کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره الفرقان آیه ۶۰ – ۴۵

۳- النوبه الاولى‏

(۲۵/ ۶۰- ۴۵)

 

قوله تعالى: أَ لَمْ تَرَ إِلى‏ رَبِّکَ‏ نمى ‏بینى [ننگرى‏] بخداوند خویش، کَیْفَ مَدَّ الظِّلَّ؟ که چون سایه کشید [از بامداد تا برآمدن آفتاب‏]؟ وَ لَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساکِناً و اگر خواستى آن [سایه همیشه پاینده‏] کردى‏[۱] ایستاده آرمیده‏ ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَیْهِ دَلِیلًا (۴۵) آن گه آفتاب را بر آن سایه نشان نماى کردیم و بر پى او رونده.

 

ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَیْنا قَبْضاً یَسِیراً (۴۶) آن گه ما خود مى ‏گیریم آن سایه را باز گرفتنى آسان [خوار نهان‏].

 

وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ لِباساً او آن کس است که شب در شما پوشید و آن را پوشش شما کرد، وَ النَّوْمَ سُباتاً و خواب شما را آسایش کرد، وَ جَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً (۴۷) و بامداد روز ماننده رستخیز کرد، [که اینجا از خواب خیزند و آنجا از گور].

 

وَ هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ‏ او آنست که بادها گشاد در هوا پیش [باران‏] ببخشایش خویش، وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً (۴۸) و فرو فرستادیم از آسمان آبى پاک [پاک کننده‏].

 

لِنُحْیِیَ بِهِ بَلْدَهً مَیْتاً تا زنده کنیم بآن شهرى مرده، وَ نُسْقِیَهُ‏ بیاشامانیم آن را، مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً از آنچه آفریدیم چهارپایان [فراوان‏] را، وَ أَناسِیَّ کَثِیراً (۴۹) و مردمان فراوان را.

 

وَ لَقَدْ صَرَّفْناهُ بَیْنَهُمْ‏ میگردانیم [باران را] میان ایشان [از جاى بجاى‏] لِیَذَّکَّرُوا تا [توانایى و تدبیر حکمت ما دریابند و] پند ما پذیرند، فَأَبى‏ أَکْثَرُ النَّاسِ إِلَّا کُفُوراً (۵۰) پس سر باز زد بیشتر مردمان که نه مگر ناسپاسى.

 

وَ لَوْ شِئْنا و اگر ما خواستید، لَبَعَثْنا فِی کُلِّ قَرْیَهٍ نَذِیراً (۵۱) ما فرستادید در هر شهرى [جدا جدا پیغامبرى‏] آگاه کننده.

 

فَلا تُطِعِ الْکافِرِینَ‏ نگر تا فرمان کافران نبرى، وَ جاهِدْهُمْ بِهِ‏ و باز کوش با ایشان [بیارى او] جِهاداً کَبِیراً (۵۲) باز کوشیدنى بزرگ [بشمشیر].

 

وَ هُوَ الَّذِی مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ‏ او آنست که فراهم گذاشت دو شاخ آب در دریا: هذا عَذْبٌ فُراتٌ‏ این [یک شاخ‏] آبى سخت خوش‏ وَ هذا مِلْحٌ أُجاجٌ‏ و این [شاخ‏] شورابى [زبان گز] سخت تلخ‏ وَ جَعَلَ بَیْنَهُما بَرْزَخاً و میان آن دو دریا جدایى ساخته [بتوانایى خویش‏]، وَ حِجْراً مَحْجُوراً (۵۳) بسته‏اى [از یکدیگر] بازداشته.

 

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً او آنست که از آب مردم آفرید، فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً آن را نژاد کرد و خویش و پیوند وَ کانَ رَبُّکَ قَدِیراً (۵۴) و خداوند تو تواناى است همیشى.

 

وَ یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ‏ و مى ‏پرستند فرود از اللَّه‏ ما لا یَنْفَعُهُمْ وَ لا یَضُرُّهُمْ‏ چیزى که نه سود کند ایشان را و نه زیان، وَ کانَ الْکافِرُ عَلى‏ رَبِّهِ ظَهِیراً (۵۵) کافر همیشه دیو را هم پشت است و بر اللَّه یاور و پشت برو گردانیده.

 

وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلَّا مُبَشِّراً وَ نَذِیراً (۵۶) و نفرستادیم ترا مگر بشارت دهى بیم نمایى، [فرمان‏بردار را شادکننده و نافرمان را ترساننده‏].

 

قُلْ ما أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ گوى نمى ‏خواهم از شما برین پیغام هیچ مزدى‏ إِلَّا مَنْ شاءَ أَنْ یَتَّخِذَ إِلى‏ رَبِّهِ سَبِیلًا (۵۷) [نمى‏ رسانم این پیغام‏] مگر آن را تا هر که خواهد بخداوند خویش راه جوید.

 

وَ تَوَکَّلْ عَلَى الْحَیِّ الَّذِی لا یَمُوتُ‏ کار بسپار و پشت باز کن بآن زنده که هرگز نمیرد، وَ سَبِّحْ بِحَمْدِهِ‏ و بستاى او را بپاکى او وَ کَفى‏ بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِیراً (۵۸) و آگاه و بسنده دان او را و دانا بگناه بندگان او.

 

الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ‏ او که بیافرید آسمانها را و زمینها را وَ ما بَیْنَهُما و آنچه در میان آنست‏ فِی سِتَّهِ أَیَّامٍ‏ در شش روز، ثُمَّ اسْتَوى‏ عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمنُ‏ آن گه مستوى شد بر عرش رحمن، فَسْئَلْ بِهِ خَبِیراً (۵۹) خبر او ازو پرس که او آگاه ازو.

 

وَ إِذا قِیلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ‏ و آن گه که ایشان را گویند که سجود کنید رحمن را، قالُوا وَ مَا الرَّحْمنُ‏ گویند چه چیز است رحمن؟ أَ نَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا باش تا سجود کنیم ما از بهر آنکه مى ‏فرمایى ما را؟ وَ زادَهُمْ نُفُوراً (۶۰) [و فرمان و پند] ایشان را رمیدن میفزاید.

 

 

النوبه الثانیه

 

 

قوله تعالى: أَ لَمْ تَرَ إِلى‏ رَبِّکَ‏؟ .. الآیه هذا من رؤیه القلب و هى العلم، و المعنى- الم تعلم انّ اللَّه هو الّذى مدّ الظّل؟ و یجوز ان یکون من رؤیه العین فتکون الرّؤیه بمعنى النّظر و لذلک قال: إِلى‏ رَبِّکَ‏ و المعنى- الم تنظر الى صنع ربّک‏ کَیْفَ مَدَّ الظِّلَ‏؟ فیه قولان: احدهما انّ الظّلّ ما بین طلوع الفجر و طلوع الشّمس مثل ظلّ الجنّه ظلّ ممدود لا شمس فیه و لا ظلمه. و القول الثّانی، هو اللّیل لانّه ظلّ الارض، و یعم الدّنیا کلّها، وَ لَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساکِناً اى- دائما ثابتا لا یزول کما فى الجنّه. ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَیْهِ‏ اى- على الظّلّ‏ دَلِیلًا لانّ بالشّمس یعرف الظّلّ، لو لا الشّمس ما عرف الظّلّ. و قیل‏ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَیْهِ دَلِیلًا- اى- تبیعا یتّبعه فینسخه. قال ابو عبیده: الظّلّ ما نسخته الشّمس و هو بالغداه، و الفى‏ء ما نسخ الشّمس و هو بعد الزّوال، سمّى فیئا لانّه فاء من جانب المغرب الى جانب المشرق. و قیل معناه- جعلنا الشّمس مع الظّلّ دلیلا على وحدانیّه اللَّه عزّ و جل و کمال قدرته. و قیل جعلناهما دلیلا على اوقات الصّلاه و ذلک انّ اللَّه عزّ و جلّ علّق اوقات الصّلاه بالشّمس و الظّلّ.

 

ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَیْنا قَبْضاً یَسِیراً- اى- قبضنا الظّلّ الى الموضع الّذى حکمنا بکون الظّل فیه بالشّمس الّتى تأتى علیه‏ قَبْضاً یَسِیراً یعنى غیر عسیر. و قیل قبضا یسیرا خفیّا لا یستدرک بالمشاهده. و المعنى انّ الظّلّ یعمّ جمیع العرض قبل طلوع الشّمس. فاذا طلعت الشّمس قبض اللَّه الظّلّ جزء فجزء قَبْضاً یَسِیراً خفیّا. و قیل معنى الایه- الم تر الى ربّک کیف اتى باللّیل ثمّ لم یجعله دائما سرمدا ثمّ اتى بالشّمس و هو النّهار فجعله دلیلا على اللّیل اذ بضدّها تتبیّن الاشیاء و لم یجعل النّهار سرمدا بل قبضه و اتى باللّیل ثانیا، و نظیره قوله تعالى: قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَیْکُمُ اللَّیْلَ سَرْمَداً؟ الى آخر الایتین.

 

وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ لِباساً انّما سمّى اللّیل لباسا لانّه یستر جمیع الاشیاء بالظّلام کما سمّى اللّباس لباسا لانّه یعمّ البدن بالسّتر، وَ النَّوْمَ سُباتاً- اى- راحه لابدانکم، و السّبت- الاستراحه، و منه یوم السّبت، لانّ الیهود کانوا یستریحون فیه. و قیل سباتا اى- قطعا لاعمالکم و السّبت- القطع، و منه یوم السّبت لانّ الیهود یقطعون فیه العمل و لانقطاع الایّام عنده. و قیل سباتا اى- مسبوتا فیه. یقال سبت المریض فهو مسبوت اذا غشى علیه، فکذلک النّائم فى نومه کالمغشى علیه لزوال عقله و تمییزه.

 

وَ جَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً لمّا سمّى النّوم وفاه فى قوله: اللَّهُ یَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِها وَ الَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنامِها سمّى الیقظه نشورا مصدر، نشر المیّت اذا عاد حیّا، و قیل لانتشار النّاس للمعاش سمّاه نشورا- اى ذا نشور.

 

وَ هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیاحَ‏ قرأ ابن کثیر وحده ارسل الریح، على الوحده، و قرأ الباقون الرّیاح على الجمع، من جمع فلانّها اربع، و من وحّد فلانّ الالف و اللام فیها للجنس، بُشْراً بالباء و ضمّها و سکون السّین قرأها عاصم وحده من البشاره، کقوله: وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ یُرْسِلَ الرِّیاحَ مُبَشِّراتٍ‏، و قرأ حمزه و الکسائى بالنون و فتحها و سکون الشین، و قرأ ابن عامر بضم النون و سکون الشین، و قرأ الباقون بضم النون و الشین جمیعا، اى- تهب من کل صوب، من قوله: وَ النَّاشِراتِ نَشْراً.

 

و قیل لها نشر- اى- رائحه طیبه. و قیل من النشر الذى هو ضدّ الطى اى- تنشر السحاب بین یدى رحمته امام المطر و قدّامه، لانّه ریح ثمّ سحاب ثمّ مطر. و قیل نشرا جمع نشور کرسول و رسل، و یخفّف الشین فیقال: نشر، و النشور- الّذى یجمع السّحاب فیمطر.

 

وَ هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیاحَ‏، ارسال اینجا بمعنى گشادن است، چنان که گویى:  ارسلت الطائر، ارسلت الکلب المعلم، و فى القرآن: لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجارَهً، یُرْسَلُ عَلَیْکُما شُواظٌ- یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً. میگوید: او آن خداوند است که فرو گشاید بادهاى بشارت دهنده خلق را بباران فراهم آرنده میغ. همانست که جاى دیگر گفت: وَ یُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ‏ فراهم آرد میغهاى گران‏بار: یکى از آب، یکى از برف، یکى از تگرگ، میراند آنجا که خواهد تا مى‏بارد بفرمان چنان که وى خواهد، و اگر نفرماید که بارد هم چنان بر هوا گران بارش میدارد.

 

و ذلک فى قوله: فَالْحامِلاتِ وِقْراً، آن همه آثار رحمت اوست و دلالات قدرت او، چنان که گفت: فَانْظُرْ إِلى‏ آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ‏ بنگر بنشانهاى رحمت او و مهربانى او در جهان که چون کرد و آنچه کرد چون نیکو کرد. باران آسمان را رحمت نام کرد، از آنکه برحمت مى ‏فرستد. اینست که گفت جلّ جلاله: بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ‏، اى- امام المطر و قدّامه. وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً. طهور آن آبست که بنفس خود پاک است و غیر خود را پاک کننده، فهو اسم لما یتطهّر به، کالسحور اسم لما یتسحّر به و الفطور اسم لما یفطر به. و دلیل بر آن که طهور مطهّر است خبر درست از

مصطفى (ص) قال فى البحر: «هو الطهور ماؤه الحلّ میتته»

و اراد به المطهّر لانّه قال ذلک فى جواب السائل الّذى سأله عن تطهیر ماء البحر لا عن طهارته، و الماء مطهّر لانّه یطهّر الانسان من الحدث و النجاسه، کما قال فى آیه اخرى: وَ یُنَزِّلُ عَلَیْکُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً لِیُطَهِّرَکُمْ بِهِ‏. معلوم شد که تطهیر خاصیت آب است و چیزى دیگر از مایعات باین معنى مشارک وى نیست، لانّ اللَّه تعالى منّ علینا بانزال الماء للتطهیر، فلو کان غیره یشارکه فى التطهیر لبطلت فایده الامتنان. و مذهب اصحاب راى آنست که طهور طاهر است، فجوّزوا ازاله النجاسات بالمائعات الطاهره، مثل الخل و ماء الورد و غیرهما، و نحن نقول لو جاز ازاله النجاسه بها لجاز ازاله الحدث بها. و مذهب مالک آنست که طهور آن بود که تطهیر ازو متکرّر بود، کالصّبور اسم لمن یتکرّر منه الصبر، و الشکور، اسم لمن یتکرّر منه التّشکّر. فجوّز الوضوء بالماء المستعمل الّذى توضّأ به مرّه.

 

لِنُحْیِیَ بِهِ‏ اى- بالمطر بَلْدَهً مَیْتاً و لم یقل میته لانّه اراد البلد، و المعنى- انزلناه لننبت به ارضا لا نبات فیها فذاک حیاتها و موتها. و قیل لمّا نبت فیها ما فیه حیاه الحیوان جعل ذلک حیاه لها، وَ نُسْقِیَهُ‏ الاسقاء و السّقى واحد عند عامر بن صعصعه و قبائل من العرب‏ مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً وَ أَناسِیَّ کَثِیراً، اى- و نسقى الماء البهائم و النّاس. و قیل مکّنّاهم من ان یشربوه و یسقوا منه انعامهم، و قال‏ وَ أَناسِیَّ کَثِیراً و لم یقل مطلقا لانّه لیس کل الناس یعیش بماء المطر. و اناسى- جمع انسى مثل: کرسى و کراسى. و یجوز ان یکون جمع انسان و اصله اناسین مثل: بستان و بساتین، فجعل الیاء عوضا عن النون.

 

وَ لَقَدْ صَرَّفْناهُ بَیْنَهُمْ‏ الهاء- راجعه الى المطر المسمّى رحمه فى الایه المتقدّمه.

و المعنى- صرّفنا المطر بینهم مرّه ببلده و مرّه ببلده اخرى. قال ابن عباس: ما عام بامطر من عام و لکن اللَّه یصرفه فى الارض. و قرأ هذه الایه- و هذا کما

روى- مرفوعا ما من ساعه من لیل و لا نهار الّا السّماء تمطر فیها یصرفه اللَّه حیث یشاء.

وروى عن ابن مسعود یرفعه قال: لیس من سنه بامطر من اخرى و لکنّ اللَّه قسّم هذه الارزاق فجعلها فى السّماء الدنیا فى هذه القطر، ینزل منه کل سنه بکیل معلوم و وزن معلوم، و اذا عمل قوم بالمعاصى حوّل اللَّه ذلک الى غیرهم، فاذا عصوا جمیعا صرف ذلک الى الفیافى و البحار.

و قیل المراد من تصریف المطر تصریفه وابلا و طلا و رذاذا و نحوها. و قیل التّصریف راجع الى الرّیح، و قیل الى القرآن. لِیَذَّکَّرُوا اى- لیتذکّروا و یتفکّروا فى قدره اللَّه تعالى. فَأَبى‏ أَکْثَرُ النَّاسِ إِلَّا کُفُوراً جحودا، و کفرانهم هو انّهم اذا مطروا قالوا مطرنا بنوء کذا اى- لسقوط کوکب کذا، کما یقول المنجّمون، فجعلهم اللَّه بذلک کافرین. و

عن زید بن خالد الجهنى قال: صلّى رسول اللَّه (ص) صلاه الصبح بالحدیبیه فى اثر سماء کانت من اللیل، فلمّا انصرف اقبل على النّاس، فقال: هل تدرون ما ذا قال ربّکم؟ قالوا: اللَّه و رسوله اعلم. قال: اصبح من عبادى مؤمن بى و کافر، فامّا من قال مطرنا بفضل اللَّه و رحمته فذلک مؤمن بى کافر بالکوکب، و اما من قال مطرنا بنوء کذا و کذا فذلک کافر بى مؤمن بالکوکب».

 

وَ لَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِی کُلِّ قَرْیَهٍ اى- فى کل مصر و مدینه نبیا ینذرهم فیخف عنک اعباء النبوه و لکن لم یفعل ذلک لیعظم شأنک و یکثر اجرک. و قیل معناه و لو شئنا لانزلنا الآیات المقترحه و لبعثنا فى کل قریه نَذِیراً زیاده على ما یقترحون و لکنّا نعلم انّهم یسألون عنادا و تعنّتا و نعلم انّهم لا یؤمنون و هو نظیر قوله: أَ وَ لَمْ یَکْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ یُتْلى‏ عَلَیْهِمْ‏.

 

فَلا تُطِعِ الْکافِرِینَ‏ فیما یسئلونک‏ وَ جاهِدْهُمْ بِهِ‏ اى- بالقرآن. و قیل بالاسلام و قیل بالسیف، جِهاداً کَبِیراً لا یخالطه فتور. قال الحسن معناه- اقتلهم او یسلموا.

 

وَ هُوَ الَّذِی مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ‏ معنى مرج البحرین- خلّى بینهما. یقال مرجت الدابه و امرجتها اذا خیّلتها ترعى، و المرج من هذا سمّى، و یقال مرجت عهودهم و اماناتهم اذا اختلطت، و منه قوله تعالى: فِی أَمْرٍ مَرِیجٍ‏ اى- مختلط. و

قال النبی (ص) لعبد اللَّه بن عمر: «و کیف بک یا عبد اللَّه اذا کنت فى حثاله من الناس قد مرجت عهودهم و اماناتهم و صاروا هکذا»، و شبک بین اصابعه.

«هذا عذب فرات» فرات صفه للعذب و الفرات اشد العذوبه یعنى- هذا عذب اشدّ العذوبه، و هذا ملح اجاج»، الاجاج صفه للملح و هو اشدّ الملوحه، یعنى- و هذا ملح اشدّ الملوحه، وَ جَعَلَ بَیْنَهُما بَرْزَخاً اى- حاجزا من قدرته یلتقیان لا یختلطان. قیل الماء العذب و الماء الملح یجتمعان فى البحر فیکون العذب اسفل و الملح اعلى، لا یغلب احدهما على الآخر، و هو معنى قوله: وَ حِجْراً مَحْجُوراً قال الفراء اى- حراما محرّما ان یغلب احدهما على صاحبه. و قیل العذب جیحان و سیحان و دجله و الفرات و النیل، و الملح سایر البحار، و البرزخ بینهما البلاد و القفار فلا یختلطان، فاذا کان یوم القیمه اختلطا بزوال الحاجز، کقوله: وَ إِذَا الْبِحارُ فُجِّرَتْ‏.

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً، یعنى- من النطفه بشرا، اى- انسانا، فَجَعَلَهُ‏- الهاء- یعود الى الماء. و قیل الى البشر، نَسَباً وَ صِهْراً یعنى- جعله ذا نسب و ذا صهر.

قال على (ع): «النسب ما لا یحلّ نکاحه، و الصهر ما یحلّ نکاحه، فالنسب ما یوجب الحرمه و الصهر ما لا یوجبها»،

و قیل النسب من القرابه و الصهر الخلطه التی تشبه القرابه و هو السبب المحرّم للنکاح. قال ابن عباس: حرّم اللَّه تعالى سبعا نسبا و سبعا صهرا: اما النسب فقوله تعالى: حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ أُمَّهاتُکُمْ‏ الى قوله: وَ بَناتُ الْأُخْتِ‏، و اما الصّهر فقوله: وَ أُمَّهاتُکُمُ اللَّاتِی أَرْضَعْنَکُمْ‏ الى قوله: وَ أَنْ تَجْمَعُوا بَیْنَ الْأُخْتَیْنِ‏ و تمام السّبع قوله و: لا تَنْکِحُوا ما نَکَحَ آباؤُکُمْ مِنَ النِّساءِ، و قیل النسب- البنون و الصهر- البنات، لانّ من قبلهنّ تکون الاصهار، و الصّهر- المتزوّج بابنه الرجل. قال ابن سیرین: «نزلت هذه الایه فى النّبیّ (ص) و على (ع)، زوّج فاطمه علیا- و هو ابن عمّه- و زوّج ابنته فکان نسبا و صهرا»[۲] ابن سیرین گفت: این آیت در شأن مصطفى (ص) و على (ع)، فرود آمد که مصطفى دختر خویش را- فاطمه- بزنى بعلى داد. على پسر عمّ وى بود و شوهر دخترش، هم نسب بود و هم صهر. و قصّه تزویج فاطمه آنست که مصطفى علیه- السلام روزى در مسجد آمد شاخى ریحان بدست گرفته سلمان را گفت: یا سلمان رو على را بخوان. رفت و گفت: یا على! اجب رسول اللَّه. على گفت: یا سلمان رسول خدا را این ساعت چون دیدى و چون او را گذاشتى؟ گفت: یا على سخت شادمان و خندان چون ماه تابان و شمع رخشان. على آمد بنزدیک مصطفى و مصطفى آن شاخ ریحان فرادست على داد، عظیم خوش بوى بود. گفت: یا رسول اللَّه این چه بویست بدین خوشى؟ گفت: یا على از آن نثارها است که حوریان بهشت کرده ‏اند بر تزویج دخترم- فاطمه- گفت: با که یا رسول اللَّه؟ گفت: با تو یا على، در مسجد نشسته بودم فریشته ‏اى‏ درآمد بر صفتى که هرگز چنان ندیده بودم، گفت نام من محمود است و مقام من در آسمان دنیا، در مقام معلوم خودم بودم ثلثى از شب گذشته که ندایى شنیدم از طبقات آسمان که: اى فریشتگان مقربان و روحانیان و کروبیان همه جمع شوید در آسمان چهارم. همه جمع شدند و همچنین سکان مقعد صدق و اهل فرادیس اعلى در جنات عدن حاضر گشتند. فرمان آمد که اى مقربان درگاه و اى خاصگیان پادشاه! سوره: هَلْ أَتى‏ عَلَى الْإِنْسانِ‏ برخوانید. ایشان همه بآواز دلرباى و الحان طرب ‏افزاى سوره هل اتى خواندن گرفتند. آن گه درخت طوبى را فرمان آمد که تو نثار کن بر بهشتها بر تزویج فاطمه زهرا با على مرتضى. و درخت طوبى در بهشت همچون آفتاب است در دنیا، چون آفتاب در دنیا بالا گرفت هیچ خانه نماند که از وى شعاع در آن نیفتد، همچنین در بهشت هیچ قصر و غرفه و درجه ‏اى نیست که از درخت طوبى در آنجا شاخى نیست. پس طوبى بر خود بلرزید و در بهشت گوهر و مروارید و حله ‏ها باریدن گرفت، پس فرمان آمد تا منبرى از یک دانه مروارید سپید در زیر درخت طوبى بنهادند، فرشته ‏اى که نام وى راحیل است و در هفت طبقه آسمان فرشته ازو فصیح‏تر و گویاتر نیست بآن منبر برآمد و خداى را جل جلاله ثنا گفت و بر پیغامبران درود داده آن گه جبّار کائنات خداوند ذو الجلال قادر بر کمال بى ‏واسطه ندا کرد که: اى جبرئیل و اى میکائیل شماها دو گواه معرفت فاطمه باشید و من که خداوندم ولىّ فاطمه‏ ام، و اى کروبیان و اى روحانیان آسمان شما همه گواه باشید که من فاطمه زهرا را بزنى بعلى مرتضى دادم. آن ساعت که رب العزه این ندا کرد ابرى برآمد زبر جنات عدن، ابرى روشن خوش که در آن تیرگى و گرفتگى نه- و بوى خوش و جواهر نثار کرد و رضوان و ولدان و حوران بهشت برین نمط نثار کردند. پس رب العزّه مرا بدین بشارت بتو فرستاد یا محمد و گفت: حبیب مرا بشارت ده و با وى بگو که ما این عقد در آسمان بستیم تو نیز در زمین ببند. پس مصطفى (ص) مهاجر و انصار را حاضر کرد، آن گه روى فرا على کرد گفت: یا على چنین حکمى در آسمان رفت، اکنون من فاطمه دختر را بچهارصد درم کاوین بزنى بتو دادم پذیرفتى؟ على گفت:

یا رسول اللَّه من پذیرفتم نکاح وى، رسول گفت:

بارک اللَّه فیکما.

 

قوله: وَ یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ‏ یعنى- هؤلاء المشرکین‏ ما لا یَنْفَعُهُمْ‏ ان عبدوه‏ وَ لا یَضُرُّهُمْ‏ ان ترکوه، وَ کانَ الْکافِرُ عَلى‏ رَبِّهِ ظَهِیراً، اى- معینا للشیطان على ربّه بالمعاصى. قال الزجاج: اى یعاون الشیطان على معصیه اللَّه لانّ عبادتهم الاصنام معاونه الشیطان. و قیل معناه‏ وَ کانَ الْکافِرُ عَلى‏ رَبِّهِ ظَهِیراً اى- هیّنا ذلیلا. من قول العرب جعلنى بظهر اى جعلنى هیّنا. و یقال ظهر به اذا جعله خلف ظهره فلم یلتفت الیه. قال ابن عباس:

نزلت الایه فى ابى جهل فصار عاما فى الکفّار.

 

وَ ما أَرْسَلْناکَ‏ یا محمد (ص)، إِلَّا مُبَشِّراً للمؤمنین بالثواب‏ وَ نَذِیراً للکافرین بالعقاب. قُلْ ما أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ‏، اى- على تبلیغ الرساله مِنْ أَجْرٍ، اى رزق و جعل فیقولوا انّما یطلب محمد اموالنا بما یدعونا الیه فلا نتبعه‏ إِلَّا مَنْ شاءَ أَنْ یَتَّخِذَ إِلى‏ رَبِّهِ سَبِیلًا، هذا الاستثناء منقطع عند الجمهور، اى- لکن‏ مَنْ شاءَ أَنْ یَتَّخِذَ إِلى‏ رَبِّهِ سَبِیلًا بانفاق ماله فى سبیله، فلیفعل. و قیل الاستثناء متّصل و تقدیره:- لا اسألکم على ما ادعوکم الیه اجرا الّا اتخاذ المدعوّ سبیلا الى ربّه بطاعته، فذلک اجرى لانّ اللَّه یأجرنى علیه.

وَ تَوَکَّلْ عَلَى الْحَیِّ الَّذِی لا یَمُوتُ‏ اى:- فوّض امرک الیه وثق به، فانه حىّ لا یموت و سینتقم منهم و لو بعد حین، وَ سَبِّحْ بِحَمْدِهِ‏، نزّهه عمّا لا یلیق به و باوصافه، و قیل صلّ له شکرا على نعمه. و قیل قل سبحان اللَّه و الحمد للَّه‏ وَ کَفى‏ بِهِ‏ اى- کفى باللّه‏ خَبِیراً عالما بِذُنُوبِ عِبادِهِ‏ فیجازیهم بها.

 

الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما فِی سِتَّهِ أَیَّامٍ‏، اى- انه مع قدرته‏ خلقها فى اسرع من لمحه خلقها فى سته ایام لتعلموا انّ التأنى مستحبّ فى الامور.

 

ثُمَّ اسْتَوى‏ عَلَى الْعَرْشِ‏ مضى تفسیره الرّحمن اى هو الرّحمن، و یجوز ان یکون‏ الَّذِی‏ مبتداء و الرَّحْمنُ‏ خبره. و یجوز ان یکون وصفا له و قوله‏ فَسْئَلْ بِهِ‏ خبره و یجوز ان یقف على ایام و یرتفع الرحمن بقوله استوى و قوله‏ فَسْئَلْ بِهِ خَبِیراً. و قیل: الهاء- عائد الى الخلق و ذلک انّ الیهود وصفوا خلق السماوات و الارضین على خلاف ما خلق اللَّه و التقدیر:- فسئل الرحمن خبیرا به فانّه خالقه و مکوّنه. و قیل فسئل به یعود الى اللَّه، و قیل الى الاستواء فیمن جعل الرحمن رفعا به، و قیل الباء بمعنى عن، اى- فسئل عنه خبیرا و هو اللَّه عزّ و جلّ، و قیل جبرئیل (ع). و قیل الخطاب للرسول و المراد منه غیره لانّه کان مصدّقا به و المعنى:- ایّها الانسان لا ترجع فى طلب العلم بهذا الى غیرى.

 

وَ إِذا قِیلَ لَهُمُ‏ لکفّار مکّه اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ‏ قالوا مَا الرَّحْمنُ‏ ما نعرف الرحمن الّا رحمن الیمامه، یعنون مسیلمه الکذاب کانوا یسمّونه رحمن الیمامه، أَ نَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا قرأ حمزه و الکسائى یأمرنا بالیاء، اى لما یأمرنا محمد (ص) بالسجود له، و قرأ الآخرون بالتاء، اى لما تأمرنا انت یا محمد «و زادهم» قول القائل لهم: اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ‏، نُفُوراً عن الدین و الایمان، و هو نظیر قوله: فَلَمْ یَزِدْهُمْ دُعائِی إِلَّا فِراراً، وَ لا یَزِیدُ الظَّالِمِینَ إِلَّا خَساراً، و کان سفیان الثورى اذا قرأ هذه الایه، رفع راسه الى السّماء و قال: الهى زادنى خضوعا ما زاد اعداک «نفورا».

 

 

النوبه الثالثه

 

 

قوله: أَ لَمْ تَرَ إِلى‏ رَبِّکَ‏،- این آیت از روى ظاهر بیان معجزه مصطفى (ص) است و بر معنى فهم اهل حقایق، اشارت بتخاصیص قربت و تضاعیف کرامت او.

امّا بیان معجزه آنست که رسول خدا علیه السلام در بعضى سفرها وقت قیلوله زیر درختى فرود آمد. یاران جمله با وى و سایه درخت اندک بود، ربّ العزّه جلّ جلاله بقدرت خویش اظهار معجزه مصطفى (ص) را سایه آن درخت بکشید چندان که همه لشکر اسلام را در سایه آن درخت جاى بود. در آن حال ربّ العزّه این آیت فرو فرستاد و این معجزه ظاهر گشت. اما بیان تخصیص قربت و زلفت آنست که: أَ لَمْ تَرَ إِلى‏ رَبِّکَ‏ خطاب با حاضرانست و تشریف مقربانست. موسى (ع) بر مقام مناجات طمع در دیدار حق کرد گفت: أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ‏ جلال عزّت احدیت میل قهر در دیده قدس او کشید که: لَنْ تَرانِی‏ و با مصطفى گفت: أَ لَمْ تَرَ إِلى‏ رَبِّکَ؟ اى محمد نه مرا مى ‏بینى و در من نگرى؟ دیگر چه خواهى؟

 

اى جوانمرد! گمان مبر که آن کس که بمشاهدت عزّت ذو الجلال رسد ذرّه ‏اى از عشق و شوق او کم گردد. در جگر ماهى تپشى است که اگر همه بحار عالم را جمع کنى ذرّه ‏اى از آن تپش بننشاند. دلى که آن دلست امروز در کار است و فردا هم در کار، امروز در عین شوق و فردا در عین ذوق، یک سرّ از اسرار أَ لَمْ تَرَ إِلى‏ رَبِّکَ‏ آنست که بشر اگر چه مخصوص بود بتخاصیص قربت، او را هرگز نرسد که تقاضاى دیدار عزّت ذى الجلال کند مگر که هم دیدار، خود بتقاضاى جمال آید. بیان این رمز در آن خبر است که مصطفى گفت:

«اذا دخل اهل الجنّه الجنه نودوا یا اهل الجنّه انّ لکم عند اللَّه موعدا یرید ان ینجز ینجزکموه»

الحدیث الى آخره، این خود درجه عامّه مؤمنان است که بدرجات و منازل خویش آیند، و با اتباع و قهرمانان و خدم و اهل مملکت خویش الف گیرند، آن گه بتقاضاى عزّت بمشاهده احدیّت رسند. باز قومى که خداوندان عین ‏اند از صفات خویش مجرّد گشته و بعین فطرت خویش رسیده. پیش از آن که بمراقى دولت بهشت پیوندند، جمال ربوبیت راه ایشان بگیرد رداء کبریا را کشف کند، فیشهدهم بجماله و یتجلّى لهم بجلاله قبل وصولهم الى المنازل و الدرجات، فذلک قوله عزّ و جل:

إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصادِ، و یقال: أَ لَمْ تَرَ إِلى‏ رَبِّکَ کَیْفَ مَدَّ الظِّلَ‏ اى- مد ظل- العصمه قبل ان ارسلک الى الخلق.

وَ لَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساکِناً اى- جعلک مهملا و لم یفعل، بل جعل الشمس التی طلعت من صدرک‏ عَلَیْهِ دَلِیلًا.

ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَیْنا قَبْضاً یَسِیراً هذا خطاب من اسقط عنه الرسوم و الوسائط.

 

قوله: وَ هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ‏ اشارت است بباد رعایت که از مهبّ عنایت وزد بر دلهاى مؤمنان تا هر چه خاشاک مخالفت بود و انواع کدورت از آن دلها پاک بروبد و شایسته قبول کرامات و ارادات حق گرداند. بنده چون نسیم روح آن ریاح بسینه وى رسد زوائد موارد طلبد و روائح آن سعادت و عنایت جوید، ربّ العزه بمهربانى و لطف خویش چهار در بر وى گشاید: در احسان و در نعمت و در طاعت و در محبت، بنده بحکم بشریت از راه کنودى خویش درآید که: إِنَّ- الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ و آن در احسان بر خود به بندد، حق جل جلاله رسول کرامت فرستد با کلید تجاوز و عفو که: انا استر اسائتک برحمتى فانى سیّد لطیف و انت عبد ضعیف، فذلک قوله: وَ هُوَ الَّذِی یَقْبَلُ التَّوْبَهَ عَنْ عِبادِهِ وَ یَعْفُوا عَنِ السَّیِّئاتِ‏. همچنین رب العزه در نعمت بر بنده گشاید، بنده بکفران پیش آید که: إِنَّ الْإِنْسانَ لَکَفُورٌ مُبِینٌ‏، و آن در بر خود به بندد بتقصیر در شکر. حق جل جلاله رسول فضل فرستد با کلید منّت و گوید: ان قصرت انت فى شکرى فلا اقصر انا فى برى، فذلک قوله:

قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ‏، سوم در طاعت است که بر بنده گشاید اللَّه و بنده بمعصیت آن در بر خود ببندد. حق تعالى رسول مغفرت فرستد با کلید توبت که: ان اذنبت ذنبا فانا اغفر لک و لا ابالى فذلک قوله: إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً، چهارم در محبت است که اللَّه بلطف خود بر بنده گشاید بنده بجفا پیش آید، بدلیرى و بد عهدى آن در بر خود به بندد، رب العزّه رسول حلم فرستد با کلید ستر که: عبدى! ان اجترأت على‏ سوء المعامله تجاوز عنک لانى حبیبک و انا الذى قلت: یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ‏.

 

قوله: وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً قال النصرآبادی: هو الرّش الذى یرشّ من میاه المحبّه على قلوب العارفین فتحیا به نفوسهم باماته الطبع فیها ثم یجعل قلبه اماما للخلق یفیض برکاته علیهم فتصیب برکات نور قلبه کل شى‏ء من ذوات الارواح.

 

قال اللَّه تعالى: وَ نُسْقِیَهُ مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً وَ أَناسِیَّ کَثِیراً.

وَ لَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِی کُلِّ قَرْیَهٍ نَذِیراً. این همچنانست که جایى دیگر گفت: وَ لَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ‏، و مقصود آنست که رب العزه مى‏خواهد تا دوستان و خواص بندگان خود را پیوسته معصوم دارد از آنکه ایشان را با خود التفاتى بود یا با روش خویش نظرى کنند. موسى کلیم (ع) وقتى ضجرتى نمود و متبرّم گشت از بنى اسرائیل از آنکه سؤال بسیار میکردند از وى. رب العزه تأدیب وى را آن شب بهزار نبى وحى فرستاد از انبیاء بنى اسرائیل. بامدادان همه رسولان بودند، وحى گزاران و پیغام رسانان، خلق همه روى بایشان نهادند و موسى را تنها بگذاشتند، موسى در خود افتاد تنگدل و غمگین، در اللَّه زارید و تضرّع کرد، گفت: بار خدایا! طاقتم نماند فریاد من رس و بر من ببخشاى. رب العزّه مراعات دل موسى را هم در آن روز قبض ارواح آن رسولان کرد و موسى بسر وقت خویش بازگشت.

 

وَ هُوَ الَّذِی مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ‏، هو یک حرف است فرد است اشارت فرا خداوند فرد. نه نام است و نه صفت اما اشارت است فرا خداوندى که او را نام است و صفت، و آن یک حرف، ها است، و واو قرارگاه نفس است. نه‏بینى که چون تثنیه کنى هما گویى نه هو ما؟ تا بدانى که آن خود یک حرف است تنها دلیل بر خداوند یکتا، همه اسامى و صفات که گویى، از سر زبان گویى، مگر هو که از میان جان برآید از صمیم سینه و قعر دل رود. زبان و لب را با وى کارى نیست مردان راه دین و خداوندان عین الیقین که دلهاى صافى دارند و همتهاى عالى و سینه‏هاى خالى، چون از قعر سینه‏ ایشان این کلمه سر برزند مقصود و مفهوم ایشان جز حق جل جلاله نبود، و تا چنین جوانمردى نبود خود حقیقت هویت بر وى مکشوف نگردد.

آن عزیزى در راهى میرفت درویشى پیش وى باز آمد، گفت: از کجا مى‏آیى؟

گفت: هو، گفت: کجا مى ‏روى؟ گفت: هو، گفت: مقصودت چیست؟ گفت: هو، از هر چه سؤال میکرد وى میگفت هو. این چنانست که گفته ‏اند:

از بس که دو دیده در خیالت دارم‏ در هر چه نگه کنم تویى پندارم‏

مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ هذا عَذْبٌ فُراتٌ وَ هذا مِلْحٌ أُجاجٌ‏،- البحر الملح لا عذوبه فیه و العذب لا ملوحه فیه و هما فى الجوهریّه واحد و لکنّه سبحانه بقدرته غایر بینهما فى الصّفه، کذلک خلق القلوب بعضها معدن الیقین و العرفان و بعضها محل الشک و الکفران.

 

عَذْبٌ فُراتٌ‏ اشارت است فرا دل دوستان که بنور هدى روشن است، بزیور ایمان آراسته و شعاع آفتاب توحید درو تافته، و مِلْحٌ أُجاجٌ‏ اشارت است فرا دل بیگانگان که بظلمات کفر و کدورات شک تاریک گشته و در حیرت جهل بمانده. آن یکى را خلعت رفعت پوشیده بلا میل و آن یکى را قید مذلّت و اهانت بر پاى نهاده بلا جور. آرى چون رب العزه خواهد که بنده‏اى را تاج اعزاز بر سر نهد بر بساط راز او را راه دهد و راه ایمان بر وى روشن دارد، و چون خواهد که داغ خسار بر رخسارش نهد، بسوط انتقام از مقام قربش براند. وَ مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ وَ تَوَکَّلْ عَلَى الْحَیِّ الَّذِی لا یَمُوتُ‏.

سأل رجل ابن سالم: أ نحن مستعبدون بالکسب او بالتوکل؟ فقال ابن سالم: التوکل حال رسول اللَّه و الکسب سنه رسول اللَّه (ص). و انما استنّ لهم الکسب لضعفهم حین اسقطوا عن درجه التوکل الذى هو حاله. فلمّا سقطوا عنه لم یسقطهم عن درجه طلب المعاش بالمکاسب الذى هو سنته و لو لا ذلک لهلکوا.

و عن محمد بن عبد اللَّه الفرغانى یقول: سمعت ابا جعفر الحداد یقول: مکثت تسع عشر سنه اعتقد التوکل و انا اعمل فى السوق فآخذ کل یوم اجرتى و لا استریح منها الى شربه ماء و لا الى دخله حمّام فاتنظّف بها، و کنت اجى‏ء بأجرتى الى الفقراء فأواسیهم بها فى الشونیزیه[۳] و غیرها و اکون انا على حالى. و یقال عوام المتوکلین: اذا اعطوا شکروا و اذا منعوا صبروا، و خواصهم اذا اعطوا آثروا و اذا منعوا شکروا، و یقال: الحقّ یجود على الاولیاء اذا توکلوا بتیسیر السبب من حیث یحتسبون و لا یحتسبون، و یجود على الاصفیاء بسقوط الادب و اذا لم یکن ادب، فمتى یکون طلب؟ و یقال التوکل ان یکون مثل الطفل لا یعرف شیئا یأوى الیه الّا ثدى امّه. کذلک المتوکلون یجب ان لا یرى لنفسه مأوى الّا اللَّه عز و جل.

______________________________

[۱] ( ۲) نسخه الف: کردید

[۲] ( ۱) این حدیث در تفسیر مجمع البیان( جلد ۴ ص ۱۷۵ طبع صیدا) بهمین مضمون و عبارت آمده است.

[۳] ( ۱) شونیزیه، مقبره ایست ببغداد در جانب غربى آن، و گروه بسیار از صالحان بدانجا مدفونند از جمله آنان: جنید و جعفر خلدى و رویم و سمنون محب، و در آنجا خانقاهى است صوفیان را.

( برهان قاطع بتصحیح دکتر محمد معین ذیل کلمه شونیزیه)

 

کشف الأسرار و عده الأبرار، ج‏۷

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *