کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره الزخرف آیه ۶۷ـ۸۹

۳- النوبه الاولى‏
(۴۳/ ۸۹- ۶۷)

الْأَخِلَّاءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ، دوستان همه آن روز یکدیگر رادشمن باشند،

إِلَّا الْمُتَّقِینَ (۶۷) مگر [گرویدگان‏] پرهیزندگان [از شرک‏].

یا عِبادِ [ایشان را گویند]: اى بندگان من،

لا خَوْفٌ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ وَ لا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (۶۸) بر شما نه بیم است امروز و نه اندوه.

الَّذِینَ آمَنُوا بِآیاتِنا وَ کانُوا مُسْلِمِینَ (۶۹) اى ایشان که بگرویدند و مسلمانان بودند.

ادْخُلُوا الْجَنَّهَ در روید در بهشت،

أَنْتُمْ وَ أَزْواجُکُمْ‏ شما و جفتان شما،

تُحْبَرُونَ (۷۰) شما را شادان میدارند.

یُطافُ عَلَیْهِمْ‏ بر [سرهاى‏] ایشان میگردانند،

بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ أَکْوابٍ‏، کاسه‏ هاى زرین و آبدست هاى زرین،

وَ فِیها ما تَشْتَهِیهِ‏ الْأَنْفُسُ‏، و در آن بهشت است هر چه دلها خواهد،

وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ‏، و چشمها را خوش آید،

وَ أَنْتُمْ فِیها خالِدُونَ (۷۱) و شما در آن جاویدان.

وَ تِلْکَ الْجَنَّهُ و آن بهشت آنست‏

الَّتِی أُورِثْتُمُوها که شما را میراث دادند [از ناگرویدگان‏]،

بِماکُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (۷۲) بآنچه میکردید [در دار دنیا از نیکویى‏].

لَکُمْ فِیها فاکِهَهٌ کَثِیرَهٌ شما راست در آن، میوه‏هاى فراوان،

مِنْها تَأْکُلُونَ (۷۳) از آن میخورید.

إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ (۷۴) ناگرویدگان در عذاب دوزخ جاویدان‏اند.

لا یُفَتَّرُ عَنْهُمْ‏، هیچ کم نکنند و سست از ایشان عذاب آن،

وَ هُمْ فِیهِ مُبْلِسُونَ (۷۵) و ایشان در آن عذاب‏اند فرومانده بیچاره و نومید و خوار.

وَ ما ظَلَمْناهُمْ‏ و بر ایشان ستم نکردیم،

وَ لکِنْ کانُوا هُمُ الظَّالِمِینَ (۷۶) لکن ایشان ستمکاران بودند [بر خود].

وَ نادَوْا یا مالِکُ‏ بآواز خوانند خازن دوزخ را مالک و گویند،

لِیَقْضِ عَلَیْنا رَبُّکَ‏، [از خداوند خویش خواه‏] تا مرگ راند بر ما،

قالَ إِنَّکُمْ ماکِثُونَ (۷۷) مالک ایشان را جواب دهد که ایدر خواهید بود.

لَقَدْ جِئْناکُمْ بِالْحَقِ‏ پیغام راست آوردیم بشما در دنیا،

وَ لکِنَّ أَکْثَرَکُمْ لِلْحَقِّ کارِهُونَ (۷۸) لکن بیشتر شما سخن راست را دشواردار بودید و ناخواه.

أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً یا ایشان کارى محکم [در مکر با رسول ما] میسازند فراهم،

فَإِنَّا مُبْرِمُونَ (۷۹) ما نیز کارى محکم میسازیم فراهم.

أَمْ یَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُمْ‏ یا مى‏پندارند که ما نمى‏شنویم نهان ایشان در دلها،

و راز ایشان در زبانها، بَلى‏، آرى [میشنویم‏]،

وَ رُسُلُنا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ (۸۰) و فرستادگان ما بنزدیک ایشان، [کرد و گفت ایشان‏] مى‏نویسند.

قُلْ إِنْ کانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ، گوى‏ اگر رحمن را فرزند بودى،

فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِینَ (۸۱) من پیشین کسى بودمى که ننگ داشتمى از پرستش او.

سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ‏، پاکى و بى ‏عیبى خداوند آسمان و زمین را خداوند عرش،

عَمَّا یَصِفُونَ (۸۲) از آن صفتها [که آن دروغ‏زنان میگویند او را].

فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا، گذار ایشان را تا همان نابکار میکنند و میگویند

وَ یَلْعَبُوا و ببازى میزیند،

حَتَّى یُلاقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی یُوعَدُونَ (۸۳) تا آن گاه که بآنروز رسند که ایشان را مى وعده دهند.

وَ هُوَ الَّذِی فِی السَّماءِ إِلهٌ‏، اوست که در آسمان خدا اوست،

وَ فِی الْأَرْضِ إِلهٌ‏ و در زمین خدا، هم اوست،

وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْعَلِیمُ (۸۴) و اوست آن راست کار راست دانش.

تَبارَکَ الَّذِی لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‏ و برتر است و پاکتر و بزرگوارتر آن خداى که او راست پادشاهى هفت آسمان و هفت زمین‏

وَ ما بَیْنَهُما و هر چه میان آن هر دو،

وَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَهِ و بنزدیک اوست روز رستاخیز،

وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ (۸۵) و همه آفریده را با او خواهند برد.

وَ لا یَمْلِکُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَهَ و نه پادشاهند ایشان‏ که بخداى میخوانند ایشان را فرود از او بر شفاعت ایشان را،

إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ (۸۶) مگر کسى که گواهى دهد براستى [که اللَّه یکى‏] و بدل میداند.

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ‏، و اگر پرسى ایشان را، که آفرید ایشان را؟،

لَیَقُولُنَّ اللَّهُ‏، ناچار گویند که اللَّه،

فَأَنَّى یُؤْفَکُونَ (۸۷) پس ایشان را از حق چون برمیگردانند.

وَ قِیلِهِ یا رَبِ‏، [میپندارند که ما نمى‏شنویم سخن رسول که‏] میگوید:

یا رب‏ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لا یُؤْمِنُونَ (۸۸) اینان گروهى ‏اند پند بنمیگروند.

فَاصْفَحْ عَنْهُمْ‏، فراگذار از ایشان،

وَ قُلْ سَلامٌ‏ و گوى من از پاسخ نابکار گوى، بیزارم‏

فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ (۸۹) آرى آگاه شوند.

 

النوبه الثانیه

قوله:- الْأَخِلَّاءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ مفسران را در این آیت دو قولست: یک قول آنست که مراد باین، کفار و احزاب‏اند که روز قیامت همه از یکدیگر بیزار شوند و دشمن یکدیگر باشند، همانست که جاى دیگر فرمود:

ثُمَّ یَوْمَ الْقِیامَهِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ وَ یَلْعَنُ بَعْضُکُمْ بَعْضاً روز قیامت بیکدیگر کافر شوید و یکدیگر را نفرین کنید.
قول دیگر آنست که: الا خلاء على المعصیه فى الدنیا یوم القیمه بعضهم لبعض عدو إِلَّا الْمُتَّقِینَ‏ اى- الا المتحابین فى اللَّه على طاعه اللَّه. ایشان که در دنیا بر معصیت و بر مخالفت شریعه با یکدیگر دوستى گیرند و دمساز یکدیگر باشند، فردا در قیامت ایشان را از آن دوستى نفعى نیاید بلکه دشمن یکدیگر شوند.

مجاهد گفت: اصحاب المعاصى متعادون یوم القیمه، آن گه استثنا کرد گفت: إِلَّا الْمُتَّقِینَ‏ مگر ایشان که از معصیت بپرهیزند و در دنیا از بهر خدا، در طاعت خدا، دوست یکدیگر باشند. آن دوستى بپیوندد و در قیامت گسسته نشود.
قال النبى (ص): ان اللَّه تعالى یقول یوم القیمه: این المتحابّون بجلالى، الیوم اظلهم فى ظلى یوم لا ظل الا ظلى.

وفى روایه اخرى: یقول اللَّه تعالى المتحابّون فى جلالى لهم منابر من نور یغبطهم النبیون و الشهداء.
و قال ابن عباس: احبّ للَّه و ابغض للَّه و وال للَّه و عاد للَّه، فانه انما ینال ما عند اللَّه بهذا و لن ینفع احدا، کثره صومه و صلاته و حجّه حتى یکون هکذا و قد صار الناس الیوم یحبون و یبغضون للدنیا و لن ینفع ذلک اهله، ثم قراء:الْأَخِلَّاءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِینَ‏

وقال على (ع) فى هذه الایه:خلیلان مؤمنان و خلیلان کافران، فمات احد المؤمنین فقال یا رب ان فلانا کان یأمرنى بطاعتک و طاعه رسولک و یأمرنى بالخیر و ینهانى عن الشر و یخبرنى انى ملاقیک، یا رب فلا تضلّنّه بعدى و اهده کما هدیتنى و اکرمه کما اکرمتنى، فاذا مات خلیله المؤمن، جمع بینهما فیقول لیثن احدکما على صاحبه فیقول نعم الاخ و نعم الخلیل و نعم الصاحب.

قال و یموت احد الکافرین فیقول یا رب ان فلانا کان ینهانى عن طاعتک و طاعه رسولک و یأمرنى بالشر و ینهانى عن الخیر و یخبرنى انى غیر ملاقیک، فلا تهده بعدى و اضلله کما اضللتنى و اهنه کما اهنتنى، فاذا مات خلیله الکافر جمع بینهما فیقول لیذمّ احدکما، صاحبه، فیقول بئس الاخ و بئس الخلیل و بئس الصاحب.

ثم قرأ:یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِینَ‏ یا عِبادِ لا خَوْفٌ‏ القول هاهنا مضمر یعنى یقول اللَّه تعالى للمتقین:

یا عِبادِ گفته‏اند در روز قیامت در وقت بعث که رب العالمین خلق را زنده گرداند، همه ترسان و لرزان باشند، جانها از فزع قیامت بچنبر گردن رسیده‏اند، ندا آید که: یا عِبادِ لا خَوْفٌ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ وَ لا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ‏ خلق همه امید دارند که این ندا عامست همگنان را، تا بر پى آن، ندا آید که: الَّذِینَ آمَنُوا بِآیاتِنا وَ کانُوا مُسْلِمِینَ‏ آن گه، کافران همه نومید شوند و مسلمانان از کافران جدا شوند و ایشان را گویند: ادْخُلُوا الْجَنَّهَ أَنْتُمْ وَ أَزْواجُکُمْ تُحْبَرُونَ‏ مفسران گفتند نظم این آیات بر دو وجه است: یکى بر تقدیم و تأخیر، یعنى یا عبادى الذین آمنوا بآیاتنا و کانوا مسلمین لا خوف علیکم و لا انتم تحزنون. اى بندگان من که بسخنان من بگرویدید و مسلمان بودید، شما را امروز نه بیم است و نه اندوه.

وجه دیگر: یا عِبادِ، لا خَوْفٌ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ وَ لا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ‏ سخن‏ اینجا تمام شد، آن گه بر معنى ندا گفت بى‏حرف ندا: الَّذِینَ آمَنُوا یعنى یا ایها الذین آمنوا کقوله: یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا یعنى یا یوسف، اى ایشان که بگرویدند بسخنان ما و مسلمان بودند، ادْخُلُوا الْجَنَّهَ درروید در بهشت، أَنْتُمْ وَ أَزْواجُکُمْ تُحْبَرُونَ‏ اى تسرّون و تنعّمون و قیل الخبر، السماع.

یُطافُ عَلَیْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ أَکْوابٍ‏ الطائف الخادم و الصحاف القصاع الواسعه، واحدتها: صحفه. و الاکواب: جمع کوب، و هو اناء مستدیر مدور الرأس، لا عروه له و لا اذن و لا خرطوم، و المعنى: بایدى الغلمان صحاف من ذهب فیها طعام، و اکواب من ذهب فیها شراب‏ فِیها اى فى الجنه ما تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ‏ هذا من جوامع القرآن لانه جمع بهاتین اللفظتین، ما لو اجتمع الخلق کلهم على وصف ما فیها على التفصیل، لم یخرجوا عنه. قرأ نافع و ابن عامر و حفص، ما تشتهیه الانفس، و کذلک هى فى مصاحفهم و قرأ الآخرون بحذف الهاء. و حذف الضمیر من الموصول، احسن من الاثبات، تقول: لذّا الشی‏ء یلذ فهو ملذوذ و لذیذ،

قال الشاعر:

و لقد هممت بقتلها من اجلها  کیما تکون خصیمتى فى المحشر
کیما یطول خصامنا و نزاعنا فتلذّ عینى من لذیذ المنظر

تقول: هذا الشراب ملذوذ و لذیذ و لذّ و لذّه. قال اللَّه تعالى عز و جل:- وَ أَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّهٍ لِلشَّارِبِینَ‏ و المصدر: اللذاذه، قال الحسن البصرى-: لذاذه شهاده ان لا اله الا اللَّه فى الآخره کلذاذه الماء البارد فى الدنیا و تَلَذُّ الْأَعْیُنُ‏ اى- تجد للنظر الیه لذه لافراط حسنه فى مرآها و ما التذ به العین، قبلته النفس، لانها رائد العین، وَ أَنْتُمْ فِیها خالِدُونَ‏ لان نعیمها لا یزول و لا ینقطع.

وفى الخبر: ان اعرابیا قال یا رسول اللَّه ا فى الجنه ابل فانى احبّ الإبل، فقال یا اعرابى ان ادخلک اللَّه الجنه، اصبت فیها ما اشتهت نفسک و لذّت عینک.

وعن ابى هریره قال: قال رسول اللَّه (ص): ان ادنى اهل الجنه منزله، من له سبع درجات و هو على السادسه و فوقه السابعه، و ان له ثلاثمائه خادم و انه یغدى علیه و یراح فى کل یوم ثلاثمائه صحفه، فى کل صحفه لون من الطعام لیس فى الأخرى، و انه لیلذ اوّله کما یلذ آخره و ان له من الاشربه، ثلاثمائه اناء فى کل اناء شراب‏ لیس فى الآخر، و انه لیقول یا رب، لو اذنت لى، لاطعمت اهل الجنه و سقیتهم و لم ینقص ذلک مما عندى شیئا، و ان له من الحور العین ثنتین و ستین زوجه، سوى ازواجه من الدنیا.

و عن ابى ظبیه السلمى قال: ان الشرب من اهل الجنه لتظلّهم سحابه، فتقول ما امطرکم، فما یدعو داع من القوم، بشی‏ء، الا امطرته، حتى ان القائل منهم، لیقول: امطرینا کواعب اترابا. و عن ابى امامه قال ان الرجل من اهل الجنه لیشتهى الطائر و هو یطیر، فیقع متعلقا نضیجا فى کفه، فیأکل منه حى تنتهى نفسه ثم یطیر و یشتهى الشراب، فیقع الإبریق فى یده فیشرب منه ما یریده ثم یرجع الى مکانه.

وَ تِلْکَ الْجَنَّهُ الَّتِی أُورِثْتُمُوها بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ‏ یقال لهم: هذه الجنه التی وعدکم اللَّه فى کتابه انه یورثکموها فى قوله: تِلْکَ الْجَنَّهُ الَّتِی نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ کانَ تَقِیًّا. و فى قوله: أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُونَ‏ قیل: ورّث اللَّه الذین قبلوا امره، منازل الذین لم یقبلوه.لَکُمْ فِیها فاکِهَهٌ کَثِیرَهٌ تتعللون بها بعد الطعام و الشراب‏ مِنْها تَأْکُلُونَ‏ اى: ما اشتهیتم منها.

وفى الخبر: لا ینزع رجل فى الجنه من ثمرها الا نبت مکانها مثلاها، ثم ذکر جزاء الکفار للتقابل، فقال:إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ‏ رفع خالدون بالخبر لانه المقصود بالذکر و یجوز ان یکون خبرا بعد خبر.
لا یُفَتَّرُ عَنْهُمْ‏ اى- لا یخفف عنهم زمانا و لا نقصانا وَ هُمْ فِیهِ‏ اى- فى العذاب‏ مُبْلِسُونَ‏ آئسون من النجاه، متحیرون.

وَ ما ظَلَمْناهُمْ‏ بالعذاب‏ وَ لکِنْ کانُوا هُمُ الظَّالِمِینَ‏ ظلموا انفسهم بکفرهم، وَ نادَوْا یا مالِکُ‏ لما یئسوا من فتور العذاب، نادوا یا مالک و هو خازن النار، لِیَقْضِ عَلَیْنا رَبُّکَ‏ یعنى لیمتنا ربک فنستریح فیجیبهم مالک بعد مائه سنه و قیل بعد الف سنه، إِنَّکُمْ ماکِثُونَ‏ فى العذاب، لا تتخلصون عنه لا بموت و لا فتور. و قیل هذه تمنّ منهم لا طمع، لانّهم یعلمون انه لا مخلص لهم.
قال عبد اللَّه بن عمرو: ینادون مالکا اربعین سنه فیجیبهم بعدها إِنَّکُمْ ماکِثُونَ‏ ثم ینادون رب العزه رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها، فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ‏ فلا یجیبهم‏ مثل عمر الدنیا ثم یقول‏ اخْسَؤُا فِیها وَ لا تُکَلِّمُونِ‏، فلیس بعدها الا کصیاح الحمیر اوّله زفیر و آخره شهیق.

لَقَدْ جِئْناکُمْ بِالْحَقِ‏ اى بالقرآن و النبى، وَ لکِنَّ أَکْثَرَکُمْ لِلْحَقِّ کارِهُونَ‏ کرهتم ما جاءکم الرسول به و خفتم زوال ریاستکم.
أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبْرِمُونَ‏ یعنى احکموا امرا فى المکر بمحمد (ص) فانا محکمون امرا فى مجازاتهم و ذلک حین اجتمع کفار قریش فى دار الندوه بعد موت ابى طالب، لیمکروا بالنبى، (ص) فنزل جبرئیل فاخبره بمکرهم و امره بالخروج، فخرج من لیلته الى الغار و قتل اولئک النفر ببدر فذلک قوله: انّا مبرمون.

أَمْ یَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ‏ حدیث انفسهم‏ وَ نَجْواهُمْ‏ ما یتحدثون فیما بینهم و یخفونه عن غیرهم، بَلى‏ نسمع ذلک و نعلم، وَ رُسُلُنا ایضا یعنى الحفظه، لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ‏ ثم یعرض علیهم فى القیامه لیعلموا انه لا یخفى على ملائکتنا فکیف علینا.

این آیت در شأن سه کس فرو آمد: صفوان بن امیه و ربیعه و حبیب بن عمرو الثقفیین، بر در کعبه نشسته بودند و با یکدیگر راز میگفتند، حبیب گفت:محمد با اصحاب خویش میگوید که خداوند من راز نهانى که میان دو کس رود میداند و هر جا که سه کس فراهم آیند چهارم ایشان بود، گویى آنچ میان ما میرود میداند. ربیعه گفت: مگر بعضى داند همه نه، صفوان گفت و نه یک کلمه که اگر دانستید همه دانستید حبیب گفت: چنانست که صفوان میگوید، از این رازها و نهانیها هیچ نداند، بجواب ایشان این آیت آمد:، میپندارند که ما سرّ دل ایشان نمیدانیم و راز ایشان نمى‏ شنویم، بلى میدانیم و میشنویم و فرشتگان نیز مینویسند که بر ایشان موکّلند.

قُلْ إِنْ کانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فى قولکم و على زعمکم، فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِینَ‏ اى- فانا اول من عبده بانه واحد لا شریک له و لا ولد و اول من کذّبکم و خالفکم فیما قلتم. قال ابن عباس، ان، هاهنا بمعنى النفى و الجحد، اى- ما کان للرحمن ولد و انا اول الشاهدین له بذلک، العابدین له و قیل العابدین، بمعنى الآنفین، یعنى انا اول الآنفین من هذا القول، المنکرین ان له ولدا، یقال عبد یعبد عبدا، اذا انف و غضب، و المعنى:

انا اول من غضب للرحمن، ان یقال له ولد، قرأ حمزه و الکسائى، ولد بضم الواو و سکون اللام و قرأ الباقون ولد بفتحتین و الوجه انهما لغتان کالصلب و الصلب و یجوز ان یکون ولد جمع ولد کاسد لجمع الاسد. ثم نزّه نفسه عن الولد فقال:سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا یَصِفُونَ‏ اى عما یقولون من الکذب.فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا، فى باطلهم‏ وَ یَلْعَبُوا فى دنیاهم‏ حَتَّى یُلاقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی یُوعَدُونَ‏ یعنى یوم القیمه.وَ هُوَ الَّذِی فِی السَّماءِ إِلهٌ وَ فِی الْأَرْضِ إِلهٌ‏ قوله فى الارض، فى هاهنا زائده، تأویله: و هو الذى فى السماء و الارض اله، قال قتاده: یعبد فى السماء و الارض تعبده الملائکه فى السماء و تعبده الانس و الجن فى الارض، لیس له فیهما ولد و لا شریک، وَ هُوَ الْحَکِیمُ‏ فى تدبیر خلقه‏ الْعَلِیمُ‏ بمصالحهم.

تَبارَکَ الَّذِی لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُما اى- جل لم یزل و لا یزال الذى له ملک السماوات و الارض و ما بینهما یعنى ما فیهما من المخلوقات، و قیل و ما بینهما، هو الهواء، وَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَهِ اى- تفرد بعلم قیام الساعه وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ‏.

قرأ ابن کثیر و حمزه و الکسائى و یعقوب بروایه رویس، بالیاء و الوجه انه على الغیبه لان ما قبله کذلک و هو قوله:- فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا و قرأ الباقون و یعقوب بروایه روح، ترجعون بالتاء، و الوجه انه على تقدیر قل، کانه قال: قل لهم و الیه ترجعون. و یجوز ان یراد به مخاطبون و غائبون، فغلب حکم الخطاب و کان یعقوب وحده یفتح اوله و یکسر الجیم، و الباقون یضمون اوله و یفتحون الجیم یعنى: الیه ترجعون للثواب و العقاب.

وَ لا یَمْلِکُ الَّذِینَ یَدْعُونَ‏ اى- یدعونهم فهو عام فى المدعوین، من الملائکه و الانس و الجن و الاصنام، ثم استثنى فقال‏ إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِ‏ و هو عیسى و عزیر و الملائکه فانهم یملکون الشفاعه لانهم یشهدون بالحق‏ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ‏. حقیقه ما شهدوا به، میگوید، روز رستاخیز این معبودان که ایشان را فرود از اللَّه مى‏پرستند، شفاعت نکنند و شفاعت نتوانند هیچ کس را مگر عیسى و عزیر و فرشتگان، اگر چه‏ ایشان را فرود از اللَّه میپرستند، ایشان شفاعت توانند، زیرا که ایشان براستى، اللَّه را گواهى میدهند بیکتایى و بى‏همتایى و بدل و اعتقاد و یقین، یکتایى و بى‏همتایى وى میدانند. این قول قتاده است که: الَّذِینَ یَدْعُونَ‏ بر عموم میراند، اما قول مجاهد آنست که: الَّذِینَ یَدْعُونَ‏ خاص است بعیسى و عزیر و فرشتگان و معنى آنست که:

لا یملک عیسى و عزیر و الملائکه الشفاعه إِلَّا مَنْ شَهِدَ اى- الا لمن شهد بالحق فیقول لا اله الا اللَّه و یعلم بقلبه ما شهد به لسانه، میگوید: عیسى و عزیر و ملائکه که ایشان را فزود از اللَّه میپرستند، شفاعت نتوانند، مگر کسى را که گواهى دهد اللَّه را بیکتایى و بدل یقین داند که اللَّه یکى است.

قولى دیگر گفته‏اند که: الَّذِینَ یَدْعُونَ‏ عابدان میخواهد نه معبودان، و باین قول یملک بمعنى ینال است و الا بمعنى لکن و هو الاستثناء المنقطع میگوید ایشان که فزود از اللَّه کسى را میپرستند، شفاعت، هیچ شفیع در نیابند و بر هیچ شفاعت، پادشاه نه‏اند که هیچ کس از بهر ایشان شفاعت نکند، لکن کسى که براستى گواهى دهد که اللَّه یکى است و بدل داند که یکى است، او مالک شفاعت باشد و شفاعت شفیعان دریابد.

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ‏، یعنى قریشا مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى یُؤْفَکُونَ‏ یصرفون عن الحق الى الباطل.وَ قِیلِهِ یا رَبِ‏ الهاء راجعه الى النبى (ص). عاصم و حمزه، و قیله بکسر لام خوانند «۱» عطف است بر ساعت، یعنى‏ وَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَهِ و قیل النبى (ص): یا رب، میگوید آگاهى بنزدیک اللَّه است از سخن رسول که میگوید:

یا رب باقى بفتح لام خوانند، عطف بر سرّ و نجوى، معناه: ام یحسبون انا لا نسمع سرهم و نجویهم و قیله یا رب. میپندارند که ما سر و نجوى ایشان نمى‏شنویم و سخن رسول که میگوید: یا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لا یُؤْمِنُونَ‏ رسول خدا از قریش به اللَّه نالید و گفت: یا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لا یُؤْمِنُونَ‏ اینان گروهى‏اند که بنمى‏گروند.

فَاصْفَحْ عَنْهُمْ‏ القول هاهنا مضمر، التاویل فقلنا له فاصفح عنهم. و الصفح‏ الاعراض و العفو و هو منسوخ بآیه القتال، وَ قُلْ سَلامٌ‏ هذه براءه و لیست بتحیه، کقول ابراهیم لابیه، سَلامٌ عَلَیْکَ سَأَسْتَغْفِرُ لَکَ رَبِّی‏ و کقوله تعالى:- سَلامٌ عَلَیْکُمْ لا نَبْتَغِی الْجاهِلِینَ‏ ثم هدّدهم فقال: فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ‏. قرأ نافع و ابن عامر بالتاء على المخاطبه اى- قل لهم یا محمد فسوف تعلمون و الباقون بالیاى للغیبه.

 

النوبه الثالثه

قوله تعالى:- الْأَخِلَّاءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِینَ‏ بدان که مستحق دوستى بحقیقت خدا است و بس، زیرا که جمال بر کمال و جلال بى‏زوال او راست، ذات ازلى و صفات سرمدى او راست، و وجود بى‏غایت وجود بى‏نهایت او راست، علم بى‏آلت و قدرت بى‏حیلت او راست.
بو بکر صدّیق گفت: من ذاق من خالص محبه اللَّه عز و جل، منعه ذلک من طلب الدنیا و اوحشه من جمیع البشر.
هر که صفاء محبت حق در دل او منزل کرد، کدورت طلب دنیا و قبول خلق، از دل وى رخت برداشت، اگر کسى را دوست دارد از مخلوقان، از آن است که وى بحق تعالى تعلقى دارد، یا از روى دوستى با حق مناسبتى دارد. هر کرا دوستى بود، بحقیقت سرا و کوى و محلت او، او را دوست بود.

قال الشاعر:

و ما عهدى بحب تراب ارض‏  و لکن ما یحلّ به الحبیب.

مصراع: مقصود رهى ز کوى تو روى تو بود.
دوستى متقیان و پارسایان از آنست که حق جل جلاله میگوید: إِنْ أَوْلِیاؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ‏ دوستى رسول خدا از آنست که خود میفرماید:احبّونى لحب اللَّه عز و جل،پس منتهى همه دوستیها کمال جمال حضرت الهیت است و الیه الاشاره بقوله: وَ أَنَّ إِلى‏ رَبِّکَ الْمُنْتَهى‏ و نشان محبت آنست که هر مکروه طبیعت و نهاد که از دوست بتو آید آن را بر دیده نهى، مصطفى (ص) گفت:لخلوف فم الصائم اطیب عند اللَّه من ریح المسک.
بوى متغیر از دهن روزه‏دار عطر سراپرده قدوسیت است. بر همه عطرهاى عالم مقدم دار چون دوست آن را مى‏پسندد.
قال الشاعر:

و لو بید الحبیب سقیت سما  لکان السم من یده یطیب‏
آن دل که تو سوختى ترا شکر کند  و ان خون که تو ریختى بتو فخر کند
و ان دما اجریته لک شاکر و ان فؤادا رعته لک جامد
زهرى که بیاد تو خورم نوش آید دیوانه ترا بیند باهوش آید 

و گفته‏اند اى هر که ترا دید بشناخت و هر که بشناخت بیاویخت و هر که بیاویخت بسوخت. و سوخته را دیگر باره نسوزند، بلکه بنوازند، باین نداء کرامت که: یا عِبادِ لا خَوْفٌ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ وَ لا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ‏.
چنان که در ازل گفت، عبادى، در ابد هم خود گوید، عبادى. در ازل گفت:عبادى انتم خلقى و انا ربکم الىّ فارفعوا حوائجکم، و در ابد گوید: عِبادِ لا خَوْفٌ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ وَ لا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ‏ این خود خطاب است با عامه مؤمنان.

اما خطاب با صدّیقان و نزدیکان آنست که گوید:عبادى هل اشتقتم الىّ، عبادى هل احببتم لقایى. اینست عزیز حالتى و بزرگوار منزلتى، قاصد بمقصود رسیده و طالب بمطلوب و محب بمحبوب، درخت وصل ببرآمده و رسول مقصود بدر آمده، یار بشرط عشق درآمده.

یار هم آخر بشرط عشق درآید  رنج من از عاشقیش هم بسر آید

یُطافُ عَلَیْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ أَکْوابٍ‏ این نصیب زاهدان و عابدان است که یکبارگى خود را با طاعت و عبارت دارند و بحکم ریاضت و مجاهدت بر وفق شریعت، روزگار بگرسنگى و تشنگى بسر آوردند. و ملذوذات اطعمه و اشربه دنیا بکار نداشتند، لا جرم فردا در بهشت غلمان و ولدان، پیالهاى زرین بر سر ایشان میگردانند و میگویند:کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِیئاً بِما أَسْلَفْتُمْ فِی الْأَیَّامِ الْخالِیَهِ- وَ فِیها ما تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ‏

این نصیب عارفانست و مشتاقان، که تا بودند در آرزوى دیدار جلال و جمال حق بودند، با دلى تشنه و نفسى سوخته و جانى بعشق افروخته، شمه‏اى از عالم دوستى بایشان رسیده و ایشان در آن شمه سراسیمه و متحیر گشته، تحیرى که درون پرده است نه برون پرده، تحیر که برون پرده باشد گمراهى است و تحیر درون پرده، از آثار کمال جلال الهى است.
هر که از خلق بحق نتواند شد متحیرى گم‏راهست، هر که از حق بخلق نتواند آمد، متحیر حضرت درگاهست، هر چند که رود جز بوى بازنگردد.

پیر طریقت ازینجا گفت: روزگارى او را مى‏جستم، خود را مییافتم، اکنون خود را میجویم او را مییابم. این آن تحیر است که آن جوانمردان طریقت بدعا خواسته‏اند که: یا دلیل المتحیرین، زدنى تحیرا و انشدوا.

قد تحیرت فیک خذ بیدى ‏ یا دلیلا لمن تحیر فیکا

قومى خداى را پرستند بر بیم و طمع، دیده ایشان برین آمد که:یُطافُ عَلَیْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ أَکْوابٍ‏ مزدوران‏اند در بند پاداش مانده و دل در غم خلد بسته، قومى او را بمهر و محبت پرستند، عارفان‏اند دل با مهر او داده و در آرزوى دیدار وى سوخته. پیر طریقت گفت: من چه دانستم که مزدور است، کسى کو را بهشت رأس المال است و عارف اوست که در آرزوى یک لحظه وصالست، من دانستم که حیرت بوصال تو طریق است و ترا او بیش جوید که در تو غریق است:

 

کى خندد اندر روى من بخت من از میدان تو کى خیمه از صحراء جانم برکند هجران تو
تا کى روم بر بوى تو در کوى جست و جوى تو  با مهر و گفت و گوى تو از هر سویى جویان تو

به داود وحى آمد که: یاد اود، انّ اودّ الاودّاء الىّ، من عبدنى لغیر نوال و لکن لیعطى الربوبیه حقها. یاد اود من اظلم ممن عبدنى لجنه او نار، لو لم اخلق جنه و نارا لم اکن اهلا ان اطاع؟.

و مر عیسى علیه السّلام بطائفه من العباد قد نحلوا و قالوا نخاف النار و نرجوا الجنه، فقال مخلوقا خفتم و مخلوقا رجوتم، و مر بقوم آخر، کذلک فقالوا نعبده حبّا له و تعظیما لجلاله، فقال انتم اولیاء اللَّه حقا، معکم امرت ان اقیم.

میگوید: عیسى (ع) بقومى عابدان برگذشت که از عبادت گداخته بودند و میگفتند از دوزخ میترسیم و بهشت امید داریم، گفت از مخلوقى میترسید و بمخلوقى امید دارید و بقومى دیگر برگذشت که میگفتند، ما او را بدوستى او میپرستیم، گفت شما دوستان خدائید بدرستى مرا فرمودند که با شما باشم نشینم، و اللَّه اعلم.

کشف الأسرار و عده الأبرار// ابو الفضل رشید الدین میبدى جلد ۹

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *