نقصان فمنهم من یموت صغیرا و منهم من یموت کبیرا، وَ ما نَحْنُ بِمَسْبُوقِینَ‏ لا یسبقنا احد الى اماتتکم قبل الوقت.

عَلى‏ أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَکُمْ‏ على بمعنى اللام و هو متصل بقوله: قَدَّرْنا… وَ ما نَحْنُ بِمَسْبُوقِینَ‏ اعتراض و المعنى: قدّرنا بینکم الموت، لنبدّل امثالکم و قیل- السّبق بمعنى الغلبه و عَلى‏ أَنْ نُبَدِّلَ‏ متصل بالغلبه، یعنى- و ما نحن بمغلوبین عاجزین عن اهلاککم و ابدالکم بامثالکم.

هذا کقوله تعالى: إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ وَ یَأْتِ بِخَلْقٍ‏ جَدِیدٍ. وَ نُنْشِئَکُمْ فِی ما لا تَعْلَمُونَ‏ اى- لا یعیبنا احد لو أردنا ان ننشئکم فى خلق آخر مما لا تعلمونه من اعادتکم فى الوقت الذى اریده و على الوجه الذى اریده.

و قیل- نُنْشِئَکُمْ فِی ما لا تَعْلَمُونَ‏ اى- ان اردنا ان نجعل منکم القرده و الخنازیر لم نسبق و لا فاتنا ذلک. و قیل- معناه- نحن قادرون على احیائکم و انشائکم ثانیا و ان کنتم لا تعلمون النشأه الثانیه فلقد علمتم النشأه الاولى کیف کانت فى بطون الامهات نطفه ثم علقه ثم مضغه الى تمام الخلقه و لیست الأخرى کذلک‏ فَلَوْ لا تَذَکَّرُونَ‏ فتعلمون انى قادر على اعادتکم کما قدرت على ابدائکم و قیل- النشأه الاولى خلق آدم من طین.

أَ فَرَأَیْتُمْ ما تَحْرُثُونَ‏ اى- تثیرون الارض و تلقون فیها البذر.

أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ‏، تنبتونه، أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ‏ المنبتون، و الحرث فعل العبد و الزرع فعل اللَّه وحده و لهذا

قال النبى (ص)- لا یقولنّ احدکم- زرعت و لیقل- حرثت،و قد سمّى الحارث زارعا على انه فعل اسباب الزرع و الانبات.

لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْناهُ حُطاماً اى ابطلناه حتى یکون متحطما اى- تبنا لا حب فیه و لا قمح اى- جعلناه یابسا بعد خضرته بآفه تصیبه حتّى لا یکون فیه الحب، فَظَلْتُمْ تَفَکَّهُونَ‏ اى- صرتم تتعجبون لهلاکه و یبسه بعد خضرته و قیل- تفکّهون اى- تندمون على نفقاتکم کقوله:فَأَصْبَحَ یُقَلِّبُ کَفَّیْهِ عَلى‏ ما أَنْفَقَ فِیها. و قال الحسن تندمون على ما سلف منکم من المعصیه التی اوجبت تلک العقوبه.

إِنَّا لَمُغْرَمُونَ‏ قرأ ابو بکر عن عاصم «اءنا» بهمزتین، و قرء الآخرون على الخبر و مجاز الایه: فَظَلْتُمْ تَفَکَّهُونَ‏ و تقولون‏ إِنَّا لَمُغْرَمُونَ‏ اى- غرمنا اموالنا و صارما انفقنا فى حراثتنا غرما علینا و المغرم الذى ذهب ماله بغیر عوض.

بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ‏ ممنوعون عن الرزق اى- حرمنا ما کنّا نطلبه من الریع و الزرع.

روى عن انس بن مالک قال- مر رسول اللَّه بارض الانصار فقال- ما یمنعکم من الحرث قالوا- الجدوبه قال: فلا تفعلوا فان اللَّه عز و جل یقول- انا الزارع ان شئت‏ زرعت بالماء و ان شئت زرعت بالریح و ان شئت زرعت بالبذر.

ثم تلا رسول اللَّه (ص):أَ فَرَأَیْتُمْ ما تَحْرُثُونَ. أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ‏.

أَ فَرَأَیْتُمُ الْماءَ الَّذِی تَشْرَبُونَ‏ یعنى- الماء العذب.

أَ أَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ‏ و هو السحاب واحدتها مزنه، أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ‏ بقدرتنا.

لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً ملحا شدید الملوحه و قیل- مرّا و المرّ الذى اذا شرب احرق الخلق، من تاججت النار اذا استعرت‏ فَلَوْ لا تَشْکُرُونَ‏ اى- هلّا تشکرون على عظیم منتى علیکم حیث لم اجعل ذلک اجاجا.

أَ فَرَأَیْتُمُ النَّارَ الَّتِی تُورُونَ‏ اى- تقدحون و تستخرجون من زندکم یقال- ورى الزند یرى وریا فهو وار اذا انقدحت و اوریت الزند اى- قدحتها.

أَ أَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها التی تقدح منها النار و هى المرخ و العفار، أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُنَ‏ الخالقون.

و فى المثل: فى کل شجر نار و استمجد المرخ و العفار.

یقال- یثقب الراعى عود احدهما و یدخل رأس الآخر فى الثقبه فیولد النار.

نَحْنُ جَعَلْناها تَذْکِرَهً، اى- جعلنا نار الدنیا تذکره للنار الکبرى اذا رآها الرائی ذکر جهنّم. قال مقاتل و مجاهد- جَعَلْناها تَذْکِرَهً، اى- موعظه یتعظ المؤمن. و

فى الخبر عن رسول اللَّه (ص) قال: نار بنى آدم التی یوقدون جزء من سبعین جزءا من نار جهنم. قالوا- یا رسول اللَّه: ان کانت لکافیه قال: فانها فضلت علیها بتسعه و ستین جزءا.

و قیل- معناه- جعلنا النعم التی تقدمت تذکره لحق اللَّه و ما یجب من طاعته‏ وَ مَتاعاً، اى- بلعه و منفعه لِلْمُقْوِینَ‏ اى- المسافرین الذین نزلوا بالقواء و القى و هى الارض الخالیه البعیده من العمران و الاهلین ففى النار اعظم نفع للمسافر اذا نزل بالارض القفر، یخبز بها خبزه و یصلح طعامه و یستدفئ بها فى حال برده فحاجه المسافر الیها اعظم من حاجه المقیم.

ثم ان اللَّه تعالى اجرى السعاده باظهار النار و خلقها اذا اورى الزند لانه لواحتاج المسافر الى حملها مع نفسه لشق علیه ذلک ففى هذا اعظم عبره و اعظم حجه.

و قیل- المقوى الذى نفد زاده من قولهم اقوت الدار اذا خلت من ساکنیها.

و قیل- المقوى المسافر الذى معه دابّه قویه.

بدأ اللَّه تعالى بذکر خَلَقَ الْإِنْسانَ‏ فقال- أَ فَرَأَیْتُمْ ما تُمْنُونَ‏ لان النعمه فیه سابقه على جمیع النعم ثم بما فیه قوام الناس و هو الحبّ فقال- أَ فَرَأَیْتُمْ ما تَحْرُثُونَ‏ ثم بالماء الذى یعجن به و یشرب علیه، فقال- أَ فَرَأَیْتُمُ الْماءَ الَّذِی تَشْرَبُونَ‏ ثم بالنار التی یخبز بها، فقال- أَ فَرَأَیْتُمُ النَّارَ الَّتِی تُورُونَ‏ فصار بمجموع الثلاثه طعاما لا یستغنى عنه الجسد ما دام حیا و ذکر عقیب کل واحد ما یأتى علیه و یفسده.

فقال فى الاول: نَحْنُ قَدَّرْنا بَیْنَکُمُ الْمَوْتَ‏.

و فى الثانى: لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْناهُ حُطاماً. و فى الثالث‏ لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً و لم یقل فى الرابعه ما یفسدها بل قال: نَحْنُ جَعَلْناها تَذْکِرَهً یتّعظون بها، وَ مَتاعاً لِلْمُقْوِینَ‏ المسافرین ینتفعون بها.

ثم قال- فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ‏ امر بتنزیه اللَّه تعالى و تقدّس عمّا لا یلیق بوصفه بعد ما ذکر ما یدل وحدانیّته من عظیم آیاته، و قیل- معناه- قل سبحان ربى العظیم.

و جاء مرفوعا- انّه لما نزلت هذه الآیه.

قال علیه السلام- اجعلوها فى رکوعکم و لما نزلت: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَى‏، قال- اجعلوها فى سجودکم.

فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ‏ معناه- فاقسم و دخلت لا صله للتوکید و قیل- لا نفى و معناه: لیس الامر کما قال الکفار فى القرآن انه سحر و شعر و کهانه ثم ابتدأ فقال- أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ‏.

قرأ حمزه و الکسائى: بموقع النجوم على التوحید. و قرأ الباقون: بِمَواقِعِ النُّجُومِ‏ على الجمع.

قال ابن عباس: اراد نجوم القرآن و سوره فانه کان ینزل على رسول اللَّه (ص) متفرّقا نجوما فکانّه اقسم بنزول القرآن نجوما على رسول اللَّه (ص) و قیل- اقسم‏ بقلب محمد (ص) لانه محل وقوع نجوم القرآن و قیل- مواقع النجوم قلوب العلماء و قیل- هى مغارب کواکب السماء و قیل- منازلها، فکانه اقسم بقدرته على مساقطها و مجاریها فى افلاکها، و قیل- هى الارض تسقط علیها الکواکب و تتناثر لیوم القیامه و یحتمل ان النجوم نجوم الرجوم و زمانه لانها حدثت عند مولده (ص) و بعثته.

وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِیمٌ‏ اى- القسم، بنجوم القرآن قسم عظیم القدر لو تعلمون.

إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ‏ کثیر الخیر عام المنافع تنال ببرکته الدنیا و الآخره و الرؤیه و النعیم و قیل- کَرِیمٌ‏ اى- عزیز لانه کلام اللَّه غیر مخلوق لم یلحقه التکوین و قیل- کریم یکرم حافظه و یکرم قارئه، و قیل- کریم یکرمه المؤمنون و الملائکه المقرّبون و قیل- کریم لانّ یسره یغلب عسره.

فِی کِتابٍ مَکْنُونٍ‏ اى- محفوظ مصون محروس عند اللَّه فى اللوح المحفوظ محفوظ من الشیاطین و قیل- فِی کِتابٍ مَکْنُونٍ‏ اى- محفوظ فى المصاحف عن التبدیل فلا یغیّر منه حرف و لا لفظ کقوله: إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ‏.

لا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ‏ قال قتاده- هى المصاحف التی فى السماء بایدى الملائکه السفره الکرام البرره لا یمسّها الّا ملک مطهّر، اما المصاحف فى الدنیا فیمسّه الکافر النجس و المنافق الرجس و قیل- ظاهر الآیه نفى و معناه نهى اى- لا ینبغى ان یمسّه جنب او حائض او محدث و هو قول عطاء و طاووس و اکثر اهل العلم و به قال مالک و الشافعى و قال ابو حنیفه- یجور للمحدث و الجنب حمل المصحف و مسّه و الاول قول اکثر العلماء لما

روى عن عبد اللَّه بن ابى بکر بن محمد بن عمرو بن حزم- ان فى الکتاب الذى کتبه رسول اللَّه (ص) لعمرو بن حزم- ان لا یمسّ القرآن الا طاهر

و المراد بالقرآن المصحف سماه قرآنا على قرب الجوار و الاتساع کما

روى‏ ان رسول اللَّه (ص) نهى ان یسافر بالقرآن، الى ارض العدو و اراد به المصحف.

وروى سالم بن عبد اللَّه بن عمر عن ابیه ان النبى (ص) قال- لا تمسّ القرآن الا و انت طاهر.

و لانه اجماع الصحابه، وسئل على (ع)- أ یمسّ المحدث المصحف؟

فقال- لا.

و قال عطاء: لا یقلّب الورق من المصحف الا المتوضّى.

و اما الصبیان فلاصحابنا فیه وجهان:

احدهما- انهم یمنعون منه کالبالغین.

و الثانى- انهم لا یمنعون لمعنیین:

احدهما- ان الصبى لو منع ذلک ادّى الى ان لا یتعلّم القرآن و لا یحفظه لان وقت تعلّمه و حفظه حال الصغر.

و الثانى- ان الصبى و ان کان له طهاره فلیست بکامله لان النیّه لا تصح منه فاذا جاز ان یحمله على غیر طهر کامل جاز ان یحمله محدثا و اللَّه اعلم.

تَنْزِیلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ‏ اى- القرآن من عند رب العالمین. سمّى المنزل تنزیلا على اتساع اللغه کالقدر للمقدور و الخلق للمخلوق.

أَ فَبِهذَا الْحَدِیثِ‏، اى- بهذا القرآن، سمّاه حدیثا لان فیه ذکر حوادث الامور، أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ‏ اى- مکذّبون کافرون و المدهن المنافق الذى یجرى فى الظاهر على خلاف ما هو فى الباطن. ادهن و داهن اذا اسرّ خلاف ما اظهر. و قیل- المدهن المنافق الذى یلین جانبه لیخفى کفره و اصله من الدهن.

وَ تَجْعَلُونَ رِزْقَکُمْ أَنَّکُمْ تُکَذِّبُونَ‏ اى- تجعلون شکر رزقکم ان تکذّبوا رازقکم، نزلت فى المستمطرین بالانواء و ذلک انهم کانوا یقولون اذا مطروا بعد الجدوبه- امطرنا بنوء کذا و لا یرون ذلک من قبل اللَّه عز و جل،

وروى عن ابن عباس: ان النبى (ص) خرج فى بعض اسفاره فعطش اصحابه و احتاجوا الى الماء. فقال (ص)- أ رأیتم ان دعوت لکم، فسقیتم فلعلکم تقولون سقینا هذا المطر بنوء کذا، فقالوا- یا رسول اللَّه ما هذا بحین الانواء ثم صلّى رکعتین و دعا فهاجت ریح هیّمت سحابه فمطروا حتى سالت الاودیه و ملئوا الأسقیه، ثم رکب النبى علیه افضل الصلوات و اکمل التحیات، فمرّ برجل یغترف بقدح له‏ و یقول- سقینا بنوء کذا و لم یقل- هذا من رزق اللَّه فانزل اللَّه سبحانه تعالى و تقدّس-وَ تَجْعَلُونَ رِزْقَکُمْ أَنَّکُمْ تُکَذِّبُونَ‏.

وکان علیه الصلاه و السلام یقول- لو حبس اللَّه سبحانه القطر عن امّتى عشر سنین ثم انزل لاصبحت طائفه منهم یقولون: سقینا بنوء کذا.

وعن زید بن خالد الجهنى قال: صلّى لنا رسول اللَّه (ص) صلاه الصبح بالحدیبیه فى اثر سماء کان من اللیل فلما انصرف اقبل على الناس، فقال- هل تدرون ما ذا قال ربکم قالوا- اللَّه و رسوله اعلم- قال- اصبح من عبادى مؤمن بى و کافر فاما من قال- مطرنا بفضل اللَّه و رسوله و برحمته فذلک مؤمن بى کافر بالکوکب و اما من قال- مطرنا بنوء کذا و کذا، فذلک کافر بى مؤمن بالکوکب.

وعن ابى هریره عن رسول اللَّه (ص) قال: ما انزل اللَّه من السماء من برکه الا اصبح فریق من الناس بها کافرین ینزل اللَّه الغیث فیقولون- بکوکب کذا و کذا.

و قیل- وَ تَجْعَلُونَ رِزْقَکُمْ‏ اى- حظکم و نصیبکم من القرآن، أَنَّکُمْ تُکَذِّبُونَ‏.

قال الحسن- خسر عبد لا یکون حظه من کتاب اللَّه الا التکذیب به.

ویروى انه (ص) قال: انّ اخوف ما اخاف على امّتى ثلث: حیف الأئمه و تکذیب بالقدر و ایمان بالنجوم ثم حذّرهم فقال:فَلَوْ لا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ‏

الحلقوم مجرى النفس و البلعوم مجرى الطعام.

یقول تعالى- فهلا اذا بلغت الحلقوم عند النزع‏ وَ أَنْتُمْ‏ یا اقرباء المیت الذین حوله‏ تَنْظُرُونَ‏ الیه متى تخرج نفسه و قیل- تنظرون الى امرى و سلطانى لا یمکنکم الدفع و لا تملکون شیئا و قیل- و انتم تنظرون ان یحلّ بکم ما حلّ به.

و فى الخبر- لا یموت احد حتى یعلم أ هو من اهل الجنه ام من اهل النار.

وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْکُمْ‏ یعنى- بالقدره و العلم، وَ لکِنْ لا تُبْصِرُونَ‏ قربنا منه. و قیل- نحن اقرب الیه و اقدر منکم علیه، وَ لکِنْ لا تُبْصِرُونَ‏ قربى و لا تعرفون قدرتى.

فَلَوْ لا إِنْ کُنْتُمْ غَیْرَ مَدِینِینَ- تَرْجِعُونَها إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ‏ اى- هلا ان کنتم غیر مجزیین، محاسبین‏ تَرْجِعُونَها، اى- تردّون روح هذا المیت الى جسده،إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ‏ فى قولکم: لَوْ کانُوا عِنْدَنا ما ماتُوا وَ ما قُتِلُوا.

و قیل- إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ‏ فى ان لا بعث. و قوله: تَرْجِعُونَها، جواب لو لا الاولى و الثانیه و مثل هذا جائز فى کلامهم کقوله:فَإِمَّا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدایَ فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ‏ اجیبا بجواب واحد و تقدیر الآیه: ان کان الامر کما تقولون- انه لا بعث و لا حساب و لا اله یجازى فهلا تردّون نفس من یعزّ علیکم اذا بلغت الحلقوم و اذ لم یمکنکم ذلک فاعلموا ان الامر الى غیرکم و هو اللَّه عز و جل فآمنوا.

ثم ذکر طبقات الخلق عند الموت و بیّن درجاتهم فقال:فَأَمَّا إِنْ کانَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ‏ هذا رجوع الى التقسیم فى اول السوره فالمقرّبون‏ هم السابقون و هم اهل جنه عدن.

فَرَوْحٌ‏، قرأ یعقوب: فروح بضم الراء و الباقون بفتحها. فمن قرأ بالضم فمعناه- الحیاه الدائمه لهم.

و قال الحسن: معناه- تخرج روحه فى الریحان اى- یشمّ عند الموت ریحانه فتخرج بها روحه.

و من قرأ بالفتح فمعناه- فله روح اى- راحه و فرح عند الموت.

و قیل- الروح الاستراحه و الریحان الرزق و قیل- الروح فى القبر و الریحان فى الجنه معدّلهم- و قیل- الروح النجاه من النار و الریحان دخول دار القرار.

و قال الزجاج: الریحان هاهنا التحیه لاهل جنه عدن.

وَ أَمَّا إِنْ کانَ‏، المتوفى، مِنْ أَصْحابِ الْیَمِینِ‏ فَسَلامٌ لَکَ مِنْ أَصْحابِ الْیَمِینِ‏ اى- سلامه لک یا محمد منهم فلا تهتم لهم فانهم سلموا من عذاب اللَّه عز و جل و انک ترى فیهم ما تحب من السلامه.

و قیل- فَسَلامٌ لَکَ‏، اى- امن لک من شقاوتهم.

آورده‏ اند در بعضى کتب که- عایشه از حضرت سلطان کونین و امام الثقلین‏ النبى الهاشمى اعنى النبى الامى العربى محمد المصطفى (ص) پرسید که- یا رسول اللَّه از آن رازها که شب معراج رفت و حضرت احدیت جل جلاله و عم نواله و عظم شأنه و عزت کبریاؤه در کلام قدیم میفرماید که‏ فَأَوْحى‏ إِلى‏ عَبْدِهِ ما أَوْحى‏ چه بود؟اگر لختى که گفتنى است با من گویى.

رسول هاشمى و نبىّ مطلبى علیه افضل الصلوات و اکمل التحیات فرمود:

یا عایشه گفتم- خداوندا امّتهاى گذشته‏ چون سر از اطاعت‏ بگردانیدند قومى را سنگ باران فرمودى، قومى را بزمین فرو بردى، قومى را صورت بگردانیدى، خداوندا با امت من چه خواهى فرمود و ایشان را حکم چه رانده‏اى؟

حضرت عزت جل و علا فرمود فَسَلامٌ لَکَ مِنْ أَصْحابِ الْیَمِینِ‏.

تو در کار ایشان همه سلامت و امن و عافیت‏دان و دل خویش از ایشان بسلامت دار و ایمن باش.

اگر گذشتگان را سنگ‏باران فرستادم، امت تو را رحمت باران فرستادم و فرستم که من در ازل فرموده‏ام و حکم رانده که:عَسى‏ رَبُّکُمْ أَنْ یَرْحَمَکُمْ‏ کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلى‏ نَفْسِهِ الرَّحْمَهَ.

و اگر از ایشان قومى را بزمین فرو بردم اینان را بآسمان بر آرم و بجنّات مأوى رسانم که من در ازل فرموده ‏ام‏:فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوى‏ نُزُلًا.

و اگر ایشان را صورت خلقت بگردانیدم، اینان را صورت عمل بگردانم، سیّئات را حسنات کنم. که من در ازل فرموده‏ ام‏.فَأُوْلئِکَ یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ‏.

یا محمد و اگر نه آن بودى که من دوست دارم که با امت تو سخن گویم و عتاب کنم، خود با ایشان من حساب نکردى‏، لو لا انى احب معاتبتهم لما حاسبتهم.

و قیل- قوله: فَسَلامٌ لَکَ‏، هذا خطاب لکل من مات منهم یقول له الملائکه یبشرونه عند قبض روحه- سلام لک انک من اصحاب الیمین و قیل یبشرونه عند الخروج من القبر و قیل- هذا من المقلوب اى- سلام لاصحاب الیمین منک اى- انک تلقاهم فى الجنه.

وَ أَمَّا إِنْ کانَ مِنَ الْمُکَذِّبِینَ‏، بالبعث، الضَّالِّینَ‏ عن الهدى و هم اصحاب المشأمه فَنُزُلٌ مِنْ حَمِیمٍ‏ اى- له نزل من حمیم اى- غذاؤهم و معاشهم و نصیبهم من جهنم ماء حار.

وَ تَصْلِیَهُ جَحِیمٍ‏ اى- اقامه فى جحیم و هو ما عظم من النار.

إِنَّ هذا الذى ذکرت لهؤلاء الفرق الثلث و قیل- کل ما ذکرنا فى هذه السوره، لَهُوَ حَقُّ الْیَقِینِ‏ اى- هو یقین حق الیقین، اى- الخبر الذى لا شک فیه اضاف الى نفسه کیوم القیامه و مسجد الجامع.

و قیل- التقدیر: حق الامر الیقین. و الیقین علم یحصل به ثلج الصدر و یسمى برد الیقین و قیل- هو علم یحصل بالدلیل.

و قال قتاده- ان اللَّه عز و جل: لیس تارکا احدا من الناس حتى یقفه على الیقین من هذا القرآن. فاما المؤمن فایقن فى الدنیا فنفعه ذلک یوم القیامه و اما الکافر فایقن یوم القیامه حین لا ینفعه.

فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ‏ فیه دلاله على ان الاسم هو المسمّى لانه لا یجوز ان یکون المسبّح غیر اللَّه و المعنى- اذکره باسمائه العلى و صفاته الحسنى و قیل- نزّه اللَّه عما نسب الیه من السوء.

روى صله بن زفر عن حذیفه: انه صلّى مع النبى (ص)، فکان یقول فى رکوعه:«سبحان ربى العظیم» و فى سجوده: «سبحان ربى الاعلى». و ما اتى على آیه رحمه الا وقف و سأل و ما اتى على آیه عذاب الا وقف و تعوّذ.

[و عن جابر قال- قال رسول اللَّه ص: من قال- سبحان اللَّه العظیم و بحمده غرست له نخله فى الجنه.

وعن ابى هریره قال- قال رسول اللَّه ص: کلمتان خفیفتان على اللسان ثقیلتان فى المیزان حبیبتان الى الرحمن: سبحان اللَّه و بحمده، سبحان اللَّه العظیم.

وعن عبد اللَّه بن مسعود قال- سمعت رسول اللَّه (ص): من قرأسوره الواقعه کل لیله لم تصبه فاقه ابدا.

النوبه الثالثه

قوله: أَ فَرَأَیْتُمْ ما تُمْنُونَ- أَ أَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ‏. حضرت حق جل جلاله و تقدّست اسمائه و تعالت صفاته، درین آیت کریمه کلام قدیم ازلى اظهار قدرت خویش میکند بر عالمیان در آفرینش ایشان. تا بدانند که صانع بى‏علت او است، کردگار بى‏آلت اوست قهار بى‏علت اوست غفار بى‏مهلت اوست. ستّار هر زلّت اوست.

خداوندى که بیافرید از آب ضعیف صورتى لطیف. بنمود صنعتى متین از نطفه مهین. نقشهاء گوناگون راست کرده بکن فیکون. اعضاء متشاکل، اضداد متماثل.

هر عضوى بنوعى از جمال آراسته. نه بر حد او فزوده نه از قدر او کاسته.

هر یکى را صفتى داده و در هر یکى قوّتى نهاده.

حواسّ در دماغ، بها در پیشانى، جمال در بینى، سحر در چشم، ملاحت در لب، صباحت در خد، کمال حسن در موى، حسد در جگر، حقد در سپرز، شهوت در عروق، ایمان در دل، محبت در سر، معرفت در جان.

نه پیدا که صنایع در طبایع نیکوتر یا تدبیر در تصویر شیرین‏تر.

میان آب لطیف و خاک کثیف چنین نگار چیست. چون نگارنده یکیست در کس کس این خوار چیست. چندین غرائب و عجائب از قطره‏ آب ..؟ عاقل در نظاره صنعت، و غافل در خواب.

اى جوانمرد تا چند بدیده ظاهر بنشان شواهد نگرى، یک بار بدیده باطن بنشان لطائف نگر.

چنانستى که رب العزه فرمودى‏: عبدى رویت آراستم و دلت آراستم، رویت آراستم از بهر نظاره خلق. دلت آراستم از بهر نظاره خود. رویت خلق ببیند و دلت من بینم.

بر روى تو که نظاره‏گاه خلق است حد شریعت راندن روا نداشتم. در دلت که نظاره‏گاه من است درد قطیعت رسانیدن کى روا دارم.

ما آن خداوندیم که در صفت قدرت ما هم آفریدن است، هم میرانیدن از آفریدن خبر داد که: أَ أَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ‏.

از میرانیدن خبر داد که: نَحْنُ قَدَّرْنا بَیْنَکُمُ الْمَوْتَ‏.

در آفریدن صفات لطف نمودم. در میراندن کمال قهر نمودم.

بیافریدم، تا قدرت و لطف بینى، بمیرانم، تا سیاست و قهر بینى، باز زنده گردانم تا هیبت و سلطنت بینى.

چون میدانى که قادر و تواناام، حکیم و داناام. و در توانایى و دانایى بى‏همتاام، فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ‏. بپاکى مرا بستاى و بیکتایى و بزرگوارى مرا یاد کن تا فردا ترا در زمره مقربان‏ فَرَوْحٌ وَ رَیْحانٌ‏ پیش آرم که من در ازل حکم چنین کرده‏ام و خود در کلام قدیم فرموده‏ام: فَأَمَّا إِنْ کانَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ- فَرَوْحٌ وَ رَیْحانٌ وَ جَنَّهُ نَعِیمٍ‏.

یکى از بزرگان دین گفته که- روح و ریحان هم در دنیاست و هم در عقبى.

روح در دنیاست و ریحان در عقبى. روح آنست که دل بنده مؤمن را بنظر خویش بیاراید تا حق از باطل واشناسد. آن گه بعلم فراخ کند تا دیدار قدرت در آن جاى یابد. آن گه بینا کند تا بنور منت مى ‏بیند. شنوا کند تا پند ازلى مى‏نیوشد. پاک کند تا همه صحبت او جوید. بعطر وصال خوش کند تا در آن مهر دوست روید. بنور خویش روشن کند تا از او باو نگرد. بصیقل عنایت بزداید تا در هر چه در نگرد او را بیند.

بنده چون برین صفت بسراى سعادت رود آنجا ریحان کرامت بیند. نسیم انس دمیده، زیر درخت وجود تخت رضا نهاده، بساط انس گسترده، شمع عطف افروخته. بنده ملک‏وار نشسته و دوست ازلى پرده برگرفته بسمع بنده سلام رسانیده و دیدار ذو الجلال نموده.

وَ أَمَّا إِنْ کانَ مِنْ أَصْحابِ الْیَمِینِ- فَسَلامٌ لَکَ مِنْ أَصْحابِ الْیَمِینِ‏ اصحاب الیمین از سابقان و مقرّبان بمنزلت و مرتبت فروتراند عابدان‏اند، عبادت از بهر آن میکنند تا بناز و نعیم بهشت رسند و عاملان‏اند، در دنیا عمل میکنند تا در عقبى. ثواب یابند و رب العزه میفرماید: إِنَّا لا نُضِیعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا.

ما مزد نیکوکاران ضایع نکنیم و بهر چه طمع دارند از آن دولت مقیم و ملک کریم ایشان را نومید نکنیم. مزد کارشان تمام دهیم. فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ‏ و فضل خود بر سر نهیم‏ وَ یَزِیدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ‏.

ایشانراست مجالس آراسته و مساکن پیراسته، انوار لطفها افروخته، انواع عطرها سوخته، غلمان و ولدان، خدم و حشم بخدمت ایستاده، ساقیان دل فریب جامهاى شراب بر دست نهاده، مطربان شورانگیز نغمهاى‏ دلرباى درگرفته.

هر یکى چون ملکى نشسته، در غرف و شرف و ریاض و غیاض خویش بر تخت عز تکیه زده، تاج ولایت مرصع بجواهر عنایت بر سر نهاده، بر بساط انبساط از مشاهده مشهود داد بداده، طوق جمال در گردن وصال قلاده کرده، بتمجید و تحمید آواز برآورده و مولى جل جلاله پرده برگرفته: مالا عین رأت و لا اذن سمعت و لا خطر على قلب بشر نقد گشته، بجلال عز بار خداى که مادر مهربان طفل گریان را چنان ننوازد که اللَّه تعالى بنده عاصى را نوازد بوقت غیان.

کشف الأسرار و عده الأبرار// ابو الفضل رشید الدین میبدى جلد ۹

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *