کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره بقره آیه ۲۸۱-۲۸۳

النوبه الاولى‏

– قوله تعالى: وَ اتَّقُوا یَوْماً- بپرهیزید از روزى‏ تُرْجَعُونَ فِیهِ إِلَى اللَّهِ‏ که با خداى برند شما را در آن روز ثُمَّ تُوَفَّى کُلُّ نَفْسٍ ما کَسَبَتْ‏ وانگه بسپارند تمام بهر تنى پاداش آنچه کرد وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ ۲۸۱ و از هیچکس مزد نکاهند.

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا- اى ایشان که بگرویدند إِذا تَدایَنْتُمْ بِدَیْنٍ‏ چون با یکدیگر افام دهید و ستانید إِلى‏ أَجَلٍ مُسَمًّى‏ تا زمانى نامزد کرده‏ فَاکْتُبُوهُ‏ آن را بنویسید وَ لْیَکْتُبْ بَیْنَکُمْ‏ و فرمودم تا بنویسد میان شما کاتِبٌ بِالْعَدْلِ‏ دبیرى بداد و راستى که در آن چیزى فرو نگذارد وَ لا یَأْبَ کاتِبٌ‏ و سر باز نزند دبیر أَنْ یَکْتُبَ‏ که آن را بنویسد کَما عَلَّمَهُ اللَّهُ‏ چنانک اللَّه وى را در آموخت‏ فَلْیَکْتُبْ‏ تا بنویسد وَ لْیُمْلِلِ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُ‏ و فرمودم تا آن کس بر دهد و املا کند بر دبیر که مال بر وى است‏ وَ لْیَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ‏ و فرمودم تا این املا کننده از خداوند خویش بترسد وَ لا یَبْخَسْ مِنْهُ شَیْئاً و آنچه بروى است چیزى نکاهد در املا کردن، فَإِنْ کانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُ‏ اگر آن کس که مال بروى بود سَفِیهاً أَوْ ضَعِیفاً سست خرد بود یا کودکى یا زنى نادان بود أَوْ لا یَسْتَطِیعُ أَنْ یُمِلَّ هُوَ یا کسى بود که املا نداند کرد یا نتواند کرد فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ‏ فرمودم تا قیم او وى را املا کند براستى و داد وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجالِکُمْ‏ و گواه بودن خواهید دو گواه از مردان خویش‏ فَإِنْ لَمْ یَکُونا رَجُلَیْنِ‏ اگر آن دو گواه مردان نباشند فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتانِ‏ یک مرد و دو زن باید مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ از آنک بپسندید از گواهان‏ أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما تا آن گه که یکى از آن دو زن گواهى فراموش شود بروى‏ فَتُذَکِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى‏ آن دیگر زن گواهى برو یاد کند وَ لا یَأْبَ الشُّهَداءُ و فرمودم تا سرباز نزند گواهان‏ إِذا ما دُعُوا آن گه که ایشان را با گواهى خوانند وَ لا تَسْئَمُوا أَنْ تَکْتُبُوهُ‏ و سیرى میارید از آنچه آن را بنویسید، صَغِیراً أَوْ کَبِیراً إِلى‏ أَجَلِهِ‏ اگر خرد بود و اگربزرگ آن مال تا گه آن‏ ذلِکُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ‏ این چنین راست‏تر است بنزدیک اللَّه‏ وَ أَقْوَمُ لِلشَّهادَهِ و بپاى کننده‏تر بود و دارنده‏تر گواهى دادن را وَ أَدْنى‏ أَلَّا تَرْتابُوا چون شما که گواهان باشید نوشته دارید نزدیکتر بود و سزاتر که در یاد در شک نیفتید إِلَّا أَنْ تَکُونَ تِجارَهً حاضِرَهً مگر که بازرگانى بود دست بدست آخریان و بهاى هر دو حاضر تُدِیرُونَها بَیْنَکُمْ‏ که میگردانید آن ستد و داد را در میان خویش‏ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَلَّا تَکْتُبُوها نیست بر شما تنگیى که آن را ننویسید وَ أَشْهِدُوا إِذا تَبایَعْتُمْ‏ و در ستد و داد که با یکدیگر کنید بر آن گواه کنید وَ لا یُضَارَّ کاتِبٌ وَ لا شَهِیدٌ و فرمودیم تا دبیر را و گواه را نرنجانند و نشتابانند اگر دست در کارى دارند از آن خود، وَ إِنْ تَفْعَلُوا و اگر کنید بخلاف آنچه فرمودیم‏ فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِکُمْ‏ آن بشما نافرمانى است و بیرون شدن از راستى‏ وَ اتَّقُوا اللَّهَ‏ و بپرهیزید از خشم خداى‏ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللَّهُ‏ و در شما مى‏آموزد اللَّه، وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَیْ‏ءٍ عَلِیمٌ ۲۸۲ و خداى بهمه چیز داناست.

وَ إِنْ کُنْتُمْ عَلى‏ سَفَرٍ- و اگر در سفرى باشید وَ لَمْ تَجِدُوا کاتِباً و نویسنده نیابید فَرِهانٌ مَقْبُوضَهٌ گروگانها باید ستد فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً اگر کسى از شما کسى را امین کند و امانت بر وى نهد فَلْیُؤَدِّ الَّذِی اؤْتُمِنَ‏ فرمودم تا باز دهد آن کس که استوار داشتند او را و امین گرفتند أَمانَتَهُ‏ امانت خویش که ستد و امانت او که فرا وى داد وَ لْیَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ‏ و گفتم این امانت دار را که از خداوند خویش بترس و از خشم وى بپرهیز وَ لا تَکْتُمُوا الشَّهادَهَ و گواهى پنهان مدارید که شما را گواه کرده باشند و گواهى پنهان دارد وَ مَنْ یَکْتُمْها و هر که‏ وى را گواه کرده باشند و گواهى پنهان دارد فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ‏ او آن کس است که بزه‏مند است دل او وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ ۲۸۳ و خداى بآنچه شما میکنید داناست.

 

النوبه الثانیه

– قوله تعالى: وَ اتَّقُوا یَوْماً تُرْجَعُونَ فِیهِ إِلَى اللَّهِ‏- ابو عمرو یعقوب‏ تُرْجَعُونَ‏ بفتح تا و کسر جیم خوانند، معنى آنست که بترسید از روزى که شما در آن روز با اللَّه گردید. باقى‏ تُرْجَعُونَ‏ بضم تا و فتح جیم خوانند، یعنى که شما را در آن روز با اللَّه برند: ثُمَّ تُوَفَّى کُلُّ نَفْسٍ ما کَسَبَتْ‏ پس هر تنى را پاداش آنچه کرد در دنیا، اگر نیکى کرد و اگر بدى، اگر در صلاح کوشید و اگر در فساد، پاداش آن بتمامى بوى دهند وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ‏ و از آن هیچ بنکاهند. انس مالک رض روایت کرد از

مصطفى صلّى اللَّه علیه و آله و سلم قال‏ «ان اللَّه لا یظلم المؤمن حسنه یثاب علیها الرزق فى الدنیا و یجرى بها فى الآخره، و اما الکافر فیطعم بحسناته فى الدنیا، حتى اذا افضى الى الآخره لم تکن له حسنه یعطى بها خیرا»

وروى ابن عباس قال- قال رسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و آله و سلم‏ «ان اللَّه تعالى کتب الحسنات و السیئات، من همّ بحسنه فلم یعملها کتبت له حسنه، فان عملها کتبت عشرا الى سبعمائه الى اضعاف کثیره و من هم بسیّئه فلم یعملها کتبت له حسنه، فان عملها کتبت واحده، او محاها اللَّه عز و جل و لا یهلک على اللَّه تعالى الّا هالک»

مفسران گفتند پسین آیت از آسمان این آیت آمد، جبرئیل گفت- ضعوها على رأس ثمانین.و مائتین من سوره البقره- و مصطفى صلّى اللَّه علیه و آله و سلم بعد از آن هفت روز بزیست، و گفته‏اند بیست و یک روز پس از آن بزیست، و گفته‏اند هشتاد و یک روز. ابن عباس گفت- پسین آیات که از آسمان فرو آمد این بود و اوائل سوره المائده الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ‏ لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ‏ و مفسران را خلافست که آخرتر کدام بود، ابى کعب گفت آخرتر لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ‏ بود. براء عازب گفت «یسفتونک» بود، سدى و ضحاک و جماعتى گفتند «وَ اتَّقُوا یَوْماً تُرْجَعُونَ فِیهِ إِلَى اللَّهِ» بود.

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا تَدایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلى‏ أَجَلٍ مُسَمًّى‏ الآیه …-این آیت دلیل است که سلم دادن در شرع جایز است، همان سلم که مصطفى صلّى اللَّه علیه و آله و سلم شرح داد و بیان کرد و گفت‏«اسلفوا فى کیل معلوم و وزن معلوم و اجل معلوم».

ابن عباس گفت- اشهد ان السلف المضمون الى اجل مسمى قد احلّه اللَّه فى کتابه و اذن فیه، فقال‏ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا تَدایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلى‏ أَجَلٍ مُسَمًّى‏- معنى سلم و سلف هر دو یکسانست، و در عقد سلم نه شرط است:

اول آنک در وقت عقد گوید- این سیم یا این زر یا این جامه بسلم بتو دادم بچندین گندم یا بچندین جو یا بچندین ابریشم، یا آنچه بود و صفت کند آن گندم و جو و ابریشم، و هر صفت که مقصود بود و قیمت بدان بگردد، و در عادت بآن مسامحت نرود، همه بگوید تا معلوم شود. و آن کس که سلم بوى میدهد، گوید- فرا پذیرفتم، و اگر بجاى لفظ سلم گوید- از تو خریدم چیزى بدین صفت هم روا بود.

شرط دوم آنست که آنچه فرا دهد، بگزاف ندهد، بل که وزن و مقدار آن معلوم کند.

شرط سوم آنک هم در مجلس عقد رأس المال تسلیم کند

شرط چهارم آنک در چیزى سلم دهد که بوصف معلوم گردد چون حبوب و پنبه و ابریشم و جامه و میوه و گوشت و حیوان، اما هر چه معجون بود، یا مرکب از چند چیز که مقدار آن معلوم نشود، چون غالیه و کمان و کفش و موزه و نعلین و مانند آن سلم در آن باطل بود که وصف نپذیرد. و درست آنست که سلم در نان رواست اگر چه آمیخته است به نمک و آب، که آن مقدار نمک و آب مقصود نیست و جهالت نیارد.

شرط پنجم آنست که اگر دین مؤجّل بود وقت حلول اجل باید که معلوم بود. اگر گوید تا نوروز و نوروز معروف باشد، یا گوید تا جمادى درست بود و بر اول حمل کنند.

شرط ششم در چیزى سلم دهد که در وقت عقد موجود بود، اگر آن دین حال بود، پس اگر دین مؤجل بود بوقت حلول اجل باید که موجود بود، و اگر در میوه سلم دهد تا وقتى که در آن میوه نرسیده باشد باطل بود.

شرط هفتم آنک جاى تسلیم معین کند بشهر یا بروستا، و احتراز کند از هر چه در آن خصومت و خلاف رود.

شرط هشتم آنک بهیچ عین اشارت نکند نگوید انگور فلان بستان، یا گندم این زمین، که این باطل بود، اگر گوید از میوه فلان شهر این روا باشد.

شرط نهم آنست که سلم در چیزى که عزیز الوجود و نایافت‏ بود ندهد، چون لؤلؤ نفیس و کنیزک آبستن، و کنیزک نیکو با فرزند بهم، و هر چند بر این اصول تفریعات بسیارست، اما شرط ما اختصارست. و آنچه در معاملات مهم است بدان اشارتى کرده شد، اگر کسى را زیادتى شرح باید، بکتب فقه نشان باید داد.

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا تَدایَنْتُمْ بِدَیْنٍ‏- تداین و مداینه با یکدیگر افام دادن و ستدن است، ادان یدین، افام داد، ادان یدان افام ستد. بعد از آنک تداینتم گفته بود «بدین» در افزود تا گمان نیفتد که این تداین بمعنى- مجازاه- است، بل که بمعنى معاطات است افام دادن و ستدن. فاکتبوه یعنى الدّین الى ذلک الاجل. خلافست میان علما که این امر وجوب است یا امر تخیر و اباحت. قومى گفتند که امر وجوب است، و این نبشتن فرض است، و همچنین اشهاد گفتند که فرض است، چنانک اللَّه گفت:وَ أَشْهِدُوا إِذا تَبایَعْتُمْ‏ و دلیل قول وجوب از خبر آنست که رسول صلّى اللَّه علیه و آله و سلم گفت‏

«ثلاثه یدعون اللَّه فلا یستجاب لهم. رجل کان له دین فلم یشهد، و رجل اعطى سفیها مالا و قد قال تعالى: وَ لا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَکُمُ‏ و رجل کانت عنده امرأه سیئه الخلق فلم یطلّقها»

و قول بیشترین مفسران آنست که این در ابتداء اسلام فرض بود پس منسوخ شد، بآنچه گفت: فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً فَلْیُؤَدِّ الَّذِی اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ‏ اما امروز حکم این کتابت و اشهاد در انواع بیاعات بر استحباب است نه بر وجوب، اگر خواهد کند و اگر خواهد نه.

وَ لْیَکْتُبْ بَیْنَکُمْ‏- اى بین البایع و المشترى و المستدین و المدین‏ کاتِبٌ بِالْعَدْلِ‏ اى بالحق و الانصاف، لا یزید فى المال و الاجل و لا ینقص منهما وَ لا یَأْبَ کاتِبٌ أَنْ یَکْتُبَ کَما عَلَّمَهُ اللَّهُ‏ ضحاک گفت- در ابتداء اسلام بر دبیر واجب بود این نبشتن چون از وى در خواستندید، و همچنین بر گواه واجب بود، پس منسوخ شد بآنچه گفت‏ وَ لا یُضَارَّ کاتِبٌ وَ لا شَهِیدٌ میگوید وَ لا یَأْبَ کاتِبٌ‏ مبادا که سرباز زند دبیر از نبشتن، چنانک اللَّه وى را در آموخت و با وى فضل کرد و بر دیگران افزونى داد بدبیرى، پس گفت‏ وَ لْیُمْلِلِ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُ‏ املال و املا یکى است، میگوید تا آن کس که دین بر وى است املا کند و بزبان اقرار دهد بر خویشتن و از خداى بترسد، و از آنچه بر وى است از مال در املا کردن و اقرار دادن هیچ چیز بنکاهد.

بخس نقص است چنانک گفت‏ «وَ هُمْ فِیها لا یُبْخَسُونَ» فَإِنْ کانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهاً- سفیه جامه باشد بد بافته و سست، مى گوید- اگر آن کس که بروى مال باشد نادان و نازیرک و سست خرد بود، طفلى بود نا، أَوْ ضَعِیفاً یا جاهلى نادریابنده، أَوْ لا یَسْتَطِیعُ أَنْ یُمِلَّ هُوَ یا خود نتواند که املا کند که لال بود بى زبان‏ فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ‏ اللَّه میگوید- فرمودم تا قیم ایشان یا میراث دارایشان، یا آن کس که بجاى ایشان بود املا کند و بر دبیر دهد براستى و انصاف. وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ‏ اى و اشهدوا شاهدین‏ مِنْ رِجالِکُمْ‏ اى من اهل ملتکم، و دو گواه خواهید تا بر شما گواه باشند در آن معاملت که کردید. آن گه گفت: مِنْ رِجالِکُمْ‏ از مردان شما که اهل اسلام آید، یعنى که تا دانند که گواه مسلمان باید.

فَإِنْ لَمْ یَکُونا رَجُلَیْنِ‏- نگفت فان لم یکن رجلان، که آن گه تا مرد بودى گواهى زن روا نبودى. گفت: فَإِنْ لَمْ یَکُونا رَجُلَیْنِ‏ معنى آنست که این دو گواه اگر نه مردان باشند که مردى و دو زن باشد، با وجود مردان هم روا باشد مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ ازین گواهان که شما بپسندید بعدالت و ثقت از مردان و زنان. جاى دیگر ازین گشاده‏تر گفت‏ وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ‏.

 

فصل فى الاشهاد

بدانک اشهاد در عقود معاملات است یا در عقود مناکحات، اما در عقود مناکحات:- بمذهب شافعى اشهاد فرض است. مصطفى صلّى اللَّه علیه و آله و سلم گفت‏

«کل نکاح لم یحضره اربعه فهو سفاح:- خاطب و ولى و شاهدان.»

وروى انه قال‏ «لا نکاح الّا بولى و شاهدى عدل»

و در عقود معاملات مستحبّ است و امر در آن امر ندب و استحباب است، نه امر فرض و ایجاب. و در جمله- اهل شهادت ده کس‏اند: اول بالغ که کودک را شهادت نیست. و دیگر عاقل که دیوانه را نیست. سدیگر آزاد که بنده را نیست، اگر چه قنّ باشد و اگر مکاتب، یا بعضى آزاد و بعضى بنده، بهیچ وجه ایشان را شهادت نیست. چهارم مسلمان که کافر را نیست، نه بر کافر و نه بر مسلمان. پنجم دریابنده قوى حفظ که مغفل را نیست اگر چه عاقل بود. ششم عدل که فاسق را نیست، و عدل اوست که از کبائر پرهیز کند، و طاعات وى بر صغائر غلبه دارد. هفتم کسى که با مروّت بود که بى مروّت را شهادت نیست. و بى مروّت آنست که در میان بازار طعام خورد و باک ندارد، یا نه بر زىّ معتاد خود بیرون آید. هشتم کسى که وى را در آن شهادت حظى نبود، نه جذب منفعت نه دفع مضرت، ازین جهت شهادت فرزند پدر را مقبول نیست، و نه شهادت پدر فرزند را، و نه شهادت خصم بر خصم و نه دشمن بر دشمن، و نه در محل تعصب و کینه.

قال النبى صلّى اللَّه علیه و آله و سلم‏ «لا یجوز شهاده خائن و لا زان و لا خائنه و لا زانیه و لا ذى غمز على اخیه.»

نهم کسى که بر سنت و جماعت بود، که شهادت اهل اهواء و بدعت داران مردود است. دهم آنک مرد باشد، که شهادت زن در بعضى احکام چون حدود و نکاح و طلاق و عتاق و رجعت و وصیت و توکیل و قتل عمد مردود است. اما در بیع و اجارت و رهن و ضمان وهبه و هر چه سر با مال دارد، گواهى زنان با مردان در آن مقبول است. و آنچه مردان را بر آن اطلاع نبود، چون عیب زنان و ولادت و رضاع، شهادت زنان محض در آن مقبول است، چهار زن بجاى دو مرد. و حقوق مردم که ثابت میشود در شرع بدو مرد عدل یا بیک مرد و سوگند خصم ثابت شود. و عماد شهادت معرفت است. رسول خداى را پرسیدند که گواهى چون دهیم‏«فقال ترى الشمس؟ قال نعم قال «على مثلها فاشهد او دع»

وفى الخبر «اکرموا الشهود فان اللَّه یستخرج بهم الحقوق و یدفع بهم الظلم».

أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما فَتُذَکِّرَ- قراءه حمزه است کسر الف در اول و رفع راء در آخر بر معنى شرط و جزا، دیگران همه بفتح الف خوانند- أَنْ تَضِلَ‏ و نصب راء فَتُذَکِّرَ و قراءه مکى و بصرى‏ فَتُذَکِّرَ مخفف است و قراءه دیگران بتشدید کاف، و در معنى تفاوت نیست که- ذکّر و اذکر- هر دو یکسانست چون- نزّل و انزل- و کرّم و اکرم. و ضلال اینجا بمعنى نسیان و غلط است چنانک آنجا گفت‏ لا یَضِلُّ رَبِّی وَ لا یَنْسى‏ و معنى الآیه- فرجل و امرأتان کى تذکر احدیهما الأخرى ان ضلت میگوید تا آن گه که یکى از آن دو زن گواهى فراموش کند، آن دیگر زن با یاد وى دهد. وَ لا یَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا ما دُعُوا- این هم در تحمل است و هم در ادا، اما در تحمل مخیر است و در اداء فرض کفایت، مگر که در عدد گواهان قلت باشد که آن گه اداء فرض عین بود. میگوید- فرمودم تا گواهان سرباز نزنند، آن گه که ایشان را با گواهى خوانند.

روى ان النبى صلّى اللَّه علیه و آله و سلم قال‏ فى تفسیر هذه الآیه «لا یأب الشاهد اذا اشهد على شهاده یدعى الیها ان یقوم بها».

ثمّ قال: وَ لا تَسْئَمُوا أَنْ تَکْتُبُوهُ‏- اى لا یمنعکم الضجر و الملال ان تکتبوا ما شهدتم علیه من الحق، صغر ام کبر الى اجل الحق‏ ذلِکُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَ أَقْوَمُ لِلشَّهادَهِ- اى الکتابه اعدل عند اللَّه فى حکمه و ابلغ فى الاستقامه للشهاده، لان الکتاب یذکّر الشهود، فیکون. لشهادتهم اقوم‏ وَ أَدْنى‏ أَلَّا تَرْتابُوا اى اقرب الى ان لا تشکّوا فى مبلغ الحق و الاجل‏ إِلَّا أَنْ تَکُونَ تِجارَهً حاضِرَهً بنصب عاصم خواند از بهر آن که او- کان- اینجا ناقصه مینهد که بخبرش حاجت بود و تِجارَهً بنصب خبر اوست، و حاضِرَهً صفت تجارت باشد، و اعراب صفت چون اعراب موصوف بود، و اسم کان بدین قراءه مضمر است و آن مداینه است یا مبایعه. و تقدیرش چنان است که الّا ان تکون المداینه و المبایعه تجاره حاضره- باقى قراءه تِجارَهً حاضِرَهً برفع خوانند، که ایشان کان بمعنى- وقع- مى‏نهند، و چون چنین بود تامّه باشد و خبرنخواهد، و ما بعد آن بفعل خویش برفع بود تقدیره- الا ان تقع تجاره- و این همچنانست که آنجا گفت‏ وَ إِنْ کانَ ذُو عُسْرَهٍ اى و ان وقع معسر، پس‏ تِجارَهً بدین قراءه مرتفع است بفعل خود و فعلش تقع است و حاضِرَهً صفت اوست.

قوله: وَ أَشْهِدُوا إِذا تَبایَعْتُمْ‏- این اشهاد که میفرماید منسوخ است بآن آیت که گفت‏ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً فَلْیُؤَدِّ الَّذِی اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ‏ وَ لا یُضَارَّ کاتِبٌ وَ لا شَهِیدٌ- یضارّ- بمعنى فاعل بود و بمعنى مفعول بود، بمعنى فاعل آنست- که دبیر را فرمودم تا نرنجاند که او را گویند بنویس، نپیچد و از حق و داد و نصیحت چیزى نکاهد، و بمعنى مفعول‏ وَ لا یُضَارَّ کاتِبٌ‏ فرمودم تا این دبیر را نرنجانند، اگر دست در کارى دارد از آن خود او را نشتابانند، و اگر مزد خواهد مزد از وى باز نگیرند. وَ لا شَهِیدٌ فرمودم گواه را تا نرنجاند و نه گزایاند، که بگواه بودن خوانند آید و چون بگواهى دادن خوانند آید و البته هیچ سر نپیچد، که بگواه بودن خوانند آمدن وى را تطوّع است، و وى را بر آن مزد و چون بگواهى دادن خوانند آمدن بتعجیل بر وى واجب است و درنگى بر وى و بال، مگر که وى را شکى افتد که مى‏یاد آرد، یا ریبتى افتد که مى‏بصیرت جوید. دیگر وجه فرمودم تا گواه را نرنجانند، اگر از آن خود کارى دارد، و وى را نشتابانند.

وَ إِنْ تَفْعَلُوا- و اگر کنید که در دبیرى چیزى در نبشتن از حق بکاهید، یا آن گه که قیم باشید در املاء حق بکاهید، یا بگواهى دادن خوانند بازنشینید فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِکُمْ‏ آن بشما فسق است، بیرون شدن از راستى و نافرمانى. ثم خوّفهم فقال- وَ اتَّقُوا اللَّهَ‏ فى الضرار وَ یُعَلِّمُکُمُ اللَّهُ وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَیْ‏ءٍ من اعمالکم‏ عَلِیمٌ‏ این آیت دین صد و سى کلمت است، و در وى چهارده حکم است، و در وى سى و یک میم است و چهل واو.

وَ إِنْ کُنْتُمْ عَلى‏ سَفَرٍ- این على بمعنى فى است و- سفر- آن را سفر نام‏ کرده‏ اند لانه یسفر عن طوایا الرجال. معنى آیت آنست که اگر در سفر باشید و نویسنده نیابید فَرِهانٌ مَقْبُوضَهٌ آن را مقبوضه گفت که رهن بى قبض درست نباشد، ازینجا است که رهن دین درست نباشد، که قبض رکن رهن است، و قبض جز در عین صورت نبندد. قراءه مکى و ابو عمرو فرهن، و رهن جمع رهان است، کجدار و جدر و کتاب و کتب و حمار و حمر.

و گفته ‏اند رهن بضم راء و حاء، و قراءت باقى فرهان بالف و کسر راء رهان جمع رهن است کحبل و حبال، و بحر و بحار و رهن جمع رهان است کجدار و جدر و کتاب و کتب و خمار و خمر و گفته‏اند رهن، جمع رهن است کسقف و سقف. زجاج گفت فعل در جمع فعل اندک است، لکن درست است. ابو عبید گفت- در سخن عرب نیافتیم فعل که جمع آن فعل است الّا این دو کلمت، رهن و سقف، یقال رهن و رهن و سقف و سقف. و مرا هنت گروستدن و دادن بود، رهنت گرو دادم، ارتهنت گرو ستدم، و ارهنت بجاى رهنت استعمال کردن فصیح نیست، اگر چه آورده‏اند. قال ابن فارس.

یقال- رهنت الشی‏ء و لا یقال ارهنته. و ارهان بمعنى اسلاف درست است. یقال- ارهنت فى کذا، اى اسلفت فیه. و الرّهن و الرهین و الرهینه گروگان بود، و المرهون گروگان کرده بود. فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً بمعنى ائتمن است، میگوید- اگر کسى از شما کسى را امین کند و امانت پیش وى نهد، فَلْیُؤَدِّ الَّذِی اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ‏ روا بود که ها باز ستاننده شود که او امین آن امانت است، پس آن امانت اوست باستوارى با وى منسوب است نه بخداوندى، و با خداوند منسوب است بخداوندى‏ وَ لْیَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ‏- و فرمودم این امانت دار را که از خشم و عذاب اللَّه بپرهیز، و امانت بجاى آر، و بى خیانت بازرسان.

قال رسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و آله و سلم‏ «آیه المنافق ثلاث و ان صام و صلى و زعم انه مسلم، اذا حدث کذب، و اذا وعد اخلف. و اذا اؤتمن خان.»

وروى انه قال‏ «لا ایمان لمن لا امانه له و لا دین لمن لا عهد له»

وقال صلّى اللَّه علیه و آله و سلم‏ «اربع اذا کن فیک لا تبال ما فاتک من الدنیا حفظ امانه و صدق حدیث و عفت فى طعمه و حسن خلیقه»

وقال‏ «اداء الحقوق و حفظ الامانات دینى و دین النبیین من قبلى.»

پس خطاب با گواهان گردانید و گفت‏ وَ لا تَکْتُمُوا الشَّهادَهَ، ابن عباس‏ در تفسیر این آیت گفت- من الکبائر کتمان الشهاده. و

فى الخبر- «من کتم شهاده اذ دعى کان کمن شهد بالزور»

وقال‏ «عدلت شهاده الزور بالاشراک باللّه ثلاث مرات، ثم قرء: فاجتنبوا الرجس من الاوثان و اجتنبوا قول الزور»

میگوید گواهى پنهان مدارید اگر صاحب حق نداند که تو وى را گواهى، پیش از پرسیدن گواهى باید داد، بحکم خبر که مصطفى گفت ع‏

«خیر الشهود الذى یأتى بالشهاده قبل ان یسألها»

و اگر صاحب حق داند که تو وى را گواهى، پس تا از تو گواهى دادن در نخواهد گواهى نباید داد، بحکم آن خبر که گفت‏

«خیرکم قرنى ثم الذین یلونهم ثم الذین یلونهم، ثم یفشوا الکذب حتى یشهد الرجل قبل ان یستشهد»

وَ مَنْ یَکْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ‏ قال مجاهد اى کافر قلبه، گفت هر که گواهى پنهان دارد دل وى کافر شد، وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ‏ من بیان الشهاده و کتمانها.

 

النوبه الثالثه

– قوله تعالى: وَ اتَّقُوا یَوْماً تُرْجَعُونَ فِیهِ إِلَى اللَّهِ‏ الآیه …

آه از آن روزى که بینى خلق را حیران شده‏ جانها بر لب رسیده دیدها گریان شده‏

روزى و چه روزى، کارى و چه کارى، روز بازارى و چه روز بازارى، داوریگاه دنیا بسى دیده‏اى، باش تا بداوریگاه قیامت رسى، درگاه پادشاهان بسى دیده‏اى باش تا درگاه عزت ذو الجلال بینى، دیوان مظالم سلاطین بسى دیده‏اى باش تا دیوان مظالم قیامت بینى، سراپرده هیبت زده، بساط جلال گسترده ایوان کبریاء بر کشیده، میزان عدل در آویخته، صراط راستى باز کشیده، فرادیس جمال آراسته، دوزخ هیبت بر آشفته. رب العالمین گفت بترسید از چنین روز که جهانیان را همه از دور آدم تا منتهى عالم از خاک بیرون آرند و بمحشر رانند، فصل و قضا را و ثواب و عقاب را. همانست که جاى دیگر گفت‏ وَ عُرِضُوا عَلى‏ رَبِّکَ صَفًّا،

و مصطفى ع گفت‏«یعرض الناس یوم القیمه ثلاث عرضات فاما عرضتان فجدال و معاذیر، و اما العرضه الثالثه فعند ذلک تطایر الصحف فى الایدى، فآخذ بیمینه و آخذ بشماله»

یکى را بینى از خاک بر آمده و چون خاکستر از میان آتش، یکى چون در شاهوار از میان صدف. بزرگان دین گفته‏اند که- فردا این رویها همه رنگ دلها گیرد، هر کرا امروز دل سیاه است، فردا روى وى سیاه بود وَ مَنْ کانَ فِی هذِهِ أَعْمى‏،فَهُوَ فِی الْآخِرَهِ أَعْمى‏ و هر کرا امروز دل روشن است و بنور معرفت آراسته، فردا آن روشنایى بر ظاهر افتد و رنگ رویش آفتاب وار در عرصه کبرى بتابد، جمال روى بلال در آن عالم چنان تابد که جمال روى یوسف درین عالم، چه زیان اگر ظاهر سیاه مى‏نماید، دلى هست چون شمع رخشان و خورشید تابان، چه باشد اگر کیسه تهى بود و وطن خراب، سرى دارد آبادان، و اللَّه بوى نگران. پیرى را پرسیدند که فردا درویشان بمحشر چگونه شوند؟ گفت- پیشروان باشند. ماندگان لشکر نبینى که چون کاروان روى فاپس کند هر چه خر لنگ بود همه در پیش افتد.

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا تَدایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلى‏ أَجَلٍ مُسَمًّى فَاکْتُبُوهُ‏- اگر در معاملات درى ببست یکى بر گشاد، اگر در ربوا فرو بست چه زیان که در سلم بر گشاد. چنین است سنت خداوند عز و جل، اگر راهى بر بندد صد میدان در پیش نهد، اگر از یک لقمه باز زند صد نواله در پیچید.

گر در مستى حمایلت بشکستم‏ صد گوى زرین بدل خرم بفرستم‏

نیکبخت اوست که کار خود با خداى گذارد، و از حول و قوت خویش بیرون آید تا کار وى بسازد، چنانک باید بنده خود را نشاید و بکار نیاید، چنانک خداى وى را شاید و بکار آید، نبینى که برداشت خصومت را و صلاح معاش بندگان را کیفیت معاملات ایشان را در آموخت، و راه احتیاط و استظهار بایشان نمود، و دبیران را و گواهان عدل را بر اثبات حقوق بگماشت، تا خصومت از میان بندگان منقطع شود و برادروار با یکدیگر زندگانى کنند. این بشارتى عظیم است و اشارت بآنک فردا در قیامت رحمت کند بر بندگان و همین کرم نماید، و خصومت از میان ایشان بردارد. و ذلک فیما

روى عن النبى صلّى اللَّه علیه و آله و سلم‏ حکایه عن اللَّه عز و جل «تواهبوا فیما بینکم فقد وهبت منکم مالى علیکم».

کشف الأسرار و عده الأبرار// ابو الفضل رشید الدین میبدى جلد اول

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *