کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره آل عمران آیه ۵۱-۴۲

۱۰- النوبه الاولى‏

(۳/ ۵۱- ۴۲)

قوله تعالى: وَ إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَهُ یا مَرْیَمُ‏ فریشتگان گفتند: اى مریم! إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاکِ‏ خداى ترا بگزید.- وَ طَهَّرَکِ‏ و پاک گزید- هو اصْطَفاکِ عَلى‏ نِساءِ الْعالَمِینَ‏ (۴۲) و برگزید ترا بر زنان جهانیان.

یا مَرْیَمُ اقْنُتِی لِرَبِّکِ‏ اى مریم فرمان بردار زى، و باش خداوند خویش را. وَ اسْجُدِی وَ ارْکَعِی‏ و سجود کن و رکوع کن‏ مَعَ الرَّاکِعِینَ‏ (۴۳) با نماز کنندگان.

ذلِکَ مِنْ أَنْباءِ الْغَیْبِ‏ این از خبرهاى غیب است، نُوحِیهِ إِلَیْکَ‏ پیغام‏ مى‏ دهیم آن را بتو، وَ ما کُنْتَ لَدَیْهِمْ‏ و تو نبودى نزدیک ایشان، إِذْ یُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ‏ که قرعه ‏ها زدند أَیُّهُمْ یَکْفُلُ مَرْیَمَ‏ و بقرعه مى‏ جستند که کیست آنکه مریم را بردارد و بپرورد، وَ ما کُنْتَ لَدَیْهِمْ‏ و نبودى نزدیک ایشان، إِذْ یَخْتَصِمُونَ‏ (۴۴) که ایشان از بهر مریم با یکدگر خصومت میکردند.

إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَهُ یا مَرْیَمُ‏ فریشتگان گفتند: اى مریم! إِنَّ اللَّهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَهٍ مِنْهُ‏ خداى بشارت مى ‏دهد ترا بکلمتى ازو اسْمُهُ، الْمَسِیحُ‏ نام او مسیح‏ عِیسَى ابْنُ مَرْیَمَ‏ عیسى پسر مریم‏ وَجِیهاً روى ‏شناس با آب روى، فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَهِ هم درین جهان هم در آن جهان، وَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ‏ (۴۵) و او از نزدیک کردگانست.

وَ یُکَلِّمُ النَّاسَ‏ و سخن گوید با مردمان، فِی الْمَهْدِ در گهواره، وَ کَهْلًا و بهنگام کهلى‏ وَ مِنَ الصَّالِحِینَ‏ (۴۶) و مردیست از شایستگان.

قالَتْ رَبِ‏ مریم گفت: خداوند من! أَنَّى یَکُونُ لِی وَلَدٌ چون بود مرا فرزندى؟ وَ لَمْ یَمْسَسْنِی بَشَرٌ و نپاسیدست مرا هیچ بشر! قالَ‏ جبرئیل وى را جواب داد و گفت: کَذلِکِ‏ اکنون چنین است‏ اللَّهُ یَخْلُقُ ما یَشاءُ خدا می‏آفریند آنچه میخواهد، إِذا قَضى‏ أَمْراً که کارى را ندو فرمانى گزارد، فَإِنَّما یَقُولُ لَهُ‏ آنست که گوید آن را: کُنْ فَیَکُونُ‏ (۴۷) باش تا مى ‏بود.

وَ یُعَلِّمُهُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَهَ وَ التَّوْراهَ وَ الْإِنْجِیلَ‏ (۴۸) و در وى آموزد خداى نامه و دین و حکمت و تورات و انجیل.

وَ رَسُولًا إِلى‏ بَنِی إِسْرائِیلَ‏ و پیغامبرى به بنى اسرائیل. أَنِّی قَدْ جِئْتُکُمْ بِآیَهٍ مِنْ رَبِّکُمْ‏ که من بشما آمدم و نشانى آوردم از خداى شما- أَنِّی أَخْلُقُ‏ لَکُمْ مِنَ الطِّینِ‏ که شما را آفرینم از گل‏ کَهَیْئَهِ الطَّیْرِ چون سان مرغ.

فَأَنْفُخُ فِیهِ‏ آن گه دمم در آن، فَیَکُونُ طَیْراً تا مرغى بود. بِإِذْنِ اللَّهِ‏ بخواست خدا و فرمان وى بمرغ و دستورى او مرا. وَ أُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ‏ و بى‏ عیب کنم اکمه و پیس را وَ أُحْیِ الْمَوْتى‏ بِإِذْنِ اللَّهِ‏ و زنده کنم مردگان را بدستورى خدا وَ أُنَبِّئُکُمْ بِما تَأْکُلُونَ‏ و شما را خبر کنم که بخانه چه خورده‏ اید وَ ما تَدَّخِرُونَ فِی بُیُوتِکُمْ‏ و در خانه خویش چه باز نهاده ‏اید إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَهً لَکُمْ‏ درین نشانیست شما را بر راستى و استوارى من‏ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ‏ (۴۹) اگر گرویدگانید.

وَ مُصَدِّقاً و استوار دارنده‏ اى ‏ام و گواهى‏ لِما بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْراهِ آن توریت که پیش از من فرا آمد. وَ لِأُحِلَّ لَکُمْ‏ و فرستادند مرا نیز تا شما را حلال کنم و گشاده‏ بَعْضَ الَّذِی حُرِّمَ عَلَیْکُمْ‏ لختى از آنچه حرام کرده‏ اند و بسته ‏اند بر شما وَ جِئْتُکُمْ بِآیَهٍ مِنْ رَبِّکُمْ‏ و بشما آوردم نشانى از خداوند شما، فَاتَّقُوا اللَّهَ‏ و بپرهیزید از انباز گفتن و فرزند گفتن خداى را، وَ أَطِیعُونِ‏ (۵۰) و فرمان برید مرا.

إِنَّ اللَّهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ‏ اللَّه خداوند منست و خداوند شما فَاعْبُدُوهُ‏ وى را بنده باشید و پرستید هذا صِراطٌ مُسْتَقِیمٌ‏ (۵۱) اینست راه راست درست.

 

النوبه الثانیه

قوله تعالى: إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَهُ یا مَرْیَمُ‏ الآیه …- ملائکه این جا جبرئیل است تنها، و در قرآن ازین فراوانست و در عربیّت روا و روان. هم ازین بابست که اللَّه در قرآن خود را- انا- گفت، و- نحن- گفت، و خلقنا- و جعلنا- نحیى‏ و نمیت، مجیبون، ماهدون؛ ازین اخوات فراوان است.

وَ إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَهُ یا مَرْیَمُ‏- مریم در محراب بود، جبرئیل آمد و با وى این خطاب کرد و گفت: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاکِ وَ طَهَّرَکِ‏ اللَّه ترا برگزید و از همه فاحشه و اثم پاک کرد.- سدى گوید: تطهیر وى آن بود که هرگز هیچ مرد بوى نرسید و حیض زنان ندید. وَ اصْطَفاکِ عَلى‏ نِساءِ الْعالَمِینَ‏ گزین اول عام است که وى را بگزید، چنانک همه زنان پاکان نیک زنان را گزید، پسین گزین خاص است که وى را بگزید تا فرشته دید و روح پاک یافت از نفخه پاک جبرئیل و بى‏ شوى پسر زاد نساء و نسوه- نامى است جمع زنان را که از آن لفظ وحدان نیست یکى را گویند:

«امرأه»، و جماعت «نسوه، و نسوان» و تصغیر «نسیّان».

یا مَرْیَمُ اقْنُتِی لِرَبِّکِ‏ معنى قنوت طاعت داشتن است و عبادت کردن بر دوام، اگر در نماز باشد و گر بیرون از نماز. وَ اسْجُدِی وَ ارْکَعِی مَعَ الرَّاکِعِینَ‏- مفسران در معنى این سجود و رکوع دو قول گفته‏ اند: یکى آنکه آن دو رکن معروف خواهد از ارکان نماز. و آن گه فرا پیش داشتن سجود را از رکوع دو وجه است:

یکى آنکه در شریعت ایشان چنان بود، سجود فرا پیش رکوع مى‏ داشتند. دیگر وجه آنکه این تنبیه بر آنک- واو- ترتیب واجب نکند، هر چند که از روى لفظ سجود فرا پیش داشت، اما از روى معنى و شرط نماز رکوع در پیش است. قول دیگر در معنى‏ وَ اسْجُدِی وَ ارْکَعِی‏ آنست که: سجود اصل نمازست، چنانک گفت:

وَ أَدْبارَ السُّجُودِ و رکوع حقیقت شکر است. چنانک گفت: وَ خَرَّ راکِعاً اى- شاکرا- رب العالمین باین دو کلمه مریم را نماز فرمود و شکر فرمود. آنچه گفت: مَعَ الرَّاکِعِینَ‏ معنى آنست که: مع الراکعین الساجدین. لکن دانست که در وَ اسْجُدِی‏ ساجدین خود معلوم شود و مَعَ الرَّاکِعِینَ‏ اشارتست فرا آن که‏ زن را با مردان نماز کردن بجماعت رواست، و دلیل است بر آن که نماز بجماعت مؤکد است و بآن فرمان شرع است، و بمذهب بوثور[۱] و جماعتى از اهل ظاهر خود فریضه است.

اگر کسى گوید: چونست که در ابتداء این آیات قصه مریم در گرفت آن گه قصه زکریا در میان آورد، باز بقصه مریم باز رفت؟ اگر هم ز اول قصه مریم تمام بگفتى و آن گه قصه زکریا در آن پیوستى سخن با نظام‏تر بودى؟ جواب وى آنست که: قصه ایشان هر دو، بر دو وجه مشتمل است: یکى بیان آیت ولایت و نبوت، دیگر بیان طاعت و عبادت. اول در ابتداء قصه مریم بیان آیت ولایت او در گرفت و تمامى آن بپایان برد. سپس بیان آیت نبوت زکریا در آن پیوست که آیت بر پى آیت لائق‏تر بوده پس عبادت زکریا درگرفت تا قصه وى تمام شد، آن گه عبادت مریم در آن پیوست که ذکر عبادت بر پى ذکر عبادت لائق‏تر بود. پس معلوم شد که این سخن بر نظام خویش است و بر ترتیب خویش.

ذلِکَ مِنْ أَنْباءِ الْغَیْبِ‏- اى ذلک الذى ذکر فى هذه الآیات من حدیث الغیب نوحیه الیک که ما وحى کردیم آن را بتو، لم تشهده یا محمد! میگوید آنچه گفتیم درین قصّه‏ ها آنست که از تو غیب بود یا محمد! وَ ما کُنْتَ لَدَیْهِمْ‏- و تو نبودى نزدیک ایشان که اهل مسجد مقدس بودند، و نیکان آن شهر در آن زمان، که هر کس مى‏ گفت: مریم مرا باید داد تا من بدارم و پرورم.

إِذْ یُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَیُّهُمْ یَکْفُلُ مَرْیَمَ‏- انبیاء اقلام داشتند، و اهل جاهلیت از لام.- و درین آیت ردّ ایشانست که قرعه از قمار محرّم شمرند- و دلیل بر- اباحت قرعه- آنست که اللَّه تعالى گفت: فَساهَمَ فَکانَ مِنَ الْمُدْحَضِینَ‏- ومصطفى (ص) چون سفر کردى میان زنان قرعه زدى، آن کس که قرعه بر وى برآمدى با خود بسفر بردى. این دلیل‏ها روشن است که قرعه مباح است، و نه از شمار قمار است.

وَ ما کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یَخْتَصِمُونَ‏ تخاصم و اختصام و مخاصمه جنگ کردن است با یکدیگر، و آن از- خصم- گرفته و خصم جانب است. یعنى که این از یک سو سخن میگوید، و آن از یک سوى دیگر مى‏ گوید.

إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَهُ یا مَرْیَمُ إِنَّ اللَّهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَهٍ مِنْهُ، الآیه … کلمه این جا نام عیسى (ع) است؛ از بهر آن او را کلمه خوانده و مصطفى (ص) هم او را کلمه خواند، که او حاصل گشت و موجود بى ‏پدر بکلمه اللَّه که گفت: کُنْ‏- اسْمُهُ الْمَسِیحُ‏ اختلاف است میان علماء که چرا مسیح نام کردند وى را. قیل: لانه مسح بالبرکه و جعل مبارکا اینما کان.- وى را ببرکت بپاسیده بودند که بهر عاهت که رسید بسلامت گشت. و قیل: لانّه کان ممسوحا بالدّهن لمّا ولد. و قیل: لانه کان ممسوح القدمین لا اخمص‏[۲] لهما. و قیل لانه کان ممسوحا بالجمال، یعنى الجمال النفسىّ و البدنىّ من الاخلاق الجمیله و الفضائل الکثیره، نحوقول النبى (ص) فى جریر: «علیه مسحه ملک»

– و قیل مسحه جبرئیل بجناحه من الشیطان الرجیم. حتى لم یکن للشیطان علیه سبیل فى وقت ولادته، و فى ذلک ما روى عن وهب بن منبه قال:- لما ولد عیسى اتت الشیاطین ابلیس فقالوا له اصبحت الاصنام منکّسه! فقال هذا الحادث حدث، و قال مکانکم، فطار حتى جاء خافقى الارض فلم یجد شیئا، ثم جاء البحار فلم یجد شیئا ثم طار ایضا فوجد عیسى ولد، و اذ الملائکه قد حفّت حوله فلم یصل الیه ابلیس، فرجع الیهم فقال ان نبیا ولد البارحه ما حملت انثى قطّ و لا وضعت الّا انا بحضرتها الّا هذه، فایأسوا ان تعبد الاصنام بعد هذه اللیله، و لکن ائتوا بنى آدم من قبل الخفه و العجله،- باین قولها که گفته شد، مسیح فعیل است بمعنى مفعول و روا باشد که بر معنى فاعل نهند، چنانک کلبى گفت: «سمّى مسیحا لانّه کان یمسح الاکمه و الأبرص فیبرء و یمسح عین الاعمى فیبصر، و قیل: لانّه کان ماسحا للارض بسیاحته فیها» باین هر دو قول مسیح بمعنى ماسح است.- و دجال را مسیح گویند هم بر معنى مفعول، هم بر معنى فاعل.- اما بر معنى مفعول آنست که: «کان ممسوح احدى العینین کأنها عنبه طافیه یعنى ناتئه. و فى ذلک ما روى ان النبى (ص) قال: أنذرکم المسیح! هو رجل ممسوح. فاعلموا ان اللَّه لیس باعور، لیس اللَّه باعور لیس اللَّه باعور!

وروى ابن عمر قال: قام رسول اللَّه (ص) فذکر المسیح الدجال، فقال انّ اللَّه تعالى لیس باعور الا ان المسیح الدجال اعور عین الیمنى کأن عینه، عنبه طافیه.

و قیل کان ممسوحا باللعنه. اما بر معنى فاعل آنست که: یمسح الارض کلها الا مکه و مدینه و بیت المقدس، و على هذا سمّى دجّالا لطوفه البلاد و قطعه الارضین، یقال دجل فى الارض اى ضرب فیها و طافها. و قیل من التلبیس و التمویه، یقال: دجّل اذا لبس و موّه». و قیل المسیح الذى یطبق الموضع فعیسى علیه السلام طبق الارض بالعدل و الدجال طبق الارض بالجور.- ازین قولها که گفتیم اختیار آنست که بو عبیده گفت: دجال را مسیح نام کردند که ممسوح العین است، و در حق عیسى علیه السلام مسیح «مشیحا» است. بزبان عبرى و لغت رومیان، پس عرب آن را معرب کردند و شین منقوطه بسین بدل کردند چنان که موسى بزبان ایشان «موشا» است؛ چون عرب با زبان خود گردانیدند، شین را با سین کردند.- «اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَى ابْنُ مَرْیَمَ» گفته‏اند که: مسیح لقب است و عیسى نام- و عیسى بزبان رومیان «ایشوع» است.

آن گه صفت عیسى (ع) بیان کرد: «وَجِیهاً فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَهِ». وجیها نصب‏ على الوصف و الحال است، اى مکینا، شریفا، ذا قدر و جاه، میگوید: روشناس است، و تمام قدر، با جاه و منزلت و کرامت، با پایگاه و جایگاه؛ نزدیک خداى عزّ و جل، هم در دنیا و هم در آخرت.

وَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ‏- تقرب وى آنست که وى را به آسمان بردند، و همانست که گفت: وَ رافِعُکَ إِلَیَ‏- این الىّ بمعنى تقریب است چون رفعه اللَّه الیه.

وَ یُکَلِّمُ النَّاسَ فِی الْمَهْدِ وَ کَهْلًا- این مهد اشاره است فرا هنگام که نه همه در گهواره سخن میگفت- اما در آن هنگام که اهل گهواره بودى سخن مى ‏گفت سخنان بزرگان.- و این سخنان که در مهد گفت آن است که: إِنِّی عَبْدُ اللَّهِ آتانِیَ الْکِتابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا … الایه- قال مجاهد: قالت مریم کنت اذا خلوت انا و عیسى حدّثنى و حدّثته،. فاذا شغلنى عنه انسان سبّح فى بطنى و انا اسمع. وَ کَهْلًا اى و یکلّمهم کهلا- نصب است بر حال و فائده ذکر کهل آنست که: وى را جوان بآسمان برده‏ اند، و باز خواهد آمد با زمین، و بهنگام کهلى مردمان را سخن گوید و او را ببینند.

و کهل، بنزدیک عرب اوست که جوانی وى تمام شد و بجاى آن رسید که خرد وى مکثر گردد و جوانى وى آرمیده و محکم، اگر در موى سفیدى بود یانى.- و گفته ‏اند که: از سى و دو سال تا به پنجاه و دو سال کهل است، و از پنجاه و دو سال تا بآخر عمر- شیخ-. و قیل یکلم الناس فى المهد صبیا، و کهلا نبیا این بشارت مریم است بنبوت عیسى (ع) و بزندگانى وى تا بایام کهولت.

وَ مِنَ الصَّالِحِینَ‏ یعنى المذکورین فى قوله‏ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِینَ‏ مثل موسى و اسرائیل و اسحاق و ابراهیم علیهم السلام.

قالَتْ رَبِّ أَنَّى یَکُونُ لِی وَلَدٌ- این خطاب مریم با جبرئیل است، گفت:

یا سیدى! چون بود مرا فرزند؟ وَ لَمْ یَمْسَسْنِی بَشَرٌ، و نپاسیدست مرا هیچ بشر.

مسیس این جا جماع است، و بشر مردم است.- بشر- نام کردند از مباشرت که بدیدار و حس باو توان رسید نه چون فرشته و پرى، و لذلک یقول اللَّه: ما هذا بَشَراً إِنْ هذا إِلَّا مَلَکٌ کَرِیمٌ‏ قالَ کَذلِکِ اللَّهُ یَخْلُقُ ما یَشاءُ-. این جا یَخْلُقُ ما یَشاءُ گفت و در قصه زکریا یَفْعَلُ ما یَشاءُ. فرق آنست که زکریا را فرزند داد بر نسق عادت که میان خلق روانست در آفرینش، پس لفظ فعل لائق‏تر بود در آن که عام است، و مریم را فرزند داد نه بر عادت توالد و تناسل بلکه بر ابداع محض، و خلق مخصوص، پس لفظ- خلق در آن لائق‏تر بود که خاص‏تر است از لفظ فعل.

إِذا قَضى‏ أَمْراً- معنى قضا بر گزاردن کارى بود و تمام کردن آن از روى گفتار یا از روى کردار؛ اما از روى گفتار آنست که ربّ العالمین گفت:

وَ قَضى‏ رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ‏ و قَضَیْنا إِلى‏ بَنِی إِسْرائِیلَ فِی الْکِتابِ‏. و از روى کردار آنست که گفت: فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ‏. و هم از باب فعل است- قضى فلان دینه، و قضى نحبه و این جا هر دو وجه احتمال کند.

فَإِنَّما یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ‏- گفته‏اند که: این خطاب تکوین مخاطب را در حال تکوّن صورت بندد، لا قبله و لا بعده. و گرنه این خطاب درست نیاید. و درست آنست که این خطاب بآنست که در علم حق موجودست اگر چه معدوم الذات است؛ و هر چه معلوم حق بود، در حکم موجود بود؛ پس خطاب آن درست آید.

شامى خواند یگانه‏ فَیَکُونُ‏ بنصب نون بر جواب امر، و جواب امر بفا عرب بنصب گویند و برفع گویند، اما برفع بیشتر گویند- وَ یُعَلِّمُهُ الْکِتابَ‏ بیا قراءه نافع و عاصم و یعقوب است، اختیار ابو حاتم، و معطوف بر پاى‏ یَخْلُقُ‏.

و ایشان که بنون خوانند گویند: معطوف است بر نُوحِیهِ إِلَیْکَ‏. و یُعَلِّمُهُ الْکِتابَ‏- اى الکتابه و الخطّ بیده بعد ما بلغ اشده، و قیل فى طفولیته. و در وى آموزد اللَّه نبشتن و دبیرى. وَ الْحِکْمَهَ: یعنى علم حلال و حرام و سنت؛ و گفته‏ اند که: کتاب اینجا جمله کتب منزل است و توریت و انجیل در عموم آن شود، اما تخصیص آن هر دو بذکر، تفضیل و شرف آن راست، چنانک جبرئیل و میکائیل تخصیص کرد بعد از ذکر عموم تفضیل و شرف ایشان را.

وَ رَسُولًا- عطف است بر وجیها- و قیل تقدیره: و یجعله رسولا. و قیل منصوب على الحال، یعنى: و یعلمه الکتاب و هو رسول الى بنى اسرائیل.- گفته‏ اند:

آخر پیغامبران بنى اسرائیل عیسى (ع) بود و اول ایشان یوسف (ع).

روى انّ النبى (ص) قال- بعثت على اثر ثمانیه آلاف نبىّ، اربعه آلاف من بنى اسرائیل.

قوله‏ أَنِّی قَدْ جِئْتُکُمْ بِآیَهٍ مِنْ رَبِّکُمْ‏- یعنى که وى را برسولى.

ببنى اسرائیل فرستاد تا گفت که: من آمدم بشما و علامتى آوردم از خداى بشما که گواهى میدهد بر نبوت و رسالت من، گفتند: آن چه علامت است؟ جواب داد، أَنِّی أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ الطِّینِ‏ بکسر الف قراءه نافع بر اضمار قول- و ایشان که أنّى بنصب الف خوانند معنى آنست که: الآیه انّى اخلق لکم من الطین- معنى خلق بحقیقت ابداع است و اختراع اعیان. و لا خالق الا اللَّه عزّ و جل، اما عیسى بر سبیل توسع گفت: أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَهِ الطَّیْرِ اى اجعل لکم من الطین میگوید: کنم و سازم شما را از گل چون سان مرغ، فَأَنْفُخُ فِیهِ‏- النّفخ جعل الریح فى الشی‏ء و منه النفخه.

فَیَکُونُ طَیْراً قراءه عامه است بیاء، میگوید باد در آن دهم تا مرغى بود.- فیکون طائرا- قراءه مدنى و یعقوب است. یعنى که تا پرنده بود- گفته‏ اند که: خفاش بود، طرفه‏ترین مرغها، بگوشت مى‏ پرد و بى‏ خایه زه کند. و شیر دهد که پستان دارد و دندان داردو حیض بیند.

آن گه گفت: بِإِذْنِ اللَّهِ‏- اهل معانى گفتند: این‏ بِإِذْنِ اللَّهِ‏ فصل است میان فعل خدا و فعل عیسى در خلق، و در نفخ نگفت باذن اللَّه و همچنین در أُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ‏، و در أُنَبِّئُکُمْ بِما تَأْکُلُونَ وَ ما تَدَّخِرُونَ‏ نگفت- باذن اللَّه- که این همه از افعال عیسى است- اما بودن مرغ و زنده کردن وى و احیاء مردگان باذن اللَّه- در آن پیوست که آن خبر فعل خدایى است و مخلوق را در آن هیچ راه نیست.

قوله‏ وَ أُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ‏- گفته‏ اند که: اکمه شب کورست، و گفته‏ اند: نابیناى مادر زاد است، و ابرص پیس است. و این دو عیب از میان عیبها و علتها مخصوص کرد که مردم را بمداوات آن هیچ راه نیست، تا عیسى را معجزه باشد.

و روزگار ایشان روزگار طبّ بود: زیرکان و حکیمان بودند در میان ایشان، و آنچه در وسع آدمى آید از نوع مداومت و فنون معالجات ایشان بجاى مى‏ آوردند و در آن ماهر بودند. پس رب العالمین معجزه عیسى هم از آن جنس ساخت که ایشان در آن ماهر بودند. تا در ایشان اثر بیشتر کند. وهب بن منبه گفت که: روز بودى که پنجاه هزار کس مداوات کردى، ازین بیماران و اسیران و نابینایان و دیوانگان، هر کس که طاقت داشتى بر عیسى رفتى، و آن گه نتوانستى رفتن عیسى برو خود رفتى. و آن گه مداوات وى آن بودى که آن بیمار را دعا گفتى و دست بوى فرو آوردى بر شرط ایمان. گفته‏ اند که: این دعا گفتى: «اللّهمّ! انت اله من فى السماء و اله من فى الارض، لا اله فیهما غیرک، و انت جبّار من فى السماء و جبار من فى الارض لا جبّار فیهما غیرک، و انت حکم من فى السماء و حکم من فى الارض، لا حکم فیهما غیرک، قدرتک فى الارض کقدرتک فى السماء، و سلطانک فى الارض کسلطانک فى السّماء، اسألک‏ باسمک الکبیر و وجهک المنیر و ملکک القدیم، انک على کل شى‏ء قدیر.

وَ أُحْیِ الْمَوْتى‏ بِإِذْنِ اللَّهِ‏- گفته‏ اند که: مسیح مرده زنده نکرد مگر که جبرئیل در آن حال حاضر بود و چهار کس معروفند که زنده کرد ایشان را: یکى عاذر دوستى بود از دوستان عیسى (ع)، بیمار شد خواهر خویش بنزدیک عیسى فرستاد تا وى را خبر دهد. و میان ایشان سه روزه راه بود، چون عیسى و اصحاب او آمدند، عاذر از دنیا رفته بود، بسر خاک وى شد، عیسى، و این دعا بگفت اللّهم ربّ السماوات السبع، و الارضین السبع انّک ارسلتنى الى بنى اسرائیل، ادعوهم الى دینک و اخبرهم انى احیى الموتى باذنک، فاحى العاذر»- این دعا بگفت، و عاذر سر از خاک بر زد زنده، و با عیسى بیامد، و روزگارى دیگر بزیست، و وى را بعد از آن فرزند آمد.

دیگر ابن العجوز، مرده بود و بر جنازه نهاده مى ‏بردند، عیسى دعا کرد و در آن حال زنده شد، از جنازه فرود آمد و جامه در پوشید، و با اهل خویش شد، و بعد از آن فرزند زاد. سدیگر ابنه العاشر، عیسى (ع) را گفتند که: این زن دیروز فرمان یافت- عیسى دعا کرد زنده شد، و بعد از آن روزگارى بماند و فرزند زاد، چهارم سام بن نوح (ع) عیسى بسر خاک وى شد دعا کرد زنده شد، و از گور بر آمد، موى یک نیمه سر وى سفید شده بود و در آن روزگار سپیدى در موى نبودى. گفته‏ اند که سام بن نوح پانصد سال از عمرش گذشته بود همه در جوانى و سیاه مویى، پس آن روز که زنده شد از هیبت و ترس قیامت نیمه سر وى سپید شد. پس آن گه که از خاک بر آمد گفت: قیامت برخاست؟ عیسى گفت: قیامت بر برنخاست، اما من ترا برخواندم بنام اعظم تا زنده شدى. آن گه عیسى گفت: هم بر جاى بمیر! سام گفت: بشرط آنکه دعا کنى تا اللَّه تعالى مرگ بر من آسان کند و از سکرات موت زینهار دهد و ایمن کند! عیسى دعا کرد چنان که وى خواست و بخاک فرو شد. کلبى گفت: دعاء عیسى که بآن مرده زنده‏ کردى این بود که: «یا حىّ یا قیوم!».

قوله: وَ أُنَبِّئُکُمْ بِما تَأْکُلُونَ‏- مفسران گفتند: چون عیسى (ع) مرده زنده کرد، و اکمه و ابرص را بى ‏عیب کرد، قوم وى گفتند: این سحر است، بجادویى و استادى کردى!- و ما نگرویم تا آنکه ما را خبر دهى از آن چه در خانهاى خویش میخوریم و مى‏ نهیم! پس عیسى ایشان را خبر دارد که بامداد بخانه‏ هاى خویش چه خوردند و باقى روز را چه نهادند. سدى گفت: عیسى در کتّاب بود، و با کودکان گفتى که: پدران و مادران شما فلان طعام خوردند و از بهر شما که کودکانید چندین بر گرفتند و نهادند.

کودکان با خانها شدندى و گریستن در گرفتندى که شما این خوردید و آن خوردید و چندین نهادید. ایشان گفتندى: شما را که خبر داد از حال و قصه ما؟ کودکان میگفتند که عیسى ما را از آن خبر داد. پس کودکان را همه از کتّاب باز گرفتند و در خانه‏اى جمع کردند و گفتند: «لا تلعبوا مع هذا السّاحر»! با این جادوگر بازى مکنید و با وى میامیزید!- عیسى بطلب ایشان رفت، پدران گفتند: ایشان این جا حاضر نه‏اند.

عیسى دانست که ایشان در کدام خانه ‏اند. گفت: پس درین خانه که ‏اند؟ پدران گفتند: «خنازیر»- عیسى گفت «کذلک یکونون» همچنین باشند! پس پدران چون ایشان بازدیدند، همه خنازیر بودند، چنان که خود گفته بودند. پس این قصه در بنى اسرائیل آشکارا شد، همه قصد عیسى کردند، مادر عیسى وى را بر گرفت و بر مرکوبى نشاند و از آن دشمنان بگریختند و بمصر شدند.

إِنَّ فِی ذلِکَ‏ اى فیما ذکرت‏ لَآیَهً لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ. وَ مُصَدِّقاً نصب على الحال و الوصف. لِما بَیْنَ یَدَیَ‏ من التوراه اى الکتاب الذى انزل قبلى، و قیل معناه. احقق ما اتى به- مِنَ التَّوْراهِ اى بالتوراه فیکون ذلک معدودا من جمله معجزاته.

وَ لِأُحِلَّ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی حُرِّمَ عَلَیْکُمْ‏- مفسران گفتند: در شریعت موسى (ع) گوشت شتر و بعضى مرغان و ماهیان حرام بود بر بنى اسرائیل. چنانک آنجا گفت:

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَیْهِمْ طَیِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ‏. رب العالمین آن بریشان حلال کرد بر زبان عیسى- وَ جِئْتُکُمْ بِآیَهٍ مِنْ رَبِّکُمْ‏- میگوید: آوردم بشما نشانى از خداوند شما، این نشان جمله معجزاتست و عجائب کار وى که دلالت کرد بر درستى رسالت و نبوت وى. اما بر لفظ وحدان گفت که از روى دلالت همه یک جنس است.

فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُونِ‏- اى وحّدوا اللَّه و اطیعونى فیما امرتکم به من النصیحه.

إِنَّ اللَّهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقِیمٌ‏ این سخن اینجا و در سوره مریم بیزارى است از آنچه ترسایان دعوى کردند در وى. یعنى اگر من از افعال الهى چون مرده زنده کردن و مرغ زنده ساختن و غیر آن چیزى نمودم بر طریق معجزات و بیان دلالت بر صحت رسالت، خداى را عزّ و جلّ بنده‏ ام و آفریده او، و اللَّه است که خداى منست و خداى شما، او را پرستید و او را بنده باشید، و بیگانگى و یکتایى وى اقرار دهید، راه راست اینست. هر که ازین برگشت بر راه راست نیست و دین وى بصفت استقامت نیست.

 

النوبه الثالثه

قوله تعالى‏ وَ إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَهُ یا مَرْیَمُ‏ الایه …- خداى عالمیان کردگار جهانیان، روزى گمار بندگان، بخشاینده و مهربان، نوازنده دوستان درین آیت مریم را بنواخت، و با وى کرامتها کرد. و بآن کرامتها بر زنان جهانیان تفضیل داد و از همه جدا کرد. اوّل آنست که او را بنداء کرامت برخواند که- یا مَرْیَمُ‏- 

عزیزست این خطاب! عزیز است این ندا! که هزاران هزار انبیاء و اولیاء رفتند یا در روح یافت آن رفتند، یا در حسرت و آرزوى آن رفتند! اى جان جهان اگر هزار بار تو او را برخوانى گویى «ربّى ربّى!» چنان نبود که او یک بار ترا بر خواند که «عبدى عبدى!» اگر چند او را بخداوندى پذیرى، سودت ندارد، که خداوندى او خود ترا لازم است؛ کار آن دارد که او یک بار ترا ببندگى پذیرد.

بو یزید بسطامى قدّس سرّه گفت: اوقفنى الحق سبحانه بین یدیه الف موقف یعرض علىّ المملکه فاقول لا اریدها. فقال لى فى آخر الموقف یا با یزید! ما ترید؟ قلت:

ارید ان لا ارید اى ارید ما ترید. فقال تعالى عز اسمه: اتت عبدى حقا. هر چند ترا زهره آن نیست که با حق بو یزید و از سخن گویى. آخر کم از آن نباشد که نیازى عرضه کنى، و سوزى و آرزوئی بنمایى گویى: خداوندا! بنامى و نشانى بسنده کرده‏ ام آمدى که از درگاه خود مرا نامى نهى هر نام که خواهى، تا بود. مردى به بازار رفته بود تا غلامى خرد، غلامان عرضه کردند، یکى اختیار کرد تا بخرد، گفت:

اى غلام چه نامى؟ گفت: اول بخر تا ترا باشم پس بهر نام که خواهى مى‏خوان! چون بنده او باشى بهر نام که خواهد ترا خواند و بهر صفت که خواهد تا دارد.

استاد بو على گفت: پیرى را دیدم ازین دیوار بآن دیوار مى ‏شتافت درمانده و سراسیمه گشته. گفت: از سر جوانى خود از وى سؤال کردم که یا شیخ اندرین وقت چه شربت خورده ‏اى؟ گفت: ما را خود آن نه بس که بار خداى عالم ما را بیاگاه اند که شما را من آفریدم، و من خداوند شمایم. و دیگر چیزى در مى ‏باید؟

از عشق تو این بس نبود حاصل من؟ کآراسته وصل تو باشد دل من؟

نواخت دیگر مریم را آنست که، رب العالمین او را رقم اصطفائیت کشید بدو جایگه در اول آیت و آخر آیت. گفت: اصْطَفاکِ وَ طَهَّرَکِ، وَ اصْطَفاکِ عَلى‏ نِساءِ الْعالَمِینَ‏ کرا بود از زنان جهانیان این کرامت که وى را بود؟- از دنیا و جهانیان آزاد بود، چنانک گفت: ما فِی بَطْنِی مُحَرَّراً- و آنکه در آن آزادى پذیرفته و پسندیده خداى بود فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ‏. جاى و نشستگاه وى مسجد و محراب بود، و در آن جایگه روزى وى روان از درگاه خداى بود وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً. و آن گه پرهیزگار و خدا را فرمان بردار بود وَ کانَتْ مِنَ الْقانِتِینَ‏. و در بزرگى و صدیقى خداى وى را گواه بود وَ أُمُّهُ صِدِّیقَهٌ. و ازین عجبتر که فرزندش بى‏پدر آمد و «رَوْحِ اللَّهِ» بود و ذلک فى قوله‏ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَى ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى‏ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ‏ رب العالمین درین آیت عیسى (ع) را چهار نام گفت: مسیح، عیسى کلمه و روح. یعنى که عیسى رسول خداست، و موجود آورده سخن وى کان سخن را بمریم او کند، و جانى است ازو بعطاء بخشیده.

و درین آیت گفت: بِکَلِمَهٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَى ابْنُ مَرْیَمَ وَجِیهاً فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَهِ روشناس و نیک نام در دنیا و در آخرت، و کریم بود بر خداى عزّ و جلّ، وى را کرامتها و معجزتها بود، یکى آن که از مادر بى‏پدر در وجود آمد.- دیگر آنکه از نفخ جبرئیل حاصل گشت. سدیگر آنکه بکلمه، ناآفریده پیدا شد، چهارم آنکه وى را در کودکى حکمت و دانش داد و ذلک فى قوله تعالى. وَ یُعَلِّمُهُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَهَ وَ التَّوْراهَ وَ الْإِنْجِیلَ‏ تا آخر آیت همه معجزات وى است. و بحکم آنکه در علم خدا بود که ترسایان در حق او غلو کنند، رب العالمین رد آن ترسایان را وى را در گهواره بحال طفولیت در سخن آورد تا گفت: إِنِّی عَبْدُ اللَّهِ‏ یعنى نه چنانست که‏ ترسایان گویند، بلکه من بنده خدایم آفریده اویم و وى خداوند من. و نیز رد ایشانست که در مادر وى طعن زدند که: یا أُخْتَ هارُونَ ما کانَ أَبُوکِ امْرَأَ سَوْءٍ! رب العالمین براءه ساحت مریم را، و روشنایى چشم وى را آن سخن در حال طفولیت بر زبان وى براند.

این جا نکته‏ اى عزیز است: چون در علم خدا بود که مریم از عیسى روشنایى چشم و سرور دل خواهد بود در دنیا و در عقبى، رب العالمین بار و رنج عیسى در وقت ولادت بر وى نهاد؛ و ذلک فى قوله تعالى: فَأَجاءَهَا الْمَخاضُ إِلى‏ جِذْعِ النَّخْلَهِ- تا حق وى واجب شد. آن گه در مقابله آن رنج و شدت نعمت و راحت بوى رسید.- و حال مصطفى (ص) با مادر وى بعکس این بود، چون در علم خدا بود که مادر را از وى نصیب نخواهد بود، نه در دنیا نه در آخرت، بار مصطفى (ص) بر وى ننهاد، و در وقت ولادت هیچ رنج بوى نرسید، تا حقى واجب نگشت. نظیر این قصه نوح (ع) است با امت خویش، و قصه مصطفى (ص) است با امت خویش. نوح را گفتند: رنج امّت بر خویشتن منه و بار بلاء ایشان مکش، که هرگز ترا از ایشان روشنایى چشم و سرور دل نخواهد بود، لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ‏ پس بر مقتضى این خطاب دعا کرد:

رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْکافِرِینَ دَیَّاراً، ففعل اللَّه ذلک، و مصطفى (ص) را گفتند: یا سید! رنج امت خویش احتمال کن، و بر ایشان صابر باش‏ فَاصْبِرْ کَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ‏ و اگر ازیشان زشتى بینى از آن درگذر و عفو کن:

خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ‏ که ترا از ایمان ایشان روشنایى چشم و سرور دل خواهد بود.

اینجا لطیفه‏ اى گفته ‏اند چنانستی که: رب العالمین گفتى: بنده من هر چه بلا و محنت و شدت است از بیمارى و گرسنگى و تشنگى و غم روزى و بیم عاقبت، این همه‏ از فریشتگان برداشتیم و بریشان نهادیم که نعیم باقى و بهشت جاودانى و وعده دیدار و رضاء ذو الجلال همه نه ایشان را ساخته‏ ایم نه ایشان را بآن وعده‏اى داده ‏ایم، بنده من ترا که این همه بلا دادم و محنت و مصیبت بر تو ریختم از آنست که نعیم خلد و بهشت باقى هم ترا ساختم و بتو دادم، قسمت ما چنین است، آنجا که گنج است ره گذر آن بر رنج است، و آنجا که بلاست ثمره آن شفا و عطا است.

[۱] ( ۱) نسخه: سفیان ثورى

[۲] ( ۱) اخمص القدم باطنها الذى لا یصیب الارض( مجمع)

 

 ابو الفضل رشید الدین میبدى، کشف الأسرار و عده الأبرار

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *