کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره النمل آیه ۷۹ – ۵۹

۵- النوبه الاولى‏

(۲۷/ ۷۹- ۵۹)

 

 

قوله تعالى: قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ‏ گوى ستایش بسزا اللَّه را وَ سَلامٌ عَلى‏ عِبادِهِ الَّذِینَ اصْطَفى‏ و درود او بر رهیگان او که بگزید ایشان را آللَّهُ خَیْرٌ أَمَّا یُشْرِکُونَ‏ (۵۹) اللَّه به است خدایى را یا آنچه شما مى ‏انباز ان خوانید با او؟

 

أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ‏ این انبازان که مى ‏گویید به است یا او که آسمان و زمین آفرید، وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً و فرو فرستاد شما را از آسمان آبى‏ فَأَنْبَتْنا بِهِ‏ تا بر رویانیدیم بآن آب‏ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَهٍ بستانهاى دیوار بست نیکو منظر [با زینت‏] ما کانَ لَکُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها نبود شما را توان آن که درختان آن رویانیدید، أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ‏ [در کردگارى‏] با اللَّه خدایى‏ دیگر بود که در انبازى او را دیگرست، بَلْ هُمْ قَوْمٌ یَعْدِلُونَ‏ (۶۰) نیست جز زان که ایشان قومى‏ اند که او را بدروغ مى ‏عدیل و هامتا گویند.

 

أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً انباز به یا آن کس که زمین را جاى آرام جهانیان کرد وَ جَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً و میان درختان آن جویها روان کرد وَ جَعَلَ لَها رَواسِیَ‏ و آن را لنگرها کرد از کوه‏ها، وَ جَعَلَ بَیْنَ الْبَحْرَیْنِ حاجِزاً و میان دو دریا از نگه‏داشت خویش حاجزى کرد بازدارنده از آمیختن‏ أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ‏ خدایى دیگرست با اللَّه در کردگارى؟ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ‏ (۶۱) [انباز در خدایى نیست‏]، که بیشتر ایشان نمیدانند.

 

أَمَّنْ یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ انباز به یا آن کس که پاسخ میکند بیچاره مانده را، إِذا دَعاهُ‏ آن گه که خواند او را، وَ یَکْشِفُ السُّوءَ و بدو رنج و ناخوشى مى باز برد، وَ یَجْعَلُکُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ‏ و شما را پس یکدیگر درین زمین مى‏نشاند [گروهى از پس گروهى‏] أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ‏ خدایى دیگرست با اللَّه؟ قَلِیلًا ما تَذَکَّرُونَ‏ (۶۲) چون اندک [پند پذیرید و] دریابید.

 

أَمَّنْ یَهْدِیکُمْ‏ انباز به یا آن کس که شما را مى راه نماید، فِی ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ در تاریکیهاى دشت و دریا، وَ مَنْ یُرْسِلُ الرِّیاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ‏ و آن کس که گشاید بادها در هواى جنوب پیش باران، فا بخشایش خوش، أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ‏ خدایى دیگر است با اللَّه؟ تَعالَى اللَّهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ‏ (۶۳) چون برتر و پاکست اللَّه از انباز که میگویند.

 

أَمَّنْ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ‏ انباز به یا آن کس که این جهان مى‏آفریند و باز آن جهان، وَ مَنْ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ‏ و آن کس که شما را مى ‏روزى دهد از آب آسمان و خاک زمین. أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ‏ خدایى دیگر است با اللَّه در کردگارى؟ قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ‏ (۶۴) گوى بیارید حجّت خویش [بر خداى‏ انباز که میگوید] اگر مى راست گوئید.

 

قُلْ لا یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلَّا اللَّهُ‏ گوى نداند هر که در آسمان و زمین کس است نامده و پوشیده مگر اللَّه.وَ ما یَشْعُرُونَ أَیَّانَ یُبْعَثُونَ‏ (۶۵) و ندانند که کدام هنگام ایشان را بر انگیزانند.

 

بَلِ ادَّارَکَ عِلْمُهُمْ فِی الْآخِرَهِ یا دانش ایشان در رستخیز رسید؟ بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ مِنْها بل که ایش

ان در گمانند از آن، بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ‏ (۶۶) بل که ایشان نابینااند از آن.

 

و قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ناگرویدگان گفتند: أَ إِذا کُنَّا تُراباً وَ آباؤُنا باش که ما خاک گردیم و پدران ما، أَ إِنَّا لَمُخْرَجُونَ‏ (۶۷) ما بیرون آوردنى ‏ایم از زمین؟

 

لَقَدْ وُعِدْنا هذا وعده دادند ما را این، نَحْنُ وَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ‏ هم ما و پدران ما پیش فا، إِنْ هذا إِلَّا أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ‏ (۶۸) نیست این سخن مگر افسانه ‏هاى پیشینیان.

 

قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ‏ گوى بروید در زمین‏ فَانْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَهُ الْمُجْرِمِینَ‏ (۶۹) و بنگرید که چون بود سرانجام بدان.

 

وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ‏ بریشان اندوه مبر وَ لا تَکُنْ فِی ضَیْقٍ مِمَّا یَمْکُرُونَ‏ (۷۰) و تنگ مباش در دستان‏گرى ایشان.

 

وَ یَقُولُونَ مَتى‏ هذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ‏ (۷۱) و میگویند که هنگام این وعده کى است اگر مى راست گویند.

 

قُلْ عَسى‏ أَنْ یَکُونَ رَدِفَ لَکُمْ بَعْضُ الَّذِی تَسْتَعْجِلُونَ‏ (۷۲) گوى مگر آنچه شما بآن مى ‏شتابید لختى در قفاى شما رسید.

 

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ‏ و خداوند تو خداوندى با نیکوکارى و فضل است بر مردمان. وَ لَکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَشْکُرُونَ‏ (۷۳) لکن بیشتر مردمان به آزادى نه‏اند.

 

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَیَعْلَمُ ما تُکِنُّ صُدُورُهُمْ‏ و خداوند تو میداند هر چه در دلهاى ایشان نهفت میدارد وَ ما یُعْلِنُونَ‏ (۷۴) و هر چیز که ایشان آشکارا میدارند.

 

وَ ما مِنْ غائِبَهٍ فِی السَّماءِ وَ الْأَرْضِ‏ و نیست هیچ پوشیده در آسمان و زمین، إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ‏ (۷۵) مگر آن در لوح نبشته پیدا و روشن.

 

إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَقُصُّ عَلى‏ بَنِی إِسْرائِیلَ‏ این قران میخواند بر بنى اسرائیل‏ أَکْثَرَ الَّذِی هُمْ فِیهِ یَخْتَلِفُونَ‏ (۷۶) بیشتر آن که ایشان در آن دو گروهند، [که صواب چیست و کدامست‏].

 

وَ إِنَّهُ لَهُدىً وَ رَحْمَهٌ لِلْمُؤْمِنِینَ‏ (۷۷) و این راه نمونى و بخشایشى است است گروندگان را.

 

إِنَّ رَبَّکَ یَقْضِی بَیْنَهُمْ بِحُکْمِهِ‏ خداوند تو داورى برد میان ایشان [فردا بداورى بریدن خویش‏] وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ‏ (۷۸) و اوست آن تواناى تاونده دانا.

 

فَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ‏ پشتى‏دار و کار سپار بخداوند [خویش‏] إِنَّکَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِینِ‏ (۷۹) که تو بر راستى روشنى.

 

 

 

النوبه الثانیه

 

 

قوله: قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ‏: اى- قل یا ایها الرسول‏ الْحَمْدُ لِلَّهِ‏ اى- الشکر و الثناء کلّه للَّه، لانّه هو الذى یستحقّه على الحقیقه على آلائه و نعمائه. و قیل قل یا محمد الحمد للَّه على هلاک کفّار الامم الخالیه. و قیل قل الحمد للَّه الذى علّمک هذا الامر الذى ذکر، وَ سَلامٌ عَلى‏ عِبادِهِ الَّذِینَ اصْطَفى‏ و هم الانبیاء علیهم السلام، دلیله قوله: وَ سَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِینَ‏ و قیل هم اصحاب محمد (ص) اصطفاهم اللَّه لنبیّه، و قیل هم امه محمد (ص)، و هى امّه الاتّباع الّذین اصطفاهم اللَّه لمعرفته و طاعته و هى الفرقه النّاجیه من الثلاث و السّبعین، قال اللَّه تعالى: وَ مِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّهٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ‏. ثمّ قال الزاما للحجه: آللَّهُ خَیْرٌ اى- قل یا محمد لکفّار قومک الزاما للحجه علیهم: آللَّهُ خَیْرٌ أَمَّا یُشْرِکُونَ‏، اى عباده اللَّه خیر ام عبادتکم الاصنام. رسول خدا هر گه که این آیت خواندى گفتى:

بل اللَّه خیر و ابقى و اجل و اکرم،

 

قرائت اهل بصره و عاصم یشرکون بیاء است و باقى قرّاء بتاء مخاطبه خوانند، و استفهام بر طریق انکار و توبیخ است. فان قیل لفظ «الخیر» یستعمل فى شیئین فیهما خیر و لاحدهما مزیّه و لا خیر فى الاصنام اصلا- قلنا مطلق لفظ «الخیر» لا یقتضى هذا، و الدلیل علیه قوله: أَصْحابُ الْجَنَّهِ یَوْمَئِذٍ خَیْرٌ مُسْتَقَرًّا وَ أَحْسَنُ مَقِیلًا و لم یقتض ذلک ان یکون لاهل النّار مقیل حسن و لکنّ المراد به زیاده التشدید. و قیل انّما ذکر ذلک لاعتقاد الجهله و الکفّار، انّ فى الاصنام خیرا؛ فکان ذلک على زعمهم.

 

اهل معنى را در لفظ «ام» که مکرّرست درین آیات دو طریقست: یکى آنکه سخن در أَمَّا یُشْرِکُونَ‏ تمام شد، و منقطع گشت، آن گه بر استیناف گفت، بر معنى استفهام: أَمَّنْ خَلَقَ‏، أَمَّنْ جَعَلَ‏ أَمَّنْ یُجِیبُ‏، من‏ یَهْدِیکُمْ‏، مَنْ یُرْسِلُ‏ تستفهم فیها کلّها؛ دیگر طریق آنست که أم در همه آیات معطوف است بر أَمَّا یُشْرِکُونَ‏ بر تأویل آن که: ما تشرکون خیر أم من خلق ما تشرکون خیر أم من جعل، ما تشرکون خیر أم من یجیب، الى آخره.

 

أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ‏ لمصالح عباده و معاشهم‏ وَ أَنْزَلَ لَکُمْ‏ اى- لاجلکم‏ مِنَ السَّماءِ ماءً اى- مطرا فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ‏ بساتین محوطا علیها ذاتَ بَهْجَهٍ اى- ذات زینه و حسن. فکلّ موضع ذى اشجار مثمره محاط علیه فهو حدیقه.

 

و کلّ ما یسرّ منظره فهو بهجه ما کانَ لَکُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها اى ما کان لکم استطاعه الانبات‏ أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ‏ یعنى أ مع اللَّه اله یشارکه فى خلق هذه الاشیاء فیشترکوا بینه و بین اللَّه فى العباده بَلْ هُمْ قَوْمٌ یَعْدِلُونَ‏ عن الطریق. و قیل یعدلون عن النظر فى الادله المؤدیه الى العلم بانّ اللَّه هو الذى تفرّد بخلق هذه الاشیاء. و هو الذى یستحق العباده.

 

أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً یعنى- آلهتکم خیر ام من جعل الارض ذات مستقر و ثبات یستقرّ علیها الاجسام. و القرار- مصدر قرّ یقرّ- اذا ثبت، اى- مهد لکم الارض و مکّنکم من السکون الیها و التصرف على ظهرها و المشى فى اماکنها وَ جَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً یعنى خلال اشجارها و نباتها، و الخلال و الخلل- منفرج ما بین الشیئین- و المعنى- و فجّر من نواحى الارض انهارا و اجرى فیها الماء الى مواضع حاجاتکم، وَ جَعَلَ لَها رَواسِیَ‏ اى- جبالا ثقالا، ثوابت الاصول، لئلّا تزول بمن علیها. و الرّواسى- جمع الجمع- یقال جبل راس و جبال راسیه ثم تجمع الرّاسیه على الرّواسى.

 

وَ جَعَلَ بَیْنَ الْبَحْرَیْنِ‏ العذب و الاجاج و قیل بحر فارس و بحر الروم. و قیل العذب: جیحان و سبحان و دجله و الفرات و النیل؛ و الاجاج سائر البحار جعل اللَّه تعالى بینهما حاجِزاً اى- مانعا، بلطیف قدرته على وجه لا یشاهد و لا یعاین، یمنع اختلاط احدهما بالآخر أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ‏ یفعل ما یشاء من هذه الافاعیل‏ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ‏ لانّهم لا یستدلّون فیعلموا.

 

أَمَّنْ یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ‏ اى- قل لهؤلاء المشرکین: أ هذه الاوثان‏ التی تعبدونها الذین لا یسمعون دعاءکم و لا یقدرون على اجابتکم خیر لکم أم اللَّه الذى‏ یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ‏ المضطر- المفتعل من الضروره- و هو المدفوع الى ضیق من الامر و قیل اصله من الاضرار، و هو القرب و التصاق الشی‏ء بالشى‏ء و معنى الآیه- انّ هذا المضطر ان کان غریقا فى الماء انقذه، و ان کان غریقا فى الذنوب غفر له، و ان کان مریضا شفاه، و ان کان مبتلى عافاه، و ان کان محبوسا اطلقه، و ان کان مدیونا قضى دینه، و ان کان مکروبا فرّج کربه، وَ یَکْشِفُ السُّوءَ اى الضرّ و الشدائد- وَ یَجْعَلُکُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ‏ یأتى بقوم بعد قوم و قرن بعد قرن، فکلّ قرن خلف لمن قبلهم. أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ‏ اى- هل یثبتون له شریکا یعینه‏ قَلِیلًا ما تَذَکَّرُونَ‏ بالیاء قرائت ابى عمرو اى- لا یتذکّرون الّا تذکّرا قلیلا، فیکون قلیلا منصوب على انّه صفه مصدر محذوف. و قرأ الباقون بالتاء على معنى: قل لهم یا محمد قَلِیلًا ما تَذَکَّرُونَ‏، و الکوفیون غیر ابى بکر یخفّفون الذّال.

 

أَمَّنْ یَهْدِیکُمْ‏ اى- قل لهم یا محمد أ هذه الاوثان خیر لکم أم اللَّه الذى یرشدکم الى طریق البحر و البرّ فى ظلمات اللیل بما خلق لکم من القمر و النجوم و الرّیاح، وَ مَنْ یُرْسِلُ الرِّیاحَ‏ قرأ ابن کثیر و حمزه و الکسائی: یرسل الریح. و قوله: بُشْراً فیه اربع قرءات ذکرناها فى سوره الاعراف‏ بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ‏ الرحمه هاهنا- المطر- أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ تَعالَى اللَّهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ‏ جلّ و عظم من ان یکون له شریک او یکون معه اله.

 

أَمَّنْ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ‏ یقال بدأ الخلق و ابدأ هم اذا وجدهم اوّل مره، و اعادهم اوجدهم بعد اماتتهم، وَ مَنْ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ‏ من السماء بالمطر و من الارض بالنبات. قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ‏ یعنى- قل لهم‏ إِنْ کُنْتُمْ‏ تعلمون انّ مع اللَّه الها یفعل شیئا من ذلک او یقدر علیه فاظهروا افعاله و دلّوا على قدرته‏ إِنْ کُنْتُمْ‏ تصدقون فى مقالتکم. بل هو صنع اللَّه الذى اتقن کلّ شى‏ء. ذکر فى هؤلاء الآیات‏ الخمس و قال یبدأ و یهدى بلفظ المضارع بعد قوله: أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ‏، لانّ بعض افعاله تقدّم و حصل مفروغا منه و بعضها یفعله حالا بعد حال کالمتصل الدائم.

 

قُلْ لا یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ‏، غیب اینجا علم رستخیز است.

 

قومى آمدند. و از رسول خدا پرسیدند که این رستخیز که تو ما را بآن مى وعده دهى کى خواهد بود؟ جواب ایشان این آیت آمد یعنى که این غیب است و لا یعلم الغیب الّا اللَّه. و قیل الغیب ما یحدث و یکون فى غد قالت عایشه: من زعم انّه یعلم ما فى غد فقد اعظم على اللَّه الفریه و اللَّه عزّ و جل یقول: قُلْ لا یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلَّا اللَّهُ‏.

 

منجّمى در پیش حجاج شد حجاج لختى سنگ ریزه در دست کرد و خود بر شمرد آن گه منجم را گفت بگوى تا در دست من سنگ ریزه چند است منجم حسابى که دانست بر گرفت و بگفت و صواب آمد حجاج آن بگذاشت و لختى دیگر سنگ ریزه ناشمرده در دست کرد گفت: این چندست منجم هر چند حساب میکرد جواب همه خطا مى ‏آمد. منجم گفت ایها الامیر اظنک لا تعرف عدد ما فى یدک. چنان ظن مى برم که تو عدد آن نمیدانى حجاج گفت چنین است نمى‏ دانم عدد آن، و چه فرق است میان این و آن. منجم گفت اوّل بار تو برشمردى و از حد غیب بدر آمد و اکنون تو نمیدانى و غیب است و لا یعلم الغیب الّا اللَّه.

 

وَ ما یَشْعُرُونَ أَیَّانَ یُبْعَثُونَ‏ اى- لا یعلمون متى ینشرون، ایّان حقیقتها:اىّ اوان- فاختصر ثم ادغم.

 

بَلِ ادَّارَکَ عِلْمُهُمْ فِی الْآخِرَهِ، ادرک بر وزن افعل قرائت مکى است و بصرى و بَلِ‏ هاهنا فى موضع ام، تأویلها- ام ادرک علمهم فى الآخره فیعلمون وقت قیامها.

معنى آنست که دانش ایشان در رستخیز رسید تا بدانند. که وقت آن کى خواهد بود؟

و این استفهام بمعنى نفى است یعنى که نرسید و ندانند وقت آن. باقى قرّاء ادّارک خوانند و ادّراک و تدارک بمعنى یکسانست، و تأویلها- ادرک علم المتقدّمین بعلم المتأخرین و استوى علمهم فى قیام الساعه انّه لا یعلم وقت قیامها الّا اللَّه، میگوید: دانشهاى ایشان در کیى رستخیز همه درهم رسید بدانستند همه که نتوانند دانست‏ بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ مِنْها فى الدنیا، أى- لم یحصلوا بالخوض الّا على الشکّ فیها کقوله: إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَ ما نَحْنُ بِمُسْتَیْقِنِینَ‏،- بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ‏ اى- من علمها جاهلون، واحده عم، اخبر اللَّه تعالى عن تردّد هم فى امر الساعه و انّ قصاراهم و غایتهم العمى فى ذلک.

 

وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا یعنى مشرکى مکه: أَ إِذا کُنَّا تُراباً أ نبعث اذا کنّا ترابا وَ آباؤُنا اى- و تبعث آباؤنا بعد کونهم رفاتا و رمیما أَ إِنَّا لَمُخْرَجُونَ‏ من قبورنا احیاء، هذا لا یکون. قرأ نافع‏ إِذا کُنَّا مکسوره الالف، ائنا بالاستفهام، و قرأ ابن عامر و الکسائى‏ أَ إِذا بهمزتین، اننا بنونین، الباقون بالاستفهام فیهما جمیعا.

 

لَقَدْ وُعِدْنا هذا، اى- هذا الذى یقوله محمد من البعث و القیامه و کذلک وعد آباؤنا من قبلنا فى الازمنه المتقدّمه ثمّ لم یبعثوا، إِنْ هذا إِلَّا أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ‏، الاساطیر- الاحادیث التی لیست لها حقیقه.

 

قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَهُ الْمُجْرِمِینَ‏ اى عاقبه امر الکافرین المکذّبین بالرسل المنکرین للبعث. تجدوا دیارهم خاویه و ابدانهم بائده فاحذروا و لا تکذّبوا- فیحلّ بکم مثل ما حلّ بهم. و قیل معنى الآیه- اقرءوا القرآن فانّ احوالهم مذکوره فیه یغنکم عن التطواف فى الارض و البلاد.

 

وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ‏ اى- على تکذیبهم فلست بمؤاخذ به و ذلک انّ النبى (ص) کان یخاف انّ اصرارهم على الکفر لتفریط من جهته، فآمنه اللَّه منه. و قیل معناه- لا تحزن على ایذائهم ایاک، فسننصرک علیهم‏ وَ لا تَکُنْ فِی ضَیْقٍ مِمَّا یَمْکُرُونَ‏ فانّى اکفیکهم و اللَّه یعصمک من الناس. قرا ابن کثیر فِی ضَیْقٍ‏ بکسر الضاد- نزلت فى‏ المستهزئین الذین اقتمسوا شعاب مکه و قد مضت قصّتهم.

 

وَ یَقُولُونَ مَتى‏ هذَا الْوَعْدُ اى- متى یکون هذا الذى تعدنا من العذاب و البعث ان کنت تصدق فیما تقول.

 

قُلْ عَسى‏ أَنْ یَکُونَ رَدِفَ لَکُمْ‏، ردف لکم و اردفکم و ردفکم بمعنى واحد، اى- عسى ان یکون بعض العذاب قد دنا منکم و تبعکم و قرب منکم قرب الردیف من مردفه من القتل و الاسر و السّبى و السّنین و الجدب و البعض مدّخر لیوم البعث و النشور. و قیل الموت بعض من القیامه و جزء منها. و فى الخبر: من مات فقد قامت قیامته.

 

و قیل فى قوله: رَدِفَ‏ ضمیر یعود الى الوعد و تقدیره: ردفکم الوعد، فعلى هذا یحسن الوقف على‏ رَدِفَ‏. ثم یقول: لَکُمْ بَعْضُ الَّذِی تَسْتَعْجِلُونَ‏.

 

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ‏ بترک المعاجله بالعذاب على المعاصى و لکن اکثر الناس لا یشکرون له فیستعجلون.

 

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَیَعْلَمُ ما تُکِنُّ صُدُورُهُمْ‏،- اى ما تضمره و تستره‏ وَ ما یُعْلِنُونَ‏، یظهرون من القول فلیس تأخیر العذاب عنهم لخفاء حالهم و لکن له وقت مقدّر.

 

وَ ما مِنْ غائِبَهٍ فِی السَّماءِ وَ الْأَرْضِ‏ اى- ما من غائبه ممّا اخفاه عن خلقه و غیّبه عنهم من عذاب السّماء و الارض و القیامه إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ‏ فى اللوح المحفوظ و فى القضاء المحتوم. و قیل ما من فعله او لفظه خافیه اخفاها اهل السّماوات و الارض الّا و هو بیّن فى اللوح المحفوظ. و قیل ما من فعله او کلمه الّا هى عند اللَّه معلومه لیجازى بها عاملها. و قیل ما من حبّه خردل غائبه کقوله: إِنَّها إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّهٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَهٍ أَوْ فِی السَّماواتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللَّهُ‏.

 

إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَقُصُّ عَلى‏ بَنِی إِسْرائِیلَ‏، اى- یبیّن لاهل الکتابین ما یختلفون فیه فیما بینهم من سرائر علومهم و سرایر انبیائهم و اخبار اوائلهم. و قیل المراد به ذکر عیسى و امّه و عزیر و ذکر محمد علیهم السلام فانّهم اختلفوا فیهم،و اللَّه بیّن امرهم و دینهم فى القران بیانا شافیا. و قیل یقصّ علیهم لو قبلوا و اخذوا به.

 

وَ إِنَّهُ لَهُدىً وَ رَحْمَهٌ اى- و انّ القران لهدى من الضلاله و رحمه من العذاب لمن آمن به و عمل بما امر فیه. و انّما خصّهم به لاختصاصهم بالاهتداء و الانتفاع به، و هو نظیر قوله: وَ لا یَزِیدُ الظَّالِمِینَ إِلَّا خَساراً.

 

إِنَّ رَبَّکَ یَقْضِی بَیْنَهُمْ‏- بین بنى اسرائیل فى الدنیا بِحُکْمِهِ‏ فیما حرّفوه من الکتاب و بدّلوه. و قیل یحکم القیامه فیجازى المحقّ بحقّه و المبطل بباطله. و قیل یقضى بالقتال و قد امر به. وَ هُوَ الْعَزِیزُ فلا یغالب، الْعَلِیمُ‏ بما امر و نهى.

 

فَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّکَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِینِ‏ هو- متعلق بقوله: إِنَّ رَبَّکَ یَقْضِی بَیْنَهُمْ بِحُکْمِهِ‏ اى- حکمه فى الکفار و هو امره ایاک بقتالهم. و اذا قضى سبحانه بذلک و امرک به‏ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ‏ فى محاربتهم و لا تحذر کثرتهم و شوکتهم ف إِنَّکَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِینِ‏ اى- فى رضى اللَّه و اتّباع امره فثق بالظفر من اللَّه و الغلبه على الاعداء.

 

 

 

النوبه الثالثه

 

 

قوله: قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ‏ بدان که مقامات راه دین بر دو قسم است: قسمى از آن مقدمات گویند که آن در نفس خویش مقصود نیست، چون توبه و صبر و خوف و زهد و فقر و محاسبه، این همه وسائلند بکارى دیگر که وراء آنست؛ و قسم دیگر مقاصد و نهایات گویند که در نفس خویش مقصودند چون محبّت و شوق و رضا و توحید و توکّل این همه بنفس خویش مقصودند نه براى آن مى ‏باید تا وسیلت کارى دیگر باشد. و حمد خداوند جل جلاله و شکر و ثناء وى ازین قسم است که بنفس خویش مقصودند. و هر آنچه بنفس خویش مقصود بود در قیامت و در بهشت بماند و هرگز منقطع نگردد. و حمد ازین بابست که ربّ العزه در صفت بهشتیان میگوید:

وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ‏، الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ‏، الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی صَدَقَنا وَعْدَهُ‏ و کشر و آفرین قرین ذکر خویش کرده در قران مجید که میگوید جلّ جلاله: فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَ اشْکُرُوا لِی وَ لا تَکْفُرُونِ‏ و فردا در آن عرصه عظمى و انجمن کبرى که ایوان کبریا برکشند و بساط عظمت بگسترانند منادى ندا کند که: لیقم الحمّادون. هیچکس برنخیزد آن ساعت مگر کسى که پیوسته در همه احوال و اوقات حمد و ثناء اللَّه گفته و سپاس دارى وى کرده و حق نعمت وى بشکر گزارده و بنده در مقام شکر و حمد آن گه درست آید که در وى سه چیز موجود بود: یکى علم، دیگر حال، سوم عمل. اوّل علم است و از علم حال زاید و از حال عمل خیزد. علم شناخت نعمت است از خداوند جلّ جلاله. و حال شادى دلست بآن نعمت، و الیه الاشاره بقوله عزّ و جلّ: فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا، و عمل بکار داشتن نعمت است در آنچه مراد خداوند است و رضاء وى در آنست. و الیه الاشاره بقوله: اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُکْراً.

 

قوله: وَ سَلامٌ عَلى‏ عِبادِهِ الَّذِینَ اصْطَفى‏، یک قول آنست که این عباد صحابه رسولند (ص)، مهتران حضرت رسالت و اختران آسمان ملّت. و آراستگان بصفت صفوت، مثل ایشان اندر ان حضرت رسالت مثل اختران آسمانست با خورشید رخشان، چنان که ستارگان مدد نور از خورشید ستانند و فر سعادت از وى گیرند همچنین آن مهتر عالم و سیّد ولد آدم در آسمان دولت دین بر مثال خورشید بود آن عزیزان صحابه مانند اختران حضرت رسالت بایشان آراسته و رأفت و رحمت نبوّتست ایشان را بتهذیب و تأدیب پیراسته و زبان نبوت باین معنى اشارت کرده که:

اصحابى کالنجوم‏ بایهم اقتدیتم اهتدیتم.

 

آن مهتر عالم در صدر نشسته و یاران بر مراتب احوال خویش حاضر شده: یکى وزیر، یکى مشیر، یکى صاحب تدبیر، یکى ظهیر، یکى اصل صدق، یکى مایه عدل، یکى قرین حیا، یکى کان سخا، یکى سالار صدّیقان، یکى امیر عادلان، یکى مهتر منفقان، یکى شاه جوانمردان، یکى چون شنوایى، یکى چون بینایى، یکى چون بویایى، یکى چون گویایى، چنان که جمال غالب بشر باین چهار صفت است. کمال حالت ایمان باین چهار صفت است: صدق و عدل و حیا و سخا و این صفت جوانمردان است که ربّ العالمین گفت: وَ سَلامٌ عَلى‏ عِبادِهِ الَّذِینَ اصْطَفى‏ و یقال اصطفاهم فى آزاله ثم هداهم فى آباده. گزیدگان بندگان ایشانند که در ازل اصطفائیّت یافتند و در ابد بهدایت رسیدند از آن راه بردند که شان‏[۱] راه نمودند، از آن راست رفتند که شان برگزیدند، از آن طاعت آوردند که شان بپسندیدند. ایشان را از حق جلّ جلاله سه سلامست: روز میثاق سلام بجان شنیدند: وَ سَلامٌ عَلى‏ عِبادِهِ الَّذِینَ اصْطَفى‏، امروز بر لسان سفیر بواسطه نبوت شنیدند: وَ إِذا جاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیاتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَیْکُمْ‏، فردا که روز بازار بود و هنگام بار بى‏سفیر و بى واسطه بشنوند که: سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِیمٍ‏.

 

أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ‏ الآیه، از روى فهم بر لسان معرفت روندگان را در این آیات اشاراتست: گفتند زمین و تربت اشارتست بنفس آدمى که وى را از آن آفریدند، و آسمان برفعت اشارتست بعقل شریف رفیع که از آن رفیع‏تر و شریفتر هیچ خصلت نیست و آب که سبب حیاه است و بوى نشو حیوانات و نباتست مثل علم مکتسب است چنان که آب زندگى هر چیز و هر کس را مدد میدهد علم زندگى دل را مدد میدهد و حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَهٍ اشارتست باعمال پسندیده و طاعات آراسته چنان که بواسطه آب باغ و بوستان و انواع درختان و ثمرات الوان از آب روان آراسته شود و زینت و بهجت از آن گیرد همچنین اعمال و طاعات بندگان بمقتضى علم و وساطت‏ عقل حاصل مى ‏آید تا آراسته دین میشود و بسعادت ابد مى‏ رسد.

لطیفه دیگر شنو ازین عجب‏تر: زمین که بار خلق میکشد مثلى است بارگیر حضرت دین را. مصطفى (ص) گفت:

اجعلوا الدنیا مطیه تبلغکم الى الآخره، و اجعلوا الآخره دار مقرکم و محط رحالکم،

و آسمان اشارت به بهشت است. و از طریق مجاورت عبارت از آن است که مصطفى (ص) گفته:

انّ الجنّه فى السّماء.

 

و آب اشارتست بوحى و علم که بواسطه نبوّت به بندگان میرسد. یدلّ علیه ما، قیل فى قوله تعالى:

وَ اللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْیا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها، إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَهً لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ‏ انّه عنى بالماء القرآن بدلاله انّه علّقه بالسّماع و لیس الماء ممّا یسمع و کذلک قوله:

أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِیَهٌ بِقَدَرِها، عنى بالماء القرآن، کذلک روى عن ابن عباس.

أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً نفوس العابدین قرار طاعتهم، و قلوب العارفین قرار معرفتهم، و ارواح الواجدین قرار محبّتهم، و اسرار الموحّدین قرار مشاهدتهم، و فى اسرارهم انهار الوصله و عیون القربه، بها یسکّن ظمأ اشتیاقهم، و هیجان احتراقهم.

وَ جَعَلَ لَها رَواسِیَ‏ من الإبدال و الاولیاء و الاوتاد، بهم یدیم امساک الارض و ببرکاتهم یدفع البلاء، عن الخلق، و یقال الرواسى هم الّذین یهدون المسترشدین الى ربّ العالمین.

أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً آن کیست که زمین اسلام در زیر قدم توحید موحدان آورد؟ وَ جَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً آن کیست که چشمه‏هاى حکمت در دل عارفان پدید آورد؟ وَ جَعَلَ لَها رَواسِیَ‏ آن کیست که حصارهاى معرفت در سرّ دوستان بنا او کند؟

وَ جَعَلَ بَیْنَ الْبَحْرَیْنِ حاجِزاً آن کیست که میان دریاى خوف و رجا سحاب استقامت اقامت کرد؟ أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ‏ هیچ خدایى دانید بجز من که این کرد؟، هیچ معبود شناسید بجز من که این ساخت؟ و قیل‏ وَ جَعَلَ بَیْنَ الْبَحْرَیْنِ حاجِزاً، یعنى بین القلب و النفس لئلّا یغلب احدهما صاحبه، در نهاد آدمى هم کعبه دل است هم مصطبه نفس، دو جوهر متضادند در خلقت بهم پیوسته، و در طریقت از هم گسسته، هر دو در هم‏ گشاده، و میان هر یکى از قدرت حاجزى نهاده. هر گه که آن نفس امّاره در سرا پرده دل شبیخون برد آن دل محنت زده بتظلّم بدرگاه عزّت مى‏شود و از جنّات قدم خلعت نظر بدو مى ‏آید. اینست سرّ آن خبر که:

ان للَّه تعالى فى کل یوم و لیله ثلاثمائه و ستین نظره فى قلوب العباد.

 

نظیر این آیت در سوره الفرقان است: وَ هُوَ الَّذِی مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ هذا عَذْبٌ فُراتٌ وَ هذا مِلْحٌ أُجاجٌ‏، بر لسان اهل معرفت این دو دریا صفت دل مؤمن است و آن دو آب صفت آنچه دروست، از دو معنى متضاد: خوف و رجا، شک و یقین، ضلالت و هدایت، حرص و قناعت، و غفلت و یقظت. ربّ العزه میان هر دو ضد حاجزى و مانعى پیدا کرده: میان خوف و رجا از حسن الظن حاجزى است تا تلخى ترس خوشى امید تباه نکند. میان شک و یقین از معرفت حاجزى است تا ملوحت شک عذوبت یقین تباه نکند. میان ضلالت و هدایت از عصمت حاجزى است تا مرارت ضلالت حلاوت هدایت تباه نکند. میان حرص و قناعت از تقوى حاجزى است تا کدورت حرص صفاوت قناعت تباه نکند. میان غفلت و یقظت از مطالعت نظر حاجزى است تا ظلمت غفلت نور یقظت تباه نکند. أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ‏ بجز اللَّه خدایى دیگر دانید که چنین صنع سازد و این قدرت دارد؟

 

أَمَّنْ یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ‏ گفته ‏اند: مضطرّ آن کودک است که در شکم مادر بیمار است و مادر از بیمارى وى بى‏ خبر. آن کودک در آن ظلمت رحم از آن بیمارى بنالد و جز از اللَّه هیچ کس حال وى نداند. ربّ العزه آن نالیدن و زاریدن وى بنیوشد و برأفت و رحمت خود در دل مادر افکند تا آن طعام که شفاء کودک در آن بود بآرزوى بخواهد و بخورد. کودک از آن بیمارى شفا یابد.

و قیل انّ داود الیمانى دخل على مریض من اصحابه فقال له المریض: یا شیخ ادع اللَّه لى. فقال الشیخ للمریض: ادع لنفسک فانک المضطرّ. و قد قال اللَّه عزّ و جلّ:

أَمَّنْ یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ‏ دست گیر درماندگان است و فریاد رس نومیدان و زاد مضطرّان و یادگار بیدلان، پاسخ کند گوشهاى بندگان را بجزا، و امیدهاى عاجزان بوفا، و دعاهاى ضعیفان بعطا. در ازل همه احسان او، در حال همه انعام او، و در ابد بر همه افضال او.

خبر درست است که فردا چون مؤمنان در بهشت آرام گیرند بعضى زوایاى بهشت خالى ماند تا ربّ العزه خلقى نو آفریند و آن منازل و درجات که از بهشتیان زیادت آید بایشان دهد چگویى از کرم وى سزد که خلقى نو آفریده عبادت ناکرده و رنج نابرده بناز و نعیم بهشت رساند و این بندگان دیرینه رنجها کشیده و در دین اسلام عمر بسر آورده و غمها خورده و دل در فضل و کرم او بسته، چه گویى ایشان را از فضل خود محروم کند؟ یا از درگاه خویش براند؟ حقّا که نکند، و فضل و رحمت خود ازیشان دریغ ندارد.

 

یحیى معاذ عجب سخنى گفته در مناجات خویش، گفت: الهى مرا اعتماد بر گناه است نه بر طاعت، زیرا که در طاعت اخلاص مى ‏باید و آن مرا نیست و در معصیت فضل مى ‏باید و آن ترا هست.

 

بو بکر واسطى گفت: الهى کمال پاکى و عین قدس قدم بود که این فرزند آدم در چون تو پادشاهى عاصى شدند و الّا در هشتده‏[۲] هزار عالم کدام نقطه حدوث را یاراى آن بودى که بخلاف فرمان یک نفس برکشیدى اگر نه از بهر کمال فردانیّت و ذات جلال بى‏نقصان تو بودى چرا بایستى که مقرّبان حضرت و مرسلان بارگاه عزت نیز در خجالت زلّات صغایر آیند این بآنست تا عالمیان بدانند که بکمال صفات جز ربوبیت او منعوت نیست و بپاکى و بى ‏عیبى جز جلال بر کمال او موصوف نیست.

______________________________

[۱] ( ۱) کشان( ج)

[۲] ( ۱) هجده( ج)

 

کشف الأسرار و عده الأبرار، ج‏۷، ص: ۵۱

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *