کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره الفرقان آیه ۴۴ – ۲۰

۲- النوبه الاولى‏

(۲۵/ ۴۴- ۲۰)

 

قوله تعالى: وَ ما أَرْسَلْنا قَبْلَکَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ‏،- و نه فرستادیم پیش از تو فرستادگان [هیچ کس‏] إِلَّا إِنَّهُمْ لَیَأْکُلُونَ الطَّعامَ‏ مگر ایشان خورش میخوردند، وَ یَمْشُونَ فِی الْأَسْواقِ‏ و در بازارها مى ‏رفتند، وَ جَعَلْنا بَعْضَکُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَهً و شما را یکدیگر را فتنه و آزمایش کردیم، أَ تَصْبِرُونَ‏ شکیبا باشید! وَ کانَ رَبُّکَ بَصِیراً. (۲۰) و خداوند تو بینا [و دانا] بود [بهر چه کرد].

وَ قالَ الَّذِینَ لا یَرْجُونَ لِقاءَنا و گفتند ایشان که [از آمدن بما و] از دیدار ما نمى ‏ترسیدند و آن را نمى ‏بیوسیدند[۱] لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْمَلائِکَهُ چرا بر ما فریشتگان فرو نفرستیدند به پیغام، أَوْ نَرى‏ رَبَّنا یا ما خداى خود چرا نه بینیم [تا با ما سخن گوید]، لَقَدِ اسْتَکْبَرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ‏ در خویشتن بزرگ‏منشى آوردند و گردن‏کشى، وَ عَتَوْا عُتُوًّا کَبِیراً. (۲۱) و از اندازه برگذشتند بشوخى بزرگ.

یَوْمَ یَرَوْنَ الْمَلائِکَهَ آن روز که فریشتگان را بینند، لا بُشْرى‏ یَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِینَ‏ هیچ بشارت نیست آن روز کافران را، وَ یَقُولُونَ‏ و میگویند فریشتگان ایشان را: حِجْراً مَحْجُوراً. (۲۲) بهشت بر شما بسته ‏اى است از شما باز داشته. 

 

وَ قَدِمْنا إِلى‏ ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ‏ و بسر کردار ایشان آئیم از هر گونه که کردند، فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً (۲۳) و آن را گردى کنیم پراکنده.

 

أَصْحابُ الْجَنَّهِ یَوْمَئِذٍ بهشتیان آن روز، خَیْرٌ مُسْتَقَرًّا با به آرامگاهى ‏اند وَ أَحْسَنُ مَقِیلًا. (۲۴) و با نیکوتر فروآمدن گاهى.

 

وَ یَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ‏ و آن روز که بازشکافد آسمان از ابر [سپید] وَ نُزِّلَ الْمَلائِکَهُ تَنْزِیلًا. (۲۵) و فرو فرستند فریشتگان فرو فرستادنى.

 

الْمُلْکُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ‏ پادشاهى براستى آن روز رحمن راست، وَ کانَ یَوْماً عَلَى الْکافِرِینَ عَسِیراً (۲۶) و آن روزى است بر کافران دشخوار.

 

وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى‏ یَدَیْهِ‏ و آن روز کافر دو دست خود مى ‏خاید، یَقُولُ یا لَیْتَنِی‏ میگوید اى کاشک، اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلًا (۲۷) با رسول راهى برگرفتمى.

 

یا وَیْلَتى‏ نفرینا بر من، لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِیلًا (۲۸) کاشک من بهمان کس بدوست نگرفتیمى.

 

لَقَدْ أَضَلَّنِی عَنِ الذِّکْرِ که مرا از توحید بازگردانید و بگمراهى برد،بَعْدَ إِذْ جاءَنِی‏ پس آنکه آمده بود بمن، وَ کانَ الشَّیْطانُ لِلْإِنْسانِ خَذُولًا (۲۹) و دیو مردم را [فروگذارست و] خوارکننده.

 

وَ قالَ الرَّسُولُ یا رَبِ‏ رسول گفت: خداوند من! إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً (۳۰) این قوم من این قرآن را [بیکبارگى‏] فرو گذاشتند [و در آن نابکار و ژاژ گفتند].

 

وَ کَذلِکَ جَعَلْنا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِینَ‏ هم چنان هر پیغامبرى را [فرعونى و] دشمنى کردیم از بدان، وَ کَفى‏ بِرَبِّکَ هادِیاً وَ نَصِیراً. (۳۱) و بسنده است خداوند تو براه‏نمایى و کارسازى و بیارى.

 

وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ناگرویدگان گفتند: لَوْ لا نُزِّلَ عَلَیْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَهً واحِدَهً چرا قرآن نه بیکبار فروفرستادندید؟ کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ‏ آن را پراکنده فرستادیم تا دل ترا بآن نیرو میدهیم. وَ رَتَّلْناهُ تَرْتِیلًا (۳۲) و آن را گشاده بتو رسانیدیم و بر تو خواندیم.

 

وَ لا یَأْتُونَکَ بِمَثَلٍ‏ هیچ مثلى نیارند بتو [تباه کردن سخن ترا و عیب جستن آن را] إِلَّا جِئْناکَ بِالْحَقِ‏ مگر جواب آریم از آن ترا براستى، وَ أَحْسَنَ تَفْسِیراً (۳۳) و جواب آریم نیکو تفسیر ترا [زانکه آفریده پندارند.]

 

الَّذِینَ یُحْشَرُونَ عَلى‏ وُجُوهِهِمْ إِلى‏ جَهَنَّمَ‏ ایشان که مى‏روانند و با هم مى‏آرند روز رستخیز روان بر رویها بدوزخ، أُوْلئِکَ شَرٌّ مَکاناً وَ أَضَلُّ سَبِیلًا (۳۴) ایشان به بتر جایگاهى‏اند و گم‏راه‏تر راهى.

 

وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَى الْکِتابَ‏ و دادیم موسى را نامه، وَ جَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِیراً (۲۵) و هارون با او او را دستور کردیم و کارساز و یار.

 

فَقُلْنَا اذْهَبا گفتیم که هر دو روید! إِلَى الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا بایشان که دروغ شمردند سخنان ما، فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِیراً (۳۶) به نیست بدادیم ایشان را به نیست دادنى.

 

وَ قَوْمَ نُوحٍ لَمَّا کَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْناهُمْ‏ و قوم نوح را آن گه که رسولان را دروغ‏زن گرفتند بآب بکشتیم ایشان را، وَ جَعَلْناهُمْ لِلنَّاسِ آیَهً و ایشان‏ مردمان را نشانى [و داستانى کردیم‏] تا عبرت گیرند، وَ أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِینَ عَذاباً أَلِیماً (۳۷) و نیز آن ستمکاران را عذابى ساختیم دردنماى.

 

وَ عاداً وَ ثَمُودَ وَ أَصْحابَ الرَّسِ‏ و عاد و ثمود را و اصحاب رس را هم عبرت کردیم مردمان را، وَ قُرُوناً بَیْنَ ذلِکَ کَثِیراً (۳۸) و گمراهان فراوان میان [قوم نوح و عاد و میان عاد و ثمود و میان ثمود و اصحاب رس،]

 

وَ کُلًّا ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ‏ و همه را مثلها زدیم و بداستانها [و سرگذشت پیشینیان پند دادیم‏]، وَ کُلًّا تَبَّرْنا تَتْبِیراً (۳۹) و همه را تباه کردیم و فرو بردیم فرو بردنى.

 

وَ لَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْیَهِ و برگذشتند بر آن شهر، الَّتِی أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ که بر آن باران بد باریدند، أَ فَلَمْ یَکُونُوا یَرَوْنَها نمى ‏دیدند آن را [نگونسار]؟ بَلْ کانُوا لا یَرْجُونَ نُشُوراً (۴۰) بلکه نمى ‏ترسند از برانگیخت [پس مرگ‏].

 

وَ إِذا رَأَوْکَ‏ و آن گه که ترا بینند [کفار قریش‏] إِنْ یَتَّخِذُونَکَ إِلَّا هُزُواً ترا جز بافسوس نمى ‏گیرند، أَ هذَا الَّذِی بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا؟ (۴۱) [میگویند] اینست آن کسى که اللَّه به پیغامبرى فرستاد؟

 

إِنْ کادَ لَیُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا نه کامستید مگر که ما را بى‏راه کردید و دور او کندید ما را از خدایان ما، لَوْ لا أَنْ صَبَرْنا عَلَیْها اگر نه آن بودى که ما شکیبایى کردیم بر آن، وَ سَوْفَ یَعْلَمُونَ حِینَ یَرَوْنَ الْعَذابَ‏ آرى آگاه شوند[۲] و بدانند آن گه که عذاب بینند، مَنْ أَضَلُّ سَبِیلًا. (۴۲) آن کیست [بى‏سامان‏تر و] بى ‏راه‏تر.

 

أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ؟ دیدى آن مرد [چگویى در آن مرد] که [خوش آمد خویش‏] خویشتن را بخدایى گرفت؟ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلًا؟ (۴۳) تو بر سر او کوشنده نگاه دارى؟

أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ؟ یا مى‏پندارى که بیشتر ایشان [از بهر آن که گوش دارند حق‏] بشنوند؟ أَوْ یَعْقِلُونَ‏ یا [از بهر آن که تمیز دارند و هوش،] حق دریابند؟ إِنْ هُمْ إِلَّا کَالْأَنْعامِ‏ نیستند ایشان مگر چون ستوران، [ستور گوش دارد نشنود]، بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلًا (۴۴) بلکه ایشان [از ستوران بى‏راه‏ترند] و بى ‏سامان‏تر.

 

 

 

النوبه الثانیه

 

 

قوله تعالى: وَ ما أَرْسَلْنا قَبْلَکَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ‏ یا محمد إِلَّا إِنَّهُمْ‏ یعنى الا هم یأکلون الطعام و انّ هاهنا زیاده وَ یَمْشُونَ فِی الْأَسْواقِ‏ اى- لطلب المعاش.

ابن عباس گفت: مشرکان قریش رسول خدا را تعییر کردند و گفتند: «ما لِهذَا الرَّسُولِ یَأْکُلُ الطَّعامَ وَ یَمْشِی فِی الْأَسْواقِ»، این آیت بجواب ایشان آمد یعنى-:

ما انا الّا رسول و ما کنت بدعا من الرسل و هم کانوا بشرا یأکلون الطعام و یمشون فى الأسواق. اى- کل من خلا من الرسل کان بهذه الصّفه. معنى آنست که یا محمد ایشان ترا عیب میکنند بآن که خورش خورى و ببازارها روى بطلب معاش خویش، و باین سبب بتو ایمان مى ‏نیارند، و ایشان نیک میدانند که پیغامبران گذشته همه برین صفت بودند، در نبوّت ایشان اقرار میدهند و هیچکس این صفات منافى نبوّت و رسالت نشمرد و نه عذرى بترک ایمان آوردن بایشان، نیست این سخن ایشان جز مکابره محض و عناد ظاهر، وَ جَعَلْنا بَعْضَکُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَهً و الفتنه- البلیّه، اى- ابتلى الشریف بالوضیع، یعنى- اذا رأى الشّریف الوضیع قد اسلم قبله انف ان یسلم.

مقاتل گفت در شأن بو جهل فرو آمد. و العاص بن وایل و النضر بن الحارث و الولید بن عتبه، که درویشان صحابه را دیدند چون: بو ذر و ابن مسعود و عمار و بلال و صهیب و عامر بن فهیره و مهجع و غیر ایشان که در اسلام آمدند، ایشان‏ از اسلام ننگ داشتند، حمیّت و انفه جاهلیّت ایشان را بر آن داشت که گفتند: ما مسلمان شویم! تا پس چون این گدایان و درویشان باشیم؟ که همه زیردستان و چاکران مااند؟؟ پس ربّ العزّه خطاب کرد با مؤمنان که: أَ تَصْبِرُونَ‏ استفهام است بمعنى امر یعنى- اصبروا على هذه الحاله من الفقر و الشده و الاذى. و قیل معناه ا تصبرون على هذا فتکون لکم الجنه. وَ کانَ رَبُّکَ بَصِیراً بمن صبر و بمن جزع. و قیل و جعلنا بعضکم لبعض فتنه، هو ان جعل الانبیاء فقراء و صبّ علیهم البلاء و اعداءهم ینظرون الیهم من رأس السرف و التّرف و النّعماء. و قیل کان الفقیر یقول لم لم اجعل بمنزله الغنى؟ و یقول ذو البلاء نحو الاعمى و الزّمن لم لم اجعل بمنزله المعافى- و قیل جعلنا بعضکم لبعض فتنه، اى- امتحانا و ابتلاء للفقراء و الفقراء ابتلاء للاغنیاء، أَ تَصْبِرُونَ‏ ایّها الفقراء فلا تجعلون الفقر سببا لمعصیتنا. وَ کانَ رَبُّکَ بَصِیراً یعنى- کان علیما بالاغنیاء و الفقراء فاغنى من اوجب الحکمه اغناءه و افقر من اوجب الحکمه افقاره.

 

روى انس بن مالک عن النبی (ص) عن جبرئیل عن ربّه جل جلاله قال:

انّ من عبادى المؤمنین من لا یصلح ایمانه الّا الغنى و لو افقرته لافسده ذلک؛ و انّ من المؤمنین من لا یصلح ایمانه الّا الفقر و لو اغنیته لافسده ذلک؛ و انّ من عبادى من لا یصلح ایمانه الا الصحه و لو اسقمته لافسده ذلک: و انّ من عبادى من لا یصلح ایمانه الا السّقم و لو اصححته لافسده ذلک، انى ادبّر عبادى بعلمى بقلوبهم انّى بهم علیم خبیر.»

 و  روى ابو هریره قال: قال رسول اللَّه (ص): اذا نظر احدکم الى من فضّل علیه فى المال و الجسم فلینظر الى من دونه فى المال و الجسم».

 

قوله: وَ قالَ الَّذِینَ لا یَرْجُونَ لِقاءَنا، اى- لا یخافون البعث. رجا، اینجا بمعنى خوف است، لغه اهل تهامه- چنان که جاى دیگر گفت: ما لَکُمْ لا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً، اى- لا تخافون اللَّه عظمه. لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْمَلائِکَهُ فتخبرنا انّ محمدا صادق‏ أَوْ نَرى‏ رَبَّنا فیخبرنا بذلک. هذا کقوله: أَوْ تَأْتِیَ بِاللَّهِ وَ الْمَلائِکَهِ قَبِیلًا. لَقَدِ اسْتَکْبَرُوا  اى- تعظّموا فى انفسهم بهذه المقاله. وَ عَتَوْا عُتُوًّا کَبِیراً اى- افرطوا فى الفساد و العتو- اشدّ الکفر و افحش الظّلم. قال مقاتل: عتوّا، اى- غلوّا فى القول، حیث ارادوا لانفسهم الرسل من الملائکه رؤیه الرّبّ عزّ و جلّ.

 

یَوْمَ یَرَوْنَ الْمَلائِکَهَ، اى- اذکر یوم یرون الملائکه و هو یوم الموت؛ و قیل یوم البعث. این جواب ایشان است که دیدار فریشته خواستند، یعنى که ایشان فریشته روز مرگ بینند یا روز قیامت، با نداى‏ لا بُشْرى‏ و عذاب سخت. لا بُشْرى‏ یَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِینَ‏- یعنى للکافرین. آن روز فریشتگان مومنان را بشارت دهند به بهشت و کافران را بشارت ندهند و ایشان را گویند: حِجْراً مَحْجُوراً. فیه قولان: احدهما انّ الملائکه یَقُولُونَ‏ للکفّار حِجْراً مَحْجُوراً اى الجنّه حرام محرّم علیکم.

فریشتگان گویند فراکافران که بهشت بر شما حرام است، بسته از شما بازداشته؛ قول دیگر آنست که این سخن کافران گویند فرا فریشتگان و از ایشان باین سخن زینهار خواهند، گویند: حِجْراً مَحْجُوراً، ما از شما زینهار میخواهیم کوشیده. و این بر عادت عرب است که چون از کسى ترسند گویند: حِجْراً مَحْجُوراً. اى- عوذا معاذا. یعنى- یستعیذون منه. قال الشاعر.

حتّى دعونا بارحام لنا سلفت‏ و قال قائلهم انّى لحاجور.

الحاجور- المنعه و الامان- یقال: احتجر فلان اذا امتنع و منه سمّیت الحجره.

وَ قَدِمْنا، یعنى- قصدنا إِلى‏ ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ‏ ممّا کانوا یقصدون به التّقرّب الى اللَّه تعالى و یعتقدونه طاعه فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً باطلا، لا ثواب له، لانّهم عملوه للشیطان. و الهباء- دقاق التّراب-، و المنثور- المتفرّق.

قال على بن ابى طالب (ع): «الهباء، ما تراه وسط شعاع الکوّه کالغبار فلا یمسّ بالایدى و لا یرى فى الظّل.

و قال مقاتل هو ما یسطح من حوافر الدّواب عند المسیر. و یقال هبا التراب یهبوا و هیبته اهبا.

أَصْحابُ الْجَنَّهِ یَوْمَئِذٍ خَیْرٌ مُسْتَقَرًّا وَ أَحْسَنُ مَقِیلًا. این جواب کفره قریش است که‏ گفتند: «أَیُّ الْفَرِیقَیْنِ خَیْرٌ مَقاماً وَ أَحْسَنُ نَدِیًّا»، المستقرّ- المصدر و المکان ایضا، و المقیل- القیلوله و مکان القیلوله ایضا، و المقیل- المنزل ایضا. تقول العرب: قلنا بمکان کذا اى نزّلنا. و المعنى- انّ اهل الجنّه لا یمرّ بهم یوم القیمه الّا قدر النّهار من اوّله الى وقت القائله حتّى یسکنوا مساکنهم فى الجنّه. قال ابن مسعود- لا ینتصف النّهار یوم القیمه حتّى یقیل اهل الجنّه فى الجنّه و اهل النّار فى النّار. قال الازهریّ- القیلوله و المقیل الاستراحه نصف النّهار، و ان لم یکن مع ذلک نوم، لانّ اللَّه تعالى قال: وَ أَحْسَنُ مَقِیلًا، و الجنّه لا نوم فیها.

و  یروى‏ انّ یوم القیمه یقصر على المؤمنین حتّى یکون کما بین العصر الى غروب الشّمس.

و عن انس عن النّبیّ (ص) قال: «یخرج اللَّه رجلا من اهل النّار و رجلا من اهل الجنّه، فیقول للرّجل من الجنّه کیف وجدت مقیلک؟ فیقول یا رب خیر مقیل و خیر مصیر صار الیه العباد! فیقول اللَّه- ارجع إلى منزلک فانّ لک عندى الزّیاده من الکرامه.

و یسأل اللَّه الّذى اخرج من النّار فیقول کیف وجدت مقیلک؟ فیقول یا ربّ شرّ مقیل و شرّ مصیر صار الیه العباد! ثمّ یصیح هنالک یا ربّ لا ترجعنى الیها! فیقول له ربّه ما تجعل لى ان انا اخرجتک منها؟ قال یقول له- اعطیک ما سألتنى، قال یقول له فانّى اسألک ملأ الارض ذهبا، فیقول له یا ربّ، نعم ان قدرت علیها. قال یقول له کذبت و عزّتى و عظمتى لقد سألتک ما هو اهون من هذا فلم تعطنى. سألتک ان تدعونى فاستجیب لک، و تسألنى فاعطیک، و تستغفرنى فاغفر لک، فلم تفعل، ارجع الى مقیلک فانّ لک عندى الزّیاده من الهوان».

و قال بعض المفسّرین:- «خَیْرٌ مُسْتَقَرًّا وَ أَحْسَنُ مَقِیلًا» معناه خیر من مستقرّهم و مقیلهم فى الدّنیا. و قیل خیر من مستقرّ الکفّار و منازلهم فى الدّنیا. و قیل- خیر مستقرّا و احسن مقیلا ممّن فى مستقرّه و مقیله خیر.

 

قوله … وَ یَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ‏، اى- عن الغمام. و- الباء و عن- یتعاقبان کما یقال رمیت عن القوس و بالقوس. قرأ اهل الکوفه و ابو عمرو تشقق بتخفیف الشّین هاهنا و فى سوره ق، و الأصل تتشقّق فحذفت التّاء الثّانیه. و قرأ الآخرون بتشدید الشّین فى السّورتین ادغموا هذه التّاء اعنى التّاء الثّانیه فى الشّین و الصّیغتان کلتاهما للخفّه، و الحذف اخف من الادغام، فلهذا کان الحذف فى مثل هذه الکلمه اکثر من الادغام.

«بالغمام»- و هو غمام ابیض یأتى اللَّه عزّ و جلّ فى ظلل منه.

قال ابن عباس: مع الکرّوبیّین لهم قرون لها کعوب ککعوب القنا، ما بین اخمص احدهم و کعبه مسیره خمس مائه عام. قال ابن عمر: یهبط اللَّه سبحانه حین یهبط و بینه و بین خلقه سبعون الف حجاب منها النّور و الظّلمه و الماء، فیصوّت اللَّه فى تلک الظّلمه صوتا قد خلع له القلوب. وَ نُزِّلَ الْمَلائِکَهُ تَنْزِیلًا- قرأ ابن کثیر وحده و ننزل بنونین و تخفیف الزّاى و رفع اللّام و نصب الملائکه، و الوجه انّه مضارع انزلنا، و الملائکه مفعول. و المعنى- ننزل نحن‏ الْمَلائِکَهُ تَنْزِیلًا. و التّنزیل- مصدر نزّل بالتّشدید و لیس بمصدر انزل بالالف، و لکن لمّا کان نزّل و انزل بمعنى واحد وضع مصدر احدهما موضع مصدر الآخر. و قرأ الآخرون نزّل الملائکه بنون واحد و تشدید الزّاى و فتح اللّام و رفع الملائکه. و الوجه- ان نزّل فعل ماض مبنىّ للمفعول مسند الى الملائکه و «تنزیلا» ینتصب به انتصاب المصادر، و فى المصحف یکتب بنون واحد؛ و المعنى- اذا انشقّت السّماء نزل منها الملائکه اکثر من الجنّ و الانس، و هو یوم التّلاق یلتقى اهل السّماء و اهل الارض و هو قوله تعالى: وَ جاءَ رَبُّکَ وَ الْمَلَکُ صَفًّا صَفًّا. قال ابن عباس: تنشقّ السماء و الدّنیا فینزل اهلها و هم اکثر ممّن فى الارض من الجنّ و الانس؛ ثمّ تنشقّ السّماء الثّانیه فینزل اهلها و هم اکثر ممّن فى السّماء الدّنیا و من الجنّ و الانس، ثمّ کذلک، حتّى تنشقّ السّماء السّابعه و اهل کلّ سماء یزیدون على اهل السّماء الّتى قبلها. ثمّ ینزل الکرّوبیّون ثمّ حمله العرش و فى الحدیث طول ذکرناه فى سوره البقره.

الْمُلْکُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ‏ الایه … اى- الملک الّذى هو الملک حقّا ملک اللَّه جلّ و عزّ فى یوم القیمه کما قال تعالى: لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ‏ لانّ الملک الزّائل کانّه لیس بملک. و قال ابن عباس: یرید أنّ یوم القیمه لا ملک یقضى غیره. وَ کانَ یَوْماً اى- کان ذلک الیوم یوما، عَلَى الْکافِرِینَ عَسِیراً. شدیدا کقوله: فَذلِکَ یَوْمَئِذٍ یَوْمٌ عَسِیرٌ عَلَى الْکافِرِینَ غَیْرُ یَسِیرٍ. فهذا الخطاب یدلّ على انّه لا یکون على المؤمنین عسیرا. و فى هذا الحدیث.- انّه یهوّن یوم القیمه على المؤمنین حتّى یکون اخفّ علیه من صلاه مکتوبه صلّاها فى الدّنیا.

 

قوله: وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى‏ یَدَیْهِ‏- هذا کقوله: عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَیْظِ. این ظالم عقبه بن ابىّ معیط القرشى است؛ مجالست رسول خدا و سماع کلام او دوست داشتى و با وى بسیار نشستى و رسول خدا (ص) اسلام وى امید میداشت.

این عقبه از سفرى بیامده بود و دعوتى ساخته، اشراف قوم خویش را و رسول خدا را نیز در آن دعوت حاضر کرد. چون طعام بنهادند رسول خدا طعام نخورد و گفت:

«انا لا آکل من طعام المشرکین الّا ان تشهد ان لا اله الّا اللَّه و ان محمدا رسول اللَّه».-

گفت من طعام مشرکان نخورم مگر که ایمان آرى و کلمه شهادت بگویى. عقبه کلمه شهادت بگفت و رسول طعام وى بخورد. امیّه بن خلف دوست عقبه بود، خبر بوى رسید که عقبه مسلمان شد، برخاست و پیش عقبه گفت: «صبوت»- صابى شدى! و از دین خویشتن برگشتى! این چه بود که تو کردى؟ عقبه گفت: بس کارى نیفتاده است مردى بر طعام من نشست و نمى ‏خورد کلمه ‏اى بگفتم نه از دل و اعتقاد تا طعام بخورد، اکنون من هم بر آن دینم که بودم. امیه گفت: آن گه از تو راضى شوم که خیو بر روى محمد افکنى و او را دروغ‏زن دارى. عقبه رفت و همان کرد که امیه فرمود.

صعب آمد و دشوار آن حال بر رسول خدا، تا جبرئیل آمد و در شأن ایشان این آیات فرو آورد. قال الضحاک: لمّا بزق عقبه فى النّبیّ (ص) عاد بزاقه فى وجهه و انشعب‏ شعبتین فاحرق خدّیه و کان اثر ذلک فیه حتّى الموت. روز بدر عقبه با جمع کافران بود؛ او را بگرفتند و پیش رسول خدا آوردند. رسول على (ع) را فرمود تا او را هلاک کند. چون عقبه میدانست که کشتنى است گفت: منّ للصّبیه یا محمد!

قال: انت و الصّبیه الى النّار!.

 

«یَوْمَ یَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى‏ یَدَیْهِ»، قال عطاء: یأکل یدیه حتّى یبلغ مرفقیه ثمّ تنبتان، ثمّ یأکل هکذا کلما نبتت یداه أکلها تحسّرا على ما فعل، و یقول: «یا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ» فى الدّنیا «مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلًا»، لیتنى اتّبعت محمدا و اتّخذت معه سبیلا الى الهدى. قرأ ابو عمرو یا لیتنى اتّخذت بفتح الیاء و الآخرون باسکانها.

«یا وَیْلَتى‏!»- یا حسرتى یا اسفى، لیتنى «لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِیلًا»، الفلان هاهنا امیه ابن خلف الجمحى اخو ابىّ بن خلف علیهما لعنه اللَّه.

 

«لَقَدْ أَضَلَّنِی عَنِ الذِّکْرِ»- اى- عن الایمان و القرآن «بَعْدَ إِذْ جاءَنِی» یعنى:

الذّکر مع الرّسول «وَ کانَ الشَّیْطانُ» و هو متمرّد عات من الانس و الجنّ و کلّ من صدّ عن سبیل اللَّه فهو شیطان «لِلْإِنْسانِ خَذُولًا»، اى- تارکا یترکه و یتبرّأ منه عند نزول البلاء و العذاب. و حکم هذه الآیات عامّ فى کلّ متحابّین اجتمعا على معصیه اللَّه. و منه‏

قول النّبیّ (ص): «مثل جلیس الصّالح و السّوء کحامل المسک و نافخ الکیر فحامل المسک امّا ان یحذیک و امّا ان تبتاع منه و امّا ان تجد منه ریحا طیبه و نافخ الکیر امّا ان یحرق ثیابک و امّا ان تجد ریحا خبیثه».

و عن ابى سعید قال: قال النّبیّ (ص) «لا تصاحب الّا مومنا و لا یأکل طعامک الّا تقىّ».

و عن ابى هریره: قال: قال النّبیّ (ص). «المرء على دین خلیله فلینظر احدکم من یخالل».

و فى بعض التّفاسیر: انّ عقبه لمّا بزق فى وجه النّبیّ (ص) قال النّبیّ:

«لئن وجدتّک خارجا من جبال مکه لاضربنّ عنقک، صبرا».

فقال عقبه و اللَّه لا اخرج من جبال مکه ابدا. فما کان یبرح و اذا خرج اصحابه أبى ان یخرج خوفا من رسول اللَّه (ص). فقالوا لک جمل احمر یطیر بک ان کانت هزیمه؛ فخرج معهم فلمّا هزم المشرکون زلّ به جمله فى اخدود من الارض فاخذه رسول اللَّه (ص) اسیرا فقتله.

 

«وَ قالَ الرَّسُولُ» الآیه … یعنى- و یقول الرّسول فى ذلک الیوم: «یا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً» اى- متروکا، فاعرضوا عنه و هجروه و لم یؤمنوا به و لم یعملوا بما فیه. و ان شئت جعلته من الهجر اى- هجروا فى القرآن فقالوا هو کذب و سحر و اساطیر و مفترى.

روى انّ النّبیّ (ص) قال: «من تعلّم القرآن و علّق مصحفه لم یتعاهده و لم ینظر فیه جاء یوم القیمه متعلّقا به یقول- یا ربّ عبدک هذا اتّخذنى مهجورا اقض بینى و بینه».

و قیل قال الرّسول یعنى فى الدّنیا شکى قومه الى اللَّه فقال: یا ربّ انّ قومى اتّخذوا هذا القرآن مهجورا فعزاه اللَّه فقال:

وَ کَذلِکَ جَعَلْنا اى- کما جعلنا لک اعداء من مشرکى قومک کذلک جعلنا «لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِینَ». اى- المشرکین. قال مقاتل یقول لا یکبرنّ علیک فانّ الانبیاء قبلک قد لقیت هذا من قومهم، فاصبر لامرى کما صبروا فانّى ناصرک و هادیک، وَ کَفى‏ بِرَبِّکَ هادِیاً وَ نَصِیراً یکفیک معرّه من یعادیک و یهدیک الى الرّشاد و ینصرک على اعدائک نصرا عزیزا. «هادِیاً وَ نَصِیراً» نصب على الحال و قیل على التّمییز. و الایه، نزلت فى ابى جهل، و قیل فى بنى امیه و بنى المغیره و هم اعدى قریش لرسول اللَّه (ص).

 

وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا و هم کفّار قریش و قیل هم الیهود قالوا: لَوْ لا نُزِّلَ‏ هلّا نزّل «عَلَیْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَهً واحِدَهً» دفعه واحده کالتوریه على موسى و الانجیل على عیسى و الزبور على داود فقال تعالى: کَذلِکَ‏ اى- کذلک فعلت‏ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ‏ اى انزلناه مفرّقا لنقوّى به قلبک اى- نشجّع به قلبک فى اذى قومک بما نقصّ علیک من تحمّل الانبیاء و هم یکتبون و یقرءون. و انزل القرآن على محمد و هو نبىّ امىّ لا یکتب و لا یقرأ. و قیل فرّق لانّ فى القرآن ناسخا و منسوخا، و ذلک لا یجتمعان لانّ احدهما یوجب العمل بشى‏ء و الآخر یوجب ترک العمل به، و لانّ فى القرآن اجوبه للسّائلین و الجواب لا یتقدّم السّؤال. قال بعض المفسّرین- کذلک متّصل بما قبله من قول المشرکین و هو الوقف على تقدیر جمله واحده. کذلک اى کسایر کتب اللَّه ثمّ تبتدى «لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ»، اى- انزلناه متفرّقا به فؤادک‏ وَ رَتَّلْناهُ تَرْتِیلًا. قال ابن عباس بیّنّاه بیانا بعضه فى اثر بعض. و التّرتیل- التّبیین فى ترسّل و تثبّت، و قیل رتّلناه ترتیلا، جعلنا بین انزاله فرجا شیئا بعد شی‏ء زمانا لیس بالکثیر، من قولهم، ثغر رتل، اذا کان بینها فرجه و رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا على هذا القول معناه لا تعجل فى قراءته بل تثبّت فیها.

 

وَ لا یَأْتُونَکَ بِمَثَلٍ‏ … حسن گفت این آیت متّصل است بآیت پیش، تقدیره:

رتّلناه ترتیلا لکیلا یأتوک بمثل اى- شبهه فى ابطال امرک. «الّا» اجبنا عنک و «جِئْناکَ بِالْحَقِّ» الّذى یدحض شبهه اهل الجهل و یبطل کلام اهل الزّیغ «وَ أَحْسَنَ تَفْسِیراً» من مثلهم.- میگوید قرآن که بترتیل و ترسیل فرو فرستادیم بمدّت بیست سال پراکنده نه بیک دفعه، آن را بود تا ایشان هیچ شبهت در ابطال کار تو و جستن عیب تو نیارند، که نه ما آن را جوابى آریم براستى و بسزا؛ جوابى که خصم را فروشکند و شبهت وى تباه کند و باطل وى پیدا کند. «وَ أَحْسَنَ تَفْسِیراً» یعنى- ممّا یلتمسه و یبغیه الخصم، فاختصر لدلاله الکلام علیه. جوابى نیکو تفسیرتر از آن که تو خود درخواهى، یا خصم مى‏درخواهد. و اگر ما قرآن بیک دفعه فرو فرستادیمى‏[۳] این معنى حاصل نیامدى. و شبهت ایشان آن بود که گفتند: لو کان القرآن حقّا لانزل علیه جمله واحده کما انزلت التوریه على موسى جمله واحده. فبیّن اللَّه تعالى انّ ذلک لیس بشبهه و لکن‏ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ وَ رَتَّلْناهُ تَرْتِیلًا. وَ لا یَأْتُونَکَ بِمَثَلٍ‏، هذا کقوله: انْظُرْ کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثالَ‏، و ضرب الامثال هو طلب الاشباه لقصد نقض الشّى‏ء. و سمّى اللَّه تعالى ما یوردون من الشّبه مثلا و سمّى ما یدفع به الشّبهه حقّا، و التّفسیر هو- تبیین التّأویل، و الفسر فى اللّغه- الکشف، معنى تفسیر از طریق لغت ایضاح است و تبیین، یقال فسّرت الحدیث اى اوضحته و بیّنته. و اشتقاق آن از- تفسره- است، و هى نظر الطّبیب فی البول لاستخراج الدّاء و العلّه، فکذلک المفسّر ینظر فى الایه لاستخراج الحکم و المعانى؛ و این قول ضعیف است از بهر آنکه تفسره لفظى رومى است و تفسیر لفظى عربى است، و لفظ عربى از لفظ رومى مشتقّ نباشد. و قول درست آنست که تفسیر در اصل تفسیر بوده و فا بر سین مقدّم کردند، چنان که در لغت گویند جذب جبذ، عمیق معیق، صاعقه صاقعه و آنچه بدین ماند.

 

الَّذِینَ یُحْشَرُونَ عَلى‏ وُجُوهِهِمْ إِلى‏ جَهَنَّمَ‏- یحتمل ان یکون معناه یسحبون على وجوههم کقوله: یَوْمَ یُسْحَبُونَ فِی النَّارِ عَلى‏ وُجُوهِهِمْ‏، و یحتمل ان یکون معناه یمشون على وجوههم کما روى فى الحدیث عن رسول اللَّه (ص): انّ النّاس یحشرون یوم القیمه ثلاثه اثلاث: رکبانا، و مشاه و على وجوههم.

قال انس: قیل یا رسول اللَّه! کیف یحشرون على وجوههم؟- قال: الذى امشاهم على ارجلهم قادر على ان یمشیهم على وجوههم.- اولئک شرّ مکانا، اى- کلّ مکان شرّ؛ فمکان اولئک شرّ منه و لیس معناه انّ مکانهم شرّ من مکان اهل الجنّه، لانّ مکان اهل الجنّه خیر کلّه.

و قیل شرّ مکانا، اى- من المؤمنین فى الدّنیا. قال الزّجاج «الّذین» رفع بالابتداء و «اولئک» رفع لانّه ابتداء ثان، «و شرّ» خبر «اولئک»، و «اولئک» مع «شر» خبر «الّذین»، و «المکان» و «السّبیل» منصوبان على التّمییز، و هذا جواب عن قولهم: «أَیُّ الْفَرِیقَیْنِ خَیْرٌ مَقاماً وَ أَحْسَنُ نَدِیًّا».

 

وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَى الْکِتابَ وَ جَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِیراً. اى معینا ظهیرا. الوزیر فى اللّغه- الّذى یرجع الیه و یتحصّن برأیه، و الوزر- ما یلتجأ الیه‏ و یعتصم به، و منه قوله: کَلَّا لا وَزَرَ اى- لا ملجأ یوم القیمه و لا منجى الّا من رحم اللَّه.

 

فَقُلْنَا اذْهَبا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا،- یعنى القبط؛ فَدَمَّرْناهُمْ‏ هاهنا اضمار اى- فکذّبوهما فدمّرناهم‏ «تَدْمِیراً» اهلکناهم اشدّ الهلاک، و الدّمار- استیصال بالهلاک و الدّمور- الدّخول بالمکروه.

 

وَ قَوْمَ نُوحٍ لَمَّا کَذَّبُوا الرُّسُلَ‏ … یعنى القبط، «فدمّرناهم» هاهنا اضمار اى- فکذّبوهما فدمّرناهم «تدمیرا» اهلکناهم اشدّ الهلاک، و الدّمار- استیصال بالهلاک و الدّمور- الدّخول بالمکروه.

وَ قَوْمَ نُوحٍ لَمَّا کَذَّبُوا الرُّسُلَ» … یعنى- کذّبوا نوحا، و انّما ذکر بلفظ الجمع لانّ من کذّب نبیّا واحدا فقد کذّب جمیع الرّسل. و یحتمل انّهم کذّبوا نوحا و من قبله من الرّسل، و قیل الرّسل نوح و الملائکه الّذین کانوا یأتونه بالوحى. و قیل اخبرهم نوح بمجى‏ء الرّسل و انکروا بعث الرّسل اصلا. «اغرقناهم» اى اهلکناهم بالماء وَ جَعَلْناهُمْ لِلنَّاسِ آیَهً و عبره یتعظّون بها وَ أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِینَ‏ فى الآخره عَذاباً أَلِیماً. سوى ما حلّ بهم من عاجل العذاب.

 

وَ عاداً وَ ثَمُودَ و اهلکنا عادا و ثمود یعنى هود و قوم صالح‏ وَ أَصْحابَ الرَّسِ‏. اختلفوا فیهم: قال وهب بن منبه: کانوا اهل بئر قعودا علیها و اصحاب مواش، یعبدون الاصنام، فوجّه اللَّه الیهم شعیبا یدعوهم الى الاسلام. فتمادوا فى طغیانهم و فى اذى شعیب (ع)، فبیناهم حول البئر فى منازلهم انهارت البئر، فخسف بهم و بدیارهم و رباعهم، فهلکوا جمیعا. و الرّس- البئر، و کلّ رکیّه لم تطو بالحجاره و الآجر فهو رس. و قیل هم اصحاب الاخدود. و الرس- هو الاخدود الّذى حفره. و قال کعب و مقاتل و السدىّ: الرّس- البئر بانطاکیه، قتلوا فیها حبیبا النجار؛ و هم الّذین ذکرهم اللَّه فى سوره یس. و قیل هم بقیّه ثمود قوم صالح و هم اصحاب البئر الّذین ذکرهم اللَّه تعالى فى قوله: «وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَهٍ وَ قَصْرٍ مَشِیدٍ». و قیل الرس- قریه بالیمامه یقال لها فلج. و کانوا قوما اصحاب آبار قتلوا نبیّا أتاهم. و قیل کانوا قوما بین المدینه و وادى القرى رسّوا نبیّهم فى بئر- اى‏ رسّوه فیها. و الرّس- مصدر فنسبوا الى فعلهم بنبیّهم؛ و نبیّهم هو حنظله بن صفوان، یقال:- وجد حنظله فى بئر بعد دهر طویل یده على شجّته فرفعت یده فسالت دما فترکت یده فعادت على الشجه. و قیل اصحاب الرّسّ قوم نساؤهم ساحقات. ذکر انّ الدلهاث ابنه ابلیس اتتهنّ فشبّهت الى النّساء ذلک و علّمتهنّ، فسلّط اللَّه علیهم صاعقه من اوّل اللّیل و خسفا فى آخره و صیحه مع الشّمس؛ فلم یبق منهم احد. و فى الخبر: «انّ من اشراط السّاعه ان یستکفى الرّجال بالرّجال و النّساء بالنّساء، و ذلک السّحق».

و قال سعید بن جبیر: کان بارضهم جبل عظیم یقال له دمخ و کان علیه من الطّیر ما شاء اللَّه، ثمّ ظهرت طیر کأعظم ما یکون من الطّیر و فیها من کلّ لون و سمّوها عنقاء لطول عنقها؛ و کانت تنقضّ على الطّیر تأکلها، فجاعت یوما فاعوزته الطّیر فانقضّت على صبىّ فذهبت به، فسمّیت عنقاء مغرب لانّها اغربت بما اخذته فطارت به؛ فشکوا الى نبیّهم، فقال: اللّهمّ خذها و اقطع نسلها! فاصابتها صاعقه فاحرقتها و لم یر لها اثر، فضربتها العرب مثلا فى اشعارهم. ثمّ انّهم قتلوا نبیّهم، فاهلکهم اللَّه. و قیل هم قوم کذّبوا نبیّا اتاهم، فحبسوه فى بئر ضیّقه القعر، و وضعوا على رأس البئر صخره عظیمه لا یقدر على حملها الّا جماعه من النّاس؛ و قد کان آمن به من بین الجمیع عبد اسود، و کان العبد یأتى الجبل فیحتطب على ظهره و یبیع الحزمه و یشترى بثمنها طعاما ثمّ یأتى البئر فیلقى الیه الطّعام من خروق الصّخره؛ فکان على ذلک سنین. ثمّ انّ اللَّه تعالى اهلک القوم و ارسل ملکا فرفع الحجر و اخرج النّبیّ من البئر. و قیل بل الاسود عالج الصّخره فقوّاه اللَّه برفعها فرفعها و القى حبلا الیه و استخرجه من البئر، فاوحى اللَّه الى ذلک النّبیّ انّه یکون رفیقه فى الجنّه.

و روى عن النّبی (ص) انّه قال: «انّ اوّل النّاس دخولا الجنّه لعبد اسود»،

یرید هذا العبد.

علىّ بن الحسین بن علىّ، زین العابدین (ع) روایت کند از پدر خویش الحسین بن علىّ (ع) گفتا: «مردى آمد از بنى تمیم پیش امیر المؤمنین على (ع) و گفت:

یا امیر المؤمنین، خبر ده ما را از اصحاب رسّ در کدام عصر بودند و چه قوم بودند؟

دیار و مسکن ایشان کجا بود؟ پادشاه ایشان که بود؟ ربّ العزّه پیغامبر بایشان فرستاد یا نفرستاد؟ و ایشان را بچه هلاک کرد؟ ما در قرآن ذکر ایشان میخوانیم که: وَ أَصْحابَ الرَّسِ‏ نه قصّه ایشان بیان کرده نه احوال ایشان گفته. امیر المؤمنین (ع) گفت: یا اخا تمیم، سؤالى کردى که پیش از تو هیچکس از من این سؤال نکرده و بعد از من قصّه ایشان از هیچکس نشنوى: ایشان قومى بودند در عصر بنى اسرائیل- پیش از سلیمان بن داود- درخت صنوبر مى‏پرستیدند، آن درخت که یافث بن نوح کشته بود بر شفیر چشمه‏اى معروف. و بیرون از آن چشمه نهرى بود روان، و ایشان را دوازده باره شهر بود بر شطّ آن نهر، و نام آن نهر رسّ بود در بلاد مشرق. و در آن روزگار هیچ نهر عظیم‏تر و بزرگ‏تر از آن نهر نبود و نه هیچ شهر آبادان‏تر از آن شهرهاى ایشان. و مهینه آن شهرها مدینه ‏اى بود نام آن اسفندآباد و پادشاه ایشان از نژاد نمرود بن کنعان بود، و در آن مدینه مسکن داشت، و آن درخت صنوبر در آن مدینه بود، و ایشان تخم آن درخت بردند بآن دوازده باره شهر تا در هر شهرى درختى صنوبر برآمد و ببالید، و اهل آن شهر آن را معبود خود ساختند و آن چشمه که در زیر صنوبر اصل بود. هیچکس را دستورى نبود که از آن آب خوردى یا برگرفتى، که مى ‏گفتند: هى حیاه آلهتنا فلا ینبغى لاحد ان ینقص من حیاتها. پس مردمان و چهارپایان آب که میخوردند از آن نهر رس مى‏ خوردند؛ و رسم و آئین ایشان بود در هر ماهى اهل هر شهرى گرد آن درخت صنوبر خویش برآمدن، و آن را بزیور و جامه ‏هاى الوان بیاراستن، و قربانها کردن، و آتشى عظیم افروختن، و آن قربانى بر آن آتش نهادن، تا دخان و قتار آن بالا گرفتى چندان که در آن تاریکى دود دیده‏ هاى ایشان از آسمان محجوب بگشتید. ایشان آن ساعت بسجود درافتادندید، و تضرّع و زارى فرا درخت کردندید تا از میان آن درخت شیطان آواز دادى که:

انّى قد رضیت عنکم فطیبوا نفسا و قرّوا عینا. ایشان چون آواز شیطان بگوش ایشان رسیدى سر برداشتندى شادان و نازان، و یک شبانروز بطرب و نشاط و خمر خوردن بسر آوردندید، یعنى که معبود ما از ما راضى است. برین صفت روزگار دراز بسر آوردند، تا کفر و شرک ایشان بغایت رسید و تمرّد و طغیان ایشان بالا گرفت.

ربّ العالمین با ایشان پیغامبرى فرستاد از بنى اسرائیل از نژاد یهود ابن یعقوب، روزگار دراز ایشان را دعوت کرد و توحید بر ایشان عرضه کرد و از عذاب اللَّه بیم داد، ایشان هیچ بنگرویدند و در شرک و کفر بیفزودند، تا پیغامبر در اللَّه زارید و بر ایشان دعاء بد کرد، گفت:

یا ربّ انّ عبادک أبوا الّا تکذیبى و الکفر بک، یعبدون شجره لا تضرّ و لا تنفع، فأرهم قدرتک و سلطانک.

چون پیغامبر این دعا کرد، درختهاى ایشان همه خشک گشت. ایشان گفتند این همه از شومى این مرد است که دعوى پیغامبرى میکند و عیب خدایان ما مى ‏جوید او را بگرفتند و در چاهى عظیم کردند. آورده ‏اند در قصّه که انبوب‏ها بساختند فراخ و آن را بقعر آب فرو بردند، و آب از آن انبوب‏ها برمیکشیدند تا بخشک رسید آن گه از آنجا در چاهى دور فرو بردند و او را در آن چاه کردند و سنگى عظیم بر سر آن چاه استوار نهادند، انبوب‏ها از قعر آب برداشتند گفتند اکنون دانیم خدایان ما از ما خشنود شوند که عیب‏جوى ایشان را هلاک کردیم. پیغامبر در آن وحشت چاه به اللَّه نالید گفت:

«سیّدى و مولاى، قد ترى ضیق مکانى و شدّه کربى، فارحم ضعف رکنى و قلّه حیلتى و عجّل قبض روحى و لا تؤخّر اجابه دعوتى؛ حتّى مات. فقال اللَّه تعالى لجبرئیل: «انّ عبادى هؤلاء غرّهم حلمى و امنوا مکرى و عبدوا غیرى و قتلوا رسولى فانا المنتقم ممّن عصانى و لم یخش عقابى و انّى حلفت لاجعلنّهم عبره و نکالا للعالمین».

پس ربّ العالمین باد عاصف گرم بایشان فرو گشاد تا همه بیکدیگر شدند و فراهم پیوستند. آن گه زمین در زیر ایشان همچون سنگ کبریت گشت، و از بالا ابرى سیاه بر آمد و آتش فرو بارید

و ایشان چنان که ارزیر در آتش فرو گدازد، فرو گداختند- نعوذ باللّه من غضبه و درک نقمته.

 

و قوله تعالى: وَ قُرُوناً بَیْنَ ذلِکَ کَثِیراً. هذا کقوله: لا یَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ‏ و لذلک قالوا «کذب النسابون». و القرن- اربعون سنه، و یقال مائه و عشرون سنه فیکمل القرن الاوّل من هذه الامّه عند هلاک یزید بن معویه؛ و المعنى- و اهلکنا امما بین هذه الامم کثیرا لا یعلمها الّا اللَّه، ارسل الیهم الرّسل فکذّبوهم فاهلکوا.

 

وَ کُلًّا ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ‏، کلّا منصوب بفعل مضمر، یعنى- و انذرنا کلّا. و قیل- الهاء- ضمیر النّبیّ (ص)؛ اى- و کلّا ضربنا امثالا للنّبى لینذر بهم قومه. و قیل معناه: و کلّا قد احذر اللَّه تعالى الیهم و وعظهم بقصص من کان قبلهم لینزجروا و یتّعظوا، فلمّا لم ینفعهم ذلک و لجّوا فى الاصرار انتقم منهم بان تبرهم تتبیرا. فذلک قوله:

وَ کُلًّا تَبَّرْنا تَتْبِیراً. و التّتبیر- التّکسیر و التّقطیع و لهذا قیل لمکسّر الزّجاج التّبر؛ و کذلک تبر الذّهب.

 

وَ لَقَدْ أَتَوْا یعنى مشرکى مکه عَلَى الْقَرْیَهِ و هى قریّات قوم لوط، و کانت خمس قرى، و اهلک اللَّه اربعا منها و نجت واحده. و هى صغیر کان اهلها لا یعملون العمل الخبیث، الَّتِی أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ یعنى رمیهم بالسّجیل. و قیل امطرت کبریتا و نارا. و مطر السّوء- البلاء. و مطر یستعمل فى الخیر و امطر فى الشّرّ. و قیل هما لغتان. أَ فَلَمْ یَکُونُوا یَرَوْنَها اذا مرّوا بها فى اسفارهم فیعتبروا و یتذکّروا لانّ مدائن قوم لوط على طریقهم عند ممرّهم الى الشام، هذا کقوله‏ وَ إِنَّها لَبِسَبِیلٍ مُقِیمٍ‏ وَ إِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِینٍ‏. بَلْ کانُوا لا یَرْجُونَ نُشُوراً اى- حملهم على الکفر و المعاصى، انکارهم البعث و النّشور، یعنى- انّهم لم یتّعظوا و لم ینزجروا لانّهم لا یخافون عذاب الآخره و لا یرجون ثوابها.

قوله: وَ إِذا رَأَوْکَ‏- یعنى- و اذا ابصروک یا محمد إِنْ یَتَّخِذُونَکَ‏ اى- ما یتّخذونک،

إِلَّا هُزُواً اى- هزأه، و هو الّذى یهزؤ منه کالسّخره لما یسخر منه، و الضّحکه لما یضحک منه؛ أَ هذَا الَّذِی بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا، این آیات در شأن بو جهل فرو آمد که رسول را و یاران را دید و گفت بر طریق استهزاء از روى انکار و استحقار: أ هذا الّذى یزعم انّه بعثه اللَّه الینا رسولا.

إِنْ کادَ لَیُضِلُّنا اى- قد قارب ان یصدّنا عن عباده آلهتنا لو لا أَنْ صَبَرْنا عَلَیْها، یعنى- لو لم نصبر علیها لصرفنا عنها بسحره و طلاوه کلامه. فاجابهم اللَّه و قال:

وَ سَوْفَ یَعْلَمُونَ‏ فى القیمه حِینَ یَرَوْنَ الْعَذابَ‏ اى- عند رؤیه العذاب‏ مَنْ أَضَلُّ سَبِیلًا، من اخطاء طریقا. و وصف السّبیل بالضّلال مجازا و المراد سالکوها.

 

أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ‏، قومى بودند از عرب که سنگ مى‏ پرستیدند، هر گه که ایشان را سنگى نیکو بچشم آمدى و دل ایشان آن خواستى آن را سجود بردندید و آنچه داشتندى بیفکندندید. حارث بن قیس ازیشان بود، کاروانى میرفت و آن سنگ که داشتند از شتر بیفتاد، آواز در قافله افتاد که: سنگ معبود از شتر بیفتاد. توقّف کنید، تا بجوییم، ساعتى جستند و نیافتند. گوینده ‏اى از ایشان آواز داد که: وجدت حجرا احسن منه فسیروا. یکى سنگ از آن بهتر یافتم کاروان برانید و رفتن را باشید. و میگویند در روم قومى هستند که هر چه ایشان را نیکو بچشم آید آن را سجود برند. این آیت در شأن ایشان فرو آمد که بر پى دل خواست و هواء خویش رفتند، هر چه دل ایشان خواست آن را معبود ساختند. و لهذا قال الحسن فى تفسیر الایه: لا یهوى شیئا الا اتبعه. أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلًا اى- حفیظا تمنعه من ذلک و تردّه الى الایمان. و قیل کفیلا یهدیه مع اتّباعه هواه. و لیس هذا نهیا عن دعائه ایّاهم بل اعلام بانّه قد قضى ما علیه من الانذار و الاعذار. و قال بعض المفسّرین: هذه منسوخه بآیه السیف.

 

أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ؟ سماع تفهّم، أَوْ یَعْقِلُونَ؟ بقلوبهم ما تقول‏ لهم؛ و انّما قال‏ أَکْثَرَهُمْ‏ لانّ فیهم من آمن. إِنْ هُمْ‏ یعنى- ما هم‏ إِلَّا کَالْأَنْعامِ‏ فى جهل الآیات و ترک الانتفاع بما یسمعونه‏ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلًا. لانّ البهائم ان لم تعتقد صحّه التّوحید لم تعتقد بطلانه و هم یعتقدون بطلانه و لانّ البهائم تسجد و تسبّح و هم یجحدون و یشرکون، و لانّ البهائم تهتدى لمراعیها و تنقاد لاربابها و هم لا یهتدون لمنافعهم و لا یطیعون ربّهم، و لانّ البهائم لا تخاطب و هم یخاطبون و لا یعذرون؛ و نظیر الایه قوله: فَهِیَ کَالْحِجارَهِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَهً.

 

 

النوبه الثالثه

 

 

قوله تعالى: وَ ما أَرْسَلْنا قَبْلَکَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ‏ الآیه،

قال جعفر بن محمد (ع) فى هذه الایه: ان اللَّه تعالى و تقدس لم یبعث رسولا الا اباح ظاهره للخلق یأکل معهم على شروط البشریه و منع سره عن ملاحظاتهم و الاشتغال بهم، لان اسرار الانبیاء فى روح المشاهده لا یفارقها بحال.

آفتابى است، اى جوانمرد، که آن را آفتاب عنایت گویند؛ از مشرق ازل برآید، بر هر سینه‏اى که تابد در سعادت و کرامت برو گشاید.

سرّ او معدن راز پادشاه گردد، بهر حالى که بود و بهر کویى که رود مقصدش درگاه اللَّه بود. دست تصرّفش از کونین کوتاه بود، پاى عشقش همیشه در راه بود، بر پیشانیش نشان اقبال بود، در دیده یقینش نور اعتبار افعال ذو الجلال بود، بر رخسارش گل نوال بود، در مشامش روایح نفحات روضه وصال بود. بر سرش تاج وقار، در برش حلّه افتقار. بر ظاهرش کسوت عبودیّت، در باطنش نظر ربوبیّت. اینست صفت پیغامبران و رسولان که خیار خلق‏اند و صفوت بشراند، اعلام اسلام‏اند و امان جهان‏اند، بر سر کوى شریعت داعیان‏اند و بر لب چشمه حقیقت ساقیان ‏اند.

از روى اشارت مفهوم آیه آنست که در ظاهر با خلق‏اند بحکم بشریّت، در خورد و خواب؛ و در باطن با حقّ‏اند بنعت مشاهدت در انس وصال بى ‏حجاب مصطفى (ص) چون فا بشریّت‏[۴] خودنگرست خود را چون ایشان دید، گفت: إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ‏، چون فا خصوصیّت نبوّت و عزّ رسالت نگرست گفت: لست کاحدکم و چنان که بر عالمیان فضل داشت بر پیغامبران و رسولان هم فضل داشت، نه دیگر پیغامبران چون وى بودند نه برهان نبوّت ایشان چون برهان نبوّت وى بود. برهان نبوّت انبیا از راه دیده‏ها درآمد و برهان نبوّت محمد عربى از راه دلها درآمد. برهان نبوّت ابراهیم و معجزه وى آتش اعدا بود، معجزه موسى ید بیضا بود، معجزه عیسى احیاء موتى بود. این همه ظاهر و آشکارا بود و محلّ اطّلاع دیده‏ها بود. امّا معجزه مصطفى بوستان دوستان بود، مستان شربت محبّت را گلستان بود. یقول اللَّه تعالى: بَلْ هُوَ آیاتٌ بَیِّناتٌ فِی صُدُورِ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ‏. بلى مصطفى را معجزات بسیار بود که محلّ اطّلاع دیده‏ها بود، چون انشقاق قمر و تسبیح حجر و کلام ذئب و اسلام ضبّ و غیر آن، لکن مقصود آنست که موسى تحدّى بعصا کرد و عیسى تحدّى بدم خود کرد و مصطفى تحدّى به کلام حقّ کرد که: فَأْتُوا بِسُورَهٍ مِنْ مِثْلِهِ‏. اى محمد تو چون بامّت روى دمى و عصایى با خود مبر که دم نصیب بیماران بود، عصا راندن خران را شاید. تو صفت قدم ما بشحنگى با خود ببر تا معجزت تو صفت ما بود نه صفت تو، تا چنان که پیغامبران چون تو نه‏اند معجزت ایشان نیز چون معجزت تو نباشد.

 

یَوْمَ یَرَوْنَ الْمَلائِکَهَ لا بُشْرى‏ یَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِینَ‏ آن مدبران و بدبختان بحکم آن که زخم خوردگان عدل ازل بودند، بر رسول خدا اقتراح آیات کردند، دو چیز خواستند: یکى رؤیت ملائکه، دیگر رؤیت حقّ جلّ جلاله. و ذلک فى قوله:

لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْمَلائِکَهُ أَوْ نَرى‏ رَبَّنا. ایشان را جواب دادند که یکى فریشتگان را بینید روز مرگ و روز قیامت با عذاب و عقاب، و گفت: «لا بشرى» یعنى- نه‏ فریشتگان رحمت، آن گه گفت: وَ یَقُولُونَ، حِجْراً مَحْجُوراً اى- حراما محرّما یعنى- رؤیه اللَّه تعالى علیکم. دیدار حقّ جلّ جلاله که خواستند، ایشان را جواب دهند که آن بر شما حرام است، که دیدار اللَّه بصفت رضا نه سزاى کافرانست، چه کافران را یک دیدار است بصفت غضب در عرصه قیامت در وقت تجلّى عامّ پیش از آن که مؤمنان در بهشت شوند. همانست که جاى دیگر گفت: کَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ‏.

 

یعنى عن رؤیه الرّضا، لانّ لهم رؤیه السخط و الغضب. این آیت دلیلى ظاهر است که مؤمنان را حجاب نیست و حساب با ایشان بجز عتاب نیست.

اى جوانمرد! هر که از دوست محجوب است در عین بلیّت است ور چه کلید خزاین ملک در آستین دارد، و هر که بلطف دوست مجذوب است در عین عطیّت است ور چه نان شبانگاه ندارد. سرى سقطى گفت: اللّهمّ مهما عذّبتنى فلا تعذّبنى بذلّ الحجاب! بار خدایا بهر چه عذابم کنى فرمان تراست امّا بحجاب عذابم مکن که طاقت حجاب تو ندارم.

 

وَ قَدِمْنا إِلى‏ ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ‏ الآیه … یکى از پیران طریقت این آیت میخواند گفت: مرا در همه قرآن این آیت خوش آید که ربّ العزّه میگوید: وَ قَدِمْنا إِلى‏ ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً. چون این اعمال آلوده ما بباد بى‏نیازى بردهد معاملت با ما جز بمحض فضل خود نکند، و آنچه بفضل خود کند سزاى کرم او بود و سزاى کرم او ما را به از سزاى اعمال ما؛ آن گه گفت: او را جلّ جلاله بر ما حقّها است از طاعت و عبادت، لکن ما خود در نهاد خود مفلسیم و او جلّ جلاله بافلاس ما حکم کرده و حاکم چون بافلاس کسى حکم کند خصم را از وى چیزى نیاید، وَ إِنْ کانَ ذُو عُسْرَهٍ فَنَظِرَهٌ إِلى‏ مَیْسَرَهٍ، هر که مفلس است واجب است که وى را مهلت دهند تا آن گه که سرمایه بدست آرد، و ما سرمایه جز بآن جهان بدست نخواهیم آورد که گنج فضل او بر سر ما نثار کند. ما بهستى خویش توانگر نیستیم، بصفت وى توانگریم، از ما و عمل ما چیزى نیاید، کارى که گشاید از فضل وى گشاید و ما را که پذیرفت نه بصورت معاملت پذیرفت، بآن تعبیه گاهى پذیرفت که منظور نظر علم ازل است. هر چه در عالم چیز است تبع آن تعبیه است. باش تا فردا که آن تعبیه آشکارا کند و در خزانه‏ها باز نهد، خزانه رحمت بعاصیان دهد خزینه فضل بمفلسان دهد. تا هم از خزینه وى حقّ وى بگزارد، زیرا که بندگان از آن خود حقّ وى نتوانند گزارد.

 

پیر طریقت گفت: الهى هر چه مى ‏نشان شمردم پرده بود و هر چه مى‏مایه دانستم بیهده بود. الهى یک بار این پرده من از من بردار و عیب هستى من از من وادار! و مرا در دست کوشش بمگذار! الهى کرد ما کرد ما در میار، و زیان ما از ما وادار! اى کردگار نیکوکار آنچه بى‏ما ساختى بى‏ما راست دار! و آنچه تو برتاوى بما مسپار[۵]!.

______________________________

[۱] ( ۱) بیوسیدن- جمع کردن و انتظار کردن( لغه الفرس، اسدى).

[۲] ( ۱) نسخه الف: آگاه شند.

[۳] ( ۱) نسخه الف: فرستادید.

[۴] ( ۱) فابشریت. بسوى بشریت. نسخه

[۵] ( ۱) نسخه الف: موسپار

 

کشف الأسرار و عده الأبرار، ج‏۷

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *