کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره النمل آیه ۱۴ – ۱

سوره النمل- مکیه

۱- النوبه الاولى‏

(۲۷/ ۱۴- ۱)

 

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ بنام خداوند فراخ بخشایش مهربان.

 

طس تِلْکَ آیاتُ الْقُرْآنِ وَ کِتابٍ مُبِینٍ‏ (۱) این طس آیتهاى قرآن است و آیتهاى نامه روشن و هویداى آشکارا.

 

هُدىً وَ بُشْرى‏ لِلْمُؤْمِنِینَ (‏ ۲) راه نمونى و بشارت گرویدگان را.

 

الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاهَ ایشان که بپاى میدارند نماز، وَ یُؤْتُونَ الزَّکاهَ و میدهند زکاه، وَ هُمْ بِالْآخِرَهِ هُمْ یُوقِنُونَ‏ (۳) و ایشان برستخیز بى ‏گمان میگروند.

 

إِنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَهِ ایشان که بنخواهند گروید برستخیز، زَیَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ‏ بر آراستیم بر ایشان کرده ‏هاى [بد] ایشان، فَهُمْ یَعْمَهُونَ‏ (۴) تا بى‏سامان مى ‏زیند.  

 

أُوْلئِکَ الَّذِینَ لَهُمْ سُوءُ الْعَذابِ‏ ایشان آنانند که ایشانراست عذاب بد، وَ هُمْ فِی الْآخِرَهِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ‏ (۵) و ایشان در آخرت زیان‏کارانند.

 

وَ إِنَّکَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ‏ و تو را قرآن در دل و در زبان میدهند مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ عَلِیمٍ‏ (۶) از نزدیک راست دانشى راست کار دانا.

 

إِذْ قالَ مُوسى‏ لِأَهْلِهِ‏ موسى گفت زن خویش را: إِنِّی آنَسْتُ ناراً من‏ از دور آتشى دیدم: سَآتِیکُمْ مِنْها بِخَبَرٍ شما را از نزدیک آن [آتش‏] خبرى آرم، أَوْ آتِیکُمْ بِشِهابٍ قَبَسٍ‏ یا شما را آتشى افروخته آرم، لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ‏ (۷) تا مگر گرم شوید[۱].

 

فَلَمَّا جاءَها چون [موسى‏] آمد بآن [آتش‏]، نُودِیَ‏ آواز دادند او را أَنْ بُورِکَ مَنْ فِی النَّارِ وَ مَنْ حَوْلَها که برکت کسى که در آتش است و ایشان که گرد بر گرد آن، وَ سُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ‏ (۸) و پاکى اللَّه را خداوند جهانیان.

 

یا مُوسى‏ إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ‏ (۹) یا موسى آنچه هست آن منم تواناى دانا.

 

وَ أَلْقِ عَصاکَ‏ عصاى خویش بیفکن‏[۲] فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ چون عصا را دید که مى ‏جنبید و مى ‏لرزید[۳] کَأَنَّها جَانٌ‏ راست گویى که آن مارى است‏ وَلَّى مُدْبِراً [موسى‏] برگشت، پشت برگردانید [گریزان،] وَ لَمْ یُعَقِّبْ‏ بازنیامد و باز پس ننگرست، یا مُوسى‏ لا تَخَفْ‏ [گفتند] یا موسى مترس! إِنِّی لا یَخافُ لَدَیَّ الْمُرْسَلُونَ‏ (۱۰) که من آنم که فرستادگان من بنزدیک من نباید ترسند.

 

إِلَّا مَنْ ظَلَمَ‏ مگر [ازیشان‏] کسى گناهى کند، ثُمَّ بَدَّلَ حُسْناً بَعْدَ سُوءٍ آن گه جزا[۴] کند کرد خویش بنیکویى پس زشتى‏ فَإِنِّی غَفُورٌ رَحِیمٌ‏ (۱۱) من آمرزگارم بخشاینده.

 

وَ أَدْخِلْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ‏ دست خویش در جیب خویش کن‏ تَخْرُجْ بَیْضاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ تا بیرون آید سپید بى‏پیسى‏ فِی تِسْعِ آیاتٍ‏ [شو] با نه نشان، إِلى‏ فِرْعَوْنَ وَ قَوْمِهِ‏ بفرعون و قوم او، إِنَّهُمْ کانُوا قَوْماً فاسِقِینَ‏ (۱۲) که‏ ایشان قومى ‏اند از طاعت بیرون.

 

فَلَمَّا جاءَتْهُمْ‏ چون بایشان آمد آیاتُنا مُبْصِرَهً نشانها [و پیغامهاى‏] ما روشن پیدا، قالُوا هذا سِحْرٌ مُبِینٌ‏ (۱۳) گفتند اینست جادویى آشکارا.

 

وَ جَحَدُوا بِها آن را منکر شدند: وَ اسْتَیْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ‏ و درست مى ‏شناخت دلهاى ایشان آن را که راست است‏ ظُلْماً وَ عُلُوًّا بستم‏کارى و ببرترى [و شوخى‏]، فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَهُ الْمُفْسِدِینَ‏ (۱۴) درنگر سرانجام بدکاران چون بود.

 

 

النوبه الثانیه

 

این سوره النمل جمله بمکه فرو آمد از آسمان و در آن ناسخ و منسوخ نه، مگر یک آیت: فَمَنِ اهْتَدى‏ فَإِنَّما یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّما أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِینَ‏ منسوخ است بآیت سیف و این سورت چهار هزار و هفتصد و نود و نه حرف است و هزار و صد و چهل و نه کلمت و نود و سه آیت. و در فضیلت سوره ابىّ کعب روایت کند ازمصطفى (ص) قال: من قرأ طس سلیمان کأنّ له من الاجر عشر حسنات بعدد من صدّق بسلیمان و کذّب به و هود و شعیب و صالح و ابراهیم و یخرج من قبره و هو ینادى لا اله الّا اللَّه».

 

«طس» بقول ابن عباس نامى است از نامهاى خداوند جلّ جلاله؛ سوگند بنام خود یاد کرده که این سورت آیات قرآن است، و بقول قتاده نامى است از نامهاى قرآن، قومى گفتند- طا- اشارتست بنام لطیف، سین- اشارتست بنام سمیع، و درین حروف اوائل سور سخن فراوان رفت از پیش. «تلک»، اى- هذه الحروف آیات القرآن، و هى آیات کتاب مبین. قال فى هذه السوره: آیاتُ الْقُرْآنِ وَ کِتابٍ مُبِینٍ‏، و قال فى سوره الحجر: آیاتُ الْکِتابِ وَ قُرْآنٍ مُبِینٍ‏ لانّ القرآن و الکتاب اسمان‏ علمان للمنزل على محمد (ص) و وصفان له، لانّه یقرأ و یکتب، فحیث جاء بلفظ التعریف فهو العلم، و حیث جاء بلفظ النّکره فهو الوصف، جمع اللَّه سبحانه بین صفتى القرآن فبیّن انّه یقرأ و یکتب، و فائدته انّه سبحانه بیّن انّ هذا القرآن مؤلّف من هذه الحروف الّتى هى اصل کلامهم و اصل کتابهم، فلمّا عجزوا عن الإتیان بسوره مثله دلّ ذلک على انّه معجز من عنده.

 

هُدىً وَ بُشْرى‏ لِلْمُؤْمِنِینَ‏ اى- القرآن هدى من الضّلاله و بشرى بالجنّه، یعنى- انّها آیات هادیه و مبشّره، و قیل هدى لجمیع الخلق و بشرى للمؤمنین خاصّه.

 

و قیل هدى للمذنبین و بشرى للمؤمنین و خصّهم بالذّکر لانتفاعهم به، و محل‏ هُدىً وَ بُشْرى‏ رفع على انّه خبر لابتداء: اى- هو هدى، و یجوز النّصب على الحال، کقوله:

وَ هذا بَعْلِی شَیْخاً.

ثمّ وصف المؤمنین فقال: الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاهَ اى- الصّلوات الخمس فى مواقیتها و شرائطها، یُؤْتُونَ الزَّکاهَ المفروضه من اموالهم. و قیل یرید به صدقه الفطر. و قیل یرید تطهیر ابدانهم، وَ هُمْ بِالْآخِرَهِ هُمْ یُوقِنُونَ‏ یعلمونها علما بالاستدلال.

و المعنى- یعملون ما یعملون، عالمین بما لهم و علیهم. و قیل معناه- و اذا علموا اجزاءهم کانوا انشط له و احرص علیه.

 

إِنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَهِ، اى- لا یصدّقون بالبعث الّذى فیه جزاء الاعمال، زَیَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ‏، اى- جعلنا جزاءهم على کفرهم، انّا زیّنّا لهم الاعمال القبیحه حتّى رأوها حسنه و تزیینه لهم خذلانه ایّاهم، و انّه تعالى وکّلهم الى انفسهم‏ فَهُمْ یَعْمَهُونَ‏ اى- یتردّدون فى ضلالتهم و شرکهم بلا نور من اللَّه و لا هدى کهدى المؤمنین، و هذه الآیه حجّه قاطعه على المعتزله و القدریه اذ قد اخبر عن نفسه جلّ جلاله انّه یزیّن اعمال الکفّار نصّا بلا تاویل، ففیه دلیل انّ ما اخبر من تزیین الشیطان فهو تبع لتزیینه کما انّ مشیّه عباده فى المعصیه تابعه لمشیّته فیه، اذ محال ان یکون مشیّه الخالق تبعا لمشیّه المخلوق، او تزیینه تبعا لتزیین الشیطان، و لهذا اخبر جل جلاله انّ الشیطان مقیّض کذلک غیر سابق الیه بقوله: وَ قَیَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ فَزَیَّنُوا لَهُمْ‏، فعلمنا انّ کلّ مشیّه منسوبه فى القرآن الى غیره او تزیین او اضلال فهو تبع له، اذ مستحیل ان یکون جل جلاله تبعا لهم او مزیّنا او مضلا او شائیا بقوّتهم، و کیف یکون ذلک و هو یملکهم و لا یملکونه؟ خلقهم کیف اراد- بجمیع صفاتهم و آلاتهم، و هو فى جمیع صنعه فیهم و فى غیرهم، عدل عقل الخلیقه عدله ام لم یعقلوه.

 

أُوْلئِکَ الَّذِینَ لَهُمْ سُوءُ الْعَذابِ‏ اى- لهم فى الدنیا سوء العذاب بقتلهم فى یوم بدر و غیره من المواضع بالسّیف‏ وَ هُمْ فِی الْآخِرَهِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ‏ لاشترائهم الضّلاله بالهدى فخسروا الجنّه و نعیمها و حرموا النّجاه من النّار و ذلک خسران فى خسران و لذلک قال: الْأَخْسَرُونَ‏، و قیل هو بمعنى الخاسرین فیکون افضل هاهنا للمبالغه لا للشّرکه.

 

وَ إِنَّکَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ‏، اى- تعطى القرآن کقوله: وَ لا یُلَقَّاها إِلَّا الصَّابِرُونَ‏. مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ‏، اى- من عند ربّ العزّه على لسان جبرئیل بامر حکیم حکم انّ القرآن من عنده نزل، عَلِیمٍ‏ بخلقه الى ما ذا یصیرون. و قیل‏ لَتُلَقَّى‏ اى- لتلقّن، یقال لقیته کذا فتلقاه، اى- لقیته فتلقّن.

 

إِذْ قالَ مُوسى‏ لِأَهْلِهِ‏، یعنى- اذکر اذ قال موسى لاهله، اهل الانسان- من یختصّ به، و المراد بالاهل هاهنا امرأته ابنه شعیب، قال لها فى سفره اذ خرج من مدین یؤمّ الشام و قد ضلّ الطریق و أصلت زنده: إِنِّی آنَسْتُ ناراً اى- ابصرتها من بعید، فامکثوا مکانکم، و کان الوقت شتاء، و وجد اهله البرد، فطلب موسى لهم صلاء سَآتِیکُمْ مِنْها بِخَبَرٍ عن الطّریق این هو، أَوْ آتِیکُمْ بِشِهابٍ قَبَسٍ‏ نوّن کوفى و یعقوب و اضاف من بقى، فمن نوّن جعل القبس صفه لل «شّهاب» او بدلا، و من اضاف جعل «الشّهاب» الشّعله و «القبس» النّار، اى- بشعله نار، القبس بالسکون- المصدر، و بالفتح- الاسم، و الشهاب- نور کالعمود من النار و غیرها، و منه الکواکب تمتد فى السماء شهب، و المعنى- او آتیکم بشعله نار ساطع- اقتبسها من معظم النار ان لم اجد عندها من یدلّنى على الطریق‏ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ‏، الاصطلاء الاستدفاء بالصّلاء و هى النار الموقده. و یقال فلان یصطلى بنار فلان اى- یعیش فى ظلّه و یتغرّر به. قال مقاتل: النّار و هو النّور و هو نور ربّ العزه رآه لیله الجمعه عن یمین الجبل بالارض المقدّسه.

 

فَلَمَّا جاءَها اى جاء موسى النّار التی ابصرها، نُودِیَ‏ جاءه النّداء، و هو الکلام المسموع، اى- نودى موسى بان بورک اى- قدس. قال ابن عباس و ابن جبیر و الحسن: یعنى قدّس من فى النّار و هو اللَّه سبحانه عنى به نفسه. و قیل بورک اى- جعل فیه البرکه و الخیر، بمعنى تبارک، و هذا کلام یجرى مجرى الدّعاء و حقیقته یرجع الى الخیر، و فیه اربع لغات: بارکک اللَّه، و بارک فیک، و بارک علیک و بارک لک. و قیل: معناه بورک من فى النّار نوره. و قیل «من» صله و التقدیر: بورکت النّار وَ مَنْ حَوْلَها و هو قراءه ابى بن کعب و المعنى- بورک فى النار و فیمن حولها، فسمّى النّار مبارکه کما سمّى البقعه مبارکه. و قیل: معنى من فى النّار انّه نادى موسى منها و اسمعه کلامه من جهتها. و فى النّار قولان: احدهما، انّها کانت نارا مضیئه محرقه کسائر النّیران. قال سعید بن جبیر: و هى احدى حجب اللَّه سبحانه یدلّ علیه‏

قول النّبی (ص): «حجابه النّار لو کشفها لاحرقت سبحات وجهه کلّ شى‏ء ادرکه بصره».

 

ثمّ قرأ ابو عبیده احدرواه: و هذا الخبر أَنْ بُورِکَ مَنْ فِی النَّارِ وَ مَنْ حَوْلَها، وَ سُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ‏؛ و القول الثانى انّها کانت نورا مضیئا من غیر احراق، لانّها کانت متضرّمه فى شجره خضراء. و جاء فى التفسیر انّها کلّما ازدادت تضرّما ازدادت الشجره خضره، و کانت سمره. قال المفسّرون: کانت النّار نوره عزّ و جلّ، و انّما ذکر بلفظ النّار لانّ موسى حسبه نارا و العرب تضع احدهما موضع الآخر وَ مَنْ حَوْلَها یعنى الملائکه وَ سُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ‏ هذا ایضا من جمله ما نودى، و انّه سبحانه نزّه نفسه عمّا لا یلیق به. و قیل انّه کلام موسى لمّا دهاه الامر العظیم.

یا مُوسى‏ إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ‏ اى- الّذى ناداک‏ أَنَا اللَّهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ‏.

 

وَ أَلْقِ عَصاکَ‏، هذا من جمله النّداء، فألقاها فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ اى- تتحرّک باضطراب‏ کَأَنَّها جَانٌ‏. قیل شبّهها بالجنّ لخفّته، و قال فى موضع آخر: فَإِذا هِیَ ثُعْبانٌ مُبِینٌ‏ و هى الحیّه العظیمه، یعنى- انّها فى سرعه الجانّ و خفته، و فى صوره الثّعبان و قوّته. و قیل انّها فى اوّل امرها جان على قدر العصا ثمّ لا یزال تنتفخ و تربوا حتّى تصیر کالثعبان العظیم‏ وَلَّى مُدْبِراً، اى ولىّ موسى مدبرا، ادبر عنها، و جعلها تلى ظهره، وَ لَمْ یُعَقِّبْ‏ لم یرجع و لم یلتفت، تقول: عقّب الرّجل إذا رجع یقابل بعد ان ولّى. و قیل عقّب رجع على عقبیه، یا مُوسى‏ لا تَخَفْ إِنِّی لا یَخافُ لَدَیَّ الْمُرْسَلُونَ‏ معناه- لا یخاف المرسلون فى موضع الّذى یوحى فیه الیهم و الّا فالمرسلون اخوف من اللَّه من غیرهم.

 

إِلَّا مَنْ ظَلَمَ‏ فى هذا الاستثناء قولان: احدهما انّه متّصل و ظلمهم ذنبهم قبل النبوّه، و قیل هو الصغیره سمّیت ظلما، و التقدیر: لا یخاف لدىّ المرسلون الا رسول ظلم بارتکاب صغیره، فانّه یخافنى الّا ان یتوب بعد ذلک فاغفر له، قال: الحسن قال اللَّه تعالى لموسى انّما اخفتک لقتلک القبطى، و القول الثانى انّه استثناء منقطع و معناه- لکن من ظلم فانّه یخافنى الّا ان یتوب و یعمل صالحا فانّى اغفر له و ارحمه.

 

وَ أَدْخِلْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ‏ انّما امر بادخال الید فى الجیب لانّ بردعته لم یکن لها کمّ، و قیل: فِی جَیْبِکَ‏ اى- فى قمیصک لانّه یجاب، اى یقطع‏ تَخْرُجْ بَیْضاءَ لها شعاع کشعاع الشمس‏ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ اى برص و آفه، فِی تِسْعِ آیاتٍ‏ کما یقال اعطانى عشره من الإبل فیها فحلان، اى- منها فحلان. قال الزجاج: تاویله- اظهر هاتین الآیتین من تسع آیات و هنّ العصا و الید البیضاء و الجدب و نقص الثمرات و الطوفان و الجراد و القمّل و الضفادع و الدّم. و قیل فیه اضمار، و المعنى- اذهب الى فرعون فى تسع آیات، اى- مع تسع آیات‏ إِنَّهُمْ کانُوا قَوْماً فاسِقِینَ‏.

فَلَمَّا جاءَتْهُمْ آیاتُنا اى- جاءهم موسى بالید و العصا مُبْصِرَهً، اى- مستنیره مبصره بها کما تقول ابصر النّهار اى ابصر فیه، و مثله قوله: وَ جَعَلْنا آیَهَ النَّهارِ مُبْصِرَهً، اى- نیره یبصر فیها، نصب على الحال. و قیل: مبصره تجعلهم بصراء و قیل: جاعله لهم بصائر، قالُوا هذا سِحْرٌ مُبِینٌ‏.

 

وَ جَحَدُوا بِها لا یکون الجحود الا من علم من الجاحد. و قیل لا یکون الجحود الا بعد الاقرار بما عرف و اصل الجحد قلّه الخیر، و فى الباء قولان: احدهما، زیاده کقول الشاعر: نضرب بالسّیف و نرجوا بالفرج.

و الثانى باء السبب، اى- ازالوا الخیر عنهم بسبب ردّهم آیات اللَّه و تکذیبهم حاملها.

 

وَ اسْتَیْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ‏ عرفتها و تحقّقت انّها من عند اللَّه، تیقّنت و استیقنت بمعنى واحد ظُلْماً لانفسهم‏ وَ عُلُوًّا، اى- ترفّعا و تکبّرا و انفه من اتباع موسى، و فى الآیه تقدیم و تاخیر، تقدیره: و جحدوا بها ظلما و علوّا و استیقنتها انفسهم انّها من عند اللَّه، الواو فى قوله: وَ اسْتَیْقَنَتْها واو الحال و ظُلْماً وَ عُلُوًّا مفعول له و العامل فیها: جَحَدُوا.- فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَهُ الْمُفْسِدِینَ‏ اى- انظر کیف کان خاتمه امرهم الاغراق فى الدّنیا و النّار فى الأخرى، هذا تأویل قوله: تِلْکَ الدَّارُ الْآخِرَهُ نَجْعَلُها لِلَّذِینَ لا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لا فَساداً … الآیه.

 

 

النوبه الثالثه

 

 

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ اسم عزیز شهد بجلاله افعاله، نطق بجماله افضاله، دلّ على اثباته آیاته، اخبر عن صفاته مفعولاته اسم جلیل عرفه العقلاء بدلاله افعاله.

و عرفه الاصفیاء باستحقاقه لجلاله و جماله، فبلطف جماله عرفوا جوده و بکشف جلاله عرفوا وجوده. نام خداوندى که دلائل توحید آیات او معالم تفرید رایات او، شواهد شریعت اشارات او، معاهد حقیقت بشارات او، قدیم نامخلوق ذات و صفات او، خداوندى که مصنوعات از قدرت او نشان است، مخلوقات از حکمت او بیانست، موجودات بر وجود او برهانست نه متعاور زیادت نه متداول نقصانست، هر چه در فهم و وهم تو آید که وى آنست نه آنست، بل که خالق آنست.

جمالک لا یقاس الى جمال‏ و قدرک جلّ عن درک المثال.

طس‏ الطاء اشاره الى طهاره قدسه، و السّین اشاره الى سناء عزّه، یقول تعالى:

بطهاره قدسى و سناء عزّى لا اخیّب امل من امّل لطفى. جلال احدیت و جمال صمدیت سوگند یاد میکند بطهارت قدس خود و بسناء عزّ خود که هر که بمن امید رحمت دارد نومیدش نکنم، هر که بمن طمع مغفرت دارد ردّش نکنم، هر چه بنده را امیدست فضل من برتر از آن است، هر چه از بنده تقصیر است بى‏نیازى من برابر آنست.

 

اى جوانمرد بدان که کار مولى را بنا بر بى ‏نیازى است و تقصیر رهى بنا بر ضعف و بیچارگى است، و او جلّ جلاله ضعیفان و بیچارگان را دوست دارد. در خبرست که موسى (ع) گفت:

«یا ربّ من احبّاءک من خلقک حتّى احبّهم لاجلک؟

«خداوندا ازین خلق که آفریده ‏اى دوست تو کیست تا از بهر تو او را دوست دارم؟ جواب آمد که:

«یا موسى کلّ فقیر و قیر و کلّ ضعیف مسکین»

ازین هر درویشى شکسته ضعیفى کوفته زیر بار حکم ما فرسوده، معاشر المسلمین درویشان شکسته را عزیز دارند، که ایشان برداشتگان لطفند و برکشیدگان فضل، ربّ العالمین ایشان را بربطه: «یحبّهم و یحبّونه» بسته، بقید: وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَهَ التَّقْوى‏ استوار کرده در وادى عنایت ایشان را شمع رعایت افروخته. در خبرست که روز قیامت که جنّ و انس را در آن صعید قیامت بهم آرند و خلق اوّلین و آخرین را بر بساط هیبت و سیاست بدارند منادیى از جانب عرش مجید آواز دهد: کجایند آن کسانى که درویشان را در دنیا بچشم شفقت نگرستند و بعین کرامت ملاحظه نمودند و بجاى ایشان را احسان کردند؟ در روید در دار القرار و معدن الأبرار ایمن و شاد، از ترس و اندوه آزاد. یک بار دیگر همان منادى ندا کند: کجایند آن کسانى که بیماران درویشان را پرسیدند و ایشان را حرمت داشتند و بتعهّد و تفقّد احوال ایشان را مطالعت کردند؟ ایشان را آرید و بر منبرهاى نور نشانید! تا با اللَّه سخن میگویند و بمناجات و محادثت حضرت ربوبیّت مى ‏نازند و باقى خلق در غمرات حساب و حسرات عتاب مى‏ باشند.

 

قال النبیّ (ص): «انّ للَّه عزّ و جلّ عبیدا استحبّهم‏[۵] لنفسه لقضاء حوایج الناس ثمّ آلى على نفسه الّا یعذّبهم، فاذا کان یوم القیمه جلسوا على منابر من نور یحدّثون اللَّه تعالى و النّاس فى الحساب».

 

هُدىً وَ بُشْرى‏ لِلْمُؤْمِنِینَ‏ این کتاب قرآن، منشور نبوّت، حجّت رسالت، معجز دعوت، نامه آسمانى، کلام ربّانى، راه نمونى مؤمنانست، و بشارت دوستان بنعیم جاودان است، دلیل و حجّت اهل ایمانست، امان اهل تقوى و مستند اهل فتوى است.

الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاهَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاهَ … الآیه، یدیمون المواصلات و یستقیمون فى آداب المناجاه و یؤدّون من اموالهم و احوالهم و سکناتهم و حرکاتهم الزّکاه بما یقومون فى حقوق المسلمین احسن مقام، و یتوبون عن ضعفائهم احسن متاب.

إِذْ قالَ مُوسى‏ لِأَهْلِهِ إِنِّی آنَسْتُ ناراً … الآیه، آن شب که موسى در آن بیابان در تحیّر افتاد، از مدین برفته و روى بمصر نهاده و بقصد آن که تا مادر خویش و دو خواهر- یکى زن قارون و دیگر زن یوشع نون- از آنجا بیارد، و بیم فرعون در دل وى بود همى ناگاه در آن بیابان راه گم کرد، شبى بود تاریک و راهى باریک، شبى دیجور و موسى سخت رنجور، در آن بیابان متحیّر مانده میان باد و باران و سرماى بى ‏کران و برق درخشان و رعد غرّان و عیال وى از درد زه نالان، خواست تا آتشى افروزد، سنگ و آتش‏زنه برداشت بسیار بزد و آتش بیرون نداد، از سر تیزى و تندى سنگ و آتش‏زنه هر دو بزمین زد ربّ العالمین آن هر دو را با وى بسخن آورد.

 

گفتند: یا موسى! صفرا مکن و خشم مگیر که ما در امر پادشاهیم، باطن ما پر از آتش است امّا فرمان نیست که یک ذرّه بیرون دهیم، آن شب فرمان رسید همه آتشهاى عالم را که: در معدن خود همى باشید هیچ بیرون میائید که امشب شبى است که ما دوستى را بآتش بخود راه خواهیم داد و نواختى بر وى خواهیم نهاد اینست که ربّ العزّه گفت آنس من جانب الطور نارا. فیا عجبا آتشى که ربّ العزّه در صخره صمّا تعبیه کرد موسى کلیم نتوانست که باحتیال آن را ظاهر کند، نورى که ربّ العزّه جلّ جلاله در سویداء دل عارف نهاد ابلیس لعین بوسوسه خویش آن را کى ظاهر تواند کرد.

 

قوله: إِنِّی آنَسْتُ ناراً، ربّ العالمین در قرآن شش آتش یاد کرد: یکى آتش منفعت، قوله: أَ فَرَأَیْتُمُ النَّارَ الَّتِی تُورُونَ؟، دگر آتش معونت، قوله: قالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذا جَعَلَهُ ناراً، سدیگر آتش مذلّت، قوله: خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ‏، چهارم آتش عقوبت: النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِینَ کَفَرُوا، پنجم آتش کرامت:قُلْنا یا نارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاماً، ششم آتش معرفت و هدایت، قوله: إِنِّی آنَسْتُ ناراً، عامه خلق از آتش منفعت معیشت یافتند، کقوله تعالى: نَحْنُ جَعَلْناها تَذْکِرَهً وَ مَتاعاً لِلْمُقْوِینَ‏، ذو القرنین از آتش معونت نظام ولایت یافت: قالَ هذا رَحْمَهٌ مِنْ رَبِّی‏، ابلیس از آتش مذلّت لعنت یافت: وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی‏، کافر از آتش عقوبت مزید عذاب یافت: کُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَیْرَها لِیَذُوقُوا الْعَذابَ‏، ابراهیم از آتش کرامت و سلامت یافت: قُلْنا یا نارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاماً عَلى‏ إِبْراهِیمَ‏ موسى از آتش معرفت و هدایت قربت یافت: وَ قَرَّبْناهُ نَجِیًّا موسى را باوّل ندا بود نُودِیَ‏ و بآخر نجوى بود وَ قَرَّبْناهُ نَجِیًّا. باز مصطفى عربى (ص) باوّل چه بود؟:

أَسْرى‏ بِعَبْدِهِ‏- باوسط چه بود؟: عِنْدَ سِدْرَهِ الْمُنْتَهى‏- و بآخر چه بود؟: دَنا فَتَدَلَّى، فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنى‏.

 

———————————————————————————–

[۱] ( ۱) نسخه الف: شید

[۲] ( ۲) نسخه الف: بیوکن

[۳] ( ۳) نسخه الف خحوید

[۴] ( ۴) نسخه الف: بدل

[۵] ( ۱) نسخه ج: استخصهم.

 

کشف الأسرار و عده الأبرار، ج‏۷

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *