کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره القصص آیه۱–۲۱

۲۸- سوره القصص- مکیه

۱- النوبه الاولى‏

(۲۸/ ۲۱- ۱)

قوله تعالى:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ بنام خداوند فراخ بخشایش مهربان.

طسم‏ (۱)

تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ الْمُبِینِ‏ (۲) این [حروف‏] آیتهاى نامه روشن پیداست.

نَتْلُوا عَلَیْکَ‏ میخوانیم بر تو

مِنْ نَبَإِ مُوسى‏ وَ فِرْعَوْنَ‏ از خبر و کار موسى و فرعون‏ بِالْحَقِ‏ براستى [چنان که بود]

لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ‏ (۳) گروهى را که بگروند.

إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِی الْأَرْضِ‏ فرعون از اندازه خویش بر شد در زمین [مصر]

وَ جَعَلَ أَهْلَها شِیَعاً و مردمان [مصر] را گروه گروه کرد

یَسْتَضْعِفُ طائِفَهً مِنْهُمْ‏ زبون گرفت گروهى ازیشان [و بیچاره به بیگار]

یُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ‏ گلوى پسران ایشان مى‏برید.

وَ یَسْتَحْیِی نِساءَهُمْ‏ و دختران ایشان را زنده مى‏گذاشت‏

إِنَّهُ کانَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ‏ (۴) که او از بدکاران و تباه‏کاران بود.

وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَ‏ و میخواستیم ما که سپاس نهیم‏

عَلَى الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ‏ بر ایشان که بیچاره گرفته بودند در زمین [مصر]

وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّهً و ایشان را[پادشاهان و پیغامبران‏] و پیشوایان کنیم

‏ وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ‏ (۵) و کنیم ایشان را میراث‏بران [پادشاهى مصر از فرعون‏].

وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ‏ و ایشان آرمیده و ایمن در آن زمین جاى دهیم‏

وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما و بنمائیم فرعون و هامان و سپاه ایشان را

مِنْهُمْ‏ از بنى اسرائیل و مؤمنان‏

ما کانُوا یَحْذَرُونَ‏ (۶) آنچه از آن مى‏پرهیزند و مى‏ترسند.

وَ أَوْحَیْنا إِلى‏ أُمِّ مُوسى‏ و بمادر موسى رسانیدیم

‏ أَنْ أَرْضِعِیهِ‏ که شیر مى‏ده موسى را

فَإِذا خِفْتِ عَلَیْهِ‏ چون برو ترسى‏

فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِ‏ او را در دریا افکن‏

وَ لا تَخافِی وَ لا تَحْزَنِی‏ و مترس و اندوه مبر

إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ‏ که ما با تو دهیم او را

وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ‏ (۷) و او را یکى کنیم از پیغامبران.

فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ‏ از سر آب بر گرفت کسان فرعون موسى را

لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً تا موسى ایشان را دشمن بود و اندوهى بزرگ

‏ إِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما فرعون و هامان و سپاه ایشان

‏ کانُوا خاطِئِینَ‏ (۸) بى‏راهان بودند.

و قالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ‏ زن فرعون گفت

‏ قُرَّتُ عَیْنٍ لِی وَ لَکَ‏ [این کودک‏] روشنایى چشم است مرا و ترا

لا تَقْتُلُوهُ‏ مکشید او را

عَسى‏ أَنْ یَنْفَعَنا تا مگر بکار آید ما را

أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً یا بفرزندى گیریم او را

وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ‏ (۹) و ایشان نمى‏دانستند [که موسى آنست که مى‏ترسند].

وَ أَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسى‏ فارِغاً و دل مادر موسى بهمه‏ئى‏ با اندوه موسى پرداخت

‏ إِنْ کادَتْ لَتُبْدِی بِهِ‏ تا آن گه که کامستید که در گریستن و زاریدن موسى را نام برید و باز خوانید

لَوْ لا أَنْ رَبَطْنا عَلى‏ قَلْبِها اگر نه آن بودى که ما دل‏ او محکم کردیم [بشکیبایى و فرو گرفتیم‏]

لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ‏ (۱۰) تا بگرود او [که آن وعده که ما او را دادیم راست است و موسى از پیغامبران‏].

و قالَتْ لِأُخْتِهِ‏ مادر موسى گفت خواهر او را

قُصِّیهِ‏. بر پى موسى ایست [جویان‏]

فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ‏ ان خواهر موسى را از دور بدید

وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ‏ (۱۱) و ایشان نمى‏دانستند [که او خواهر موسى است‏].

و حَرَّمْنا عَلَیْهِ الْمَراضِعَ‏ و ما بر موسى حرام کرده بودیم [و برو ببسته و ازو بازداشته‏] دایگان را [همه‏]

مِنْ قَبْلُ‏ پیش از آن [که با مادر خویش رسید]

فَقالَتْ هَلْ أَدُلُّکُمْ‏ خواهر او گفت شما را نشانى دهم‏

عَلى‏ أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ‏ بر خاندانى که او را درپذیرند

وَ هُمْ لَهُ ناصِحُونَ‏ (۱۲) و ایشان او را نیک خواه.

فَرَدَدْناهُ إِلى‏ أُمِّهِ‏ پس او را دادیم با مادر او

کَیْ تَقَرَّ عَیْنُها تا چشم او روشن شود

وَ لا تَحْزَنَ‏ و اندوهگن نبود

وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌ‏ و تا بداند که وعده و گفت خداى راست است [و بى‏گمان شود که موسى پیغامبر است‏]

وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ‏ (۱۳) و لکن بیشتر ایشان آنند که نمیدانند.

وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ‏ چون موسى بتمامى جوانى رسید

وَ اسْتَوى‏ و در برنایى راست شد

آتَیْناهُ حُکْماً وَ عِلْماً او را حکمت دادیم و علم‏

وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ‏ (۱۴) و با چنو نیکوکار چنین کنیم و پاداش چنین دهیم.

و دَخَلَ الْمَدِینَهَ در شارستان شد موسى

‏ عَلى‏ حِینِ غَفْلَهٍ مِنْ أَهْلِها هنگامى که اهل آن غافل بودند [نااندیشمند اندیشمند]

فَوَجَدَ فِیها رَجُلَیْنِ یَقْتَتِلانِ‏ دو مرد یافت در شارستان با هم برآویخته‏

هذا مِنْ شِیعَتِهِ‏ این یکى از کسان موسى [از بنى اسرائیل‏]

وَ هذا مِنْ عَدُوِّهِ‏ و این دیگر از دشمنان او [از قبط]

فَاسْتَغاثَهُ‏ فریاد خواست بموسى‏

الَّذِی مِنْ شِیعَتِهِ‏ این اسرائیلى که از کسان‏ موسى بود

عَلَى الَّذِی مِنْ عَدُوِّهِ‏ از آن [قبطى‏] که از دشمنان او بود

فَوَکَزَهُ مُوسى‏ مشت زد موسى او را

فَقَضى‏ عَلَیْهِ‏ و بکشت او را

قالَ هذا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ‏ [موسى‏] گفت این از کرد دیو بود

إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِینٌ‏ (۱۵) که او دشمنى است از راه برنده‏اى آشکارا.

قالَ رَبِ‏ [موسى‏] گفت خداوند من‏

إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی‏ من ستم کردم بر خود

فَاغْفِرْ لِی‏ بیامرز مرا

فَغَفَرَ لَهُ‏ بیامرزید اللَّه او را

إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ‏ (۱۶) که او آمرزگارست و بخشاینده.

قالَ رَبِ‏ موسى گفت خداوند من‏

بِما أَنْعَمْتَ عَلَیَ‏ باین نیکویى که با من کردى و باین نعمت که بر من نهادى

‏ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ‏ (۱۷) من هرگز پشتیوان و یار بدان نه ام.

فَأَصْبَحَ فِی الْمَدِینَهِ خائِفاً یَتَرَقَّبُ‏ موسى دیگر روز بامداد در شارستان ترسان میرفت نیوشان تا چه شنود از قصّه کشته و کشنده او و

فَإِذَا الَّذِی اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ‏ آن مرد را دید که یارى خواسته بود دى از او

یَسْتَصْرِخُهُ‏ که باز فریاد رسیدن میخواست از موسى‏

قالَ لَهُ مُوسى‏ گفت موسى آن [اسرائیلى‏] را

إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُبِینٌ‏ (۱۸) تو جنگین مردى اى آشکارا.

فَلَمَّا أَنْ أَرادَ چون [موسى‏] آهنگ کرد و خواست

‏ أَنْ یَبْطِشَ بِالَّذِی هُوَ عَدُوٌّ لَهُما که این دیگر [قبطى‏] را بزند که دشمن موسى و اسرائیلى بود

قالَ یا مُوسى‏ [اسرائیلى ترسید که مرا خواهد زد] گفت: یا موسى‏

أَ تُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی‏ میخواهى که مرا بکشى

‏ کَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ‏ چنان که آن مرد را بکشتى دى‏

إِنْ تُرِیدُ إِلَّا أَنْ تَکُونَ جَبَّاراً فِی الْأَرْضِ‏ مى‏نخواهى مگر آنکه جبّارى باشى در زمین [خودکامى نابخشاینده‏اى خون ریز]

وَ ما تُرِیدُ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْمُصْلِحِینَ‏ (۱۹) و نمى‏خواهى که مردى نیک‏کار باشى.

وَ جاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِینَهِ مردى آمد از دورتر جایى از شارستان،

یَسْعى‏ بشتاب مى‏آمد

قالَ یا مُوسى‏ گفت اى موسى‏

إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ‏ مهتران شهر با هم مى‏سازند و مى‏سگالند که ترا بکشند

فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النَّاصِحِینَ‏ (۲۰) بیرون شو که من ترا از نیک خواهانم.

فَخَرَجَ مِنْها خائِفاً یَتَرَقَّبُ‏ از شارستان بیرون آمد ترسان و نیوشان‏

قالَ رَبِ‏ گفت خداوند من

‏ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ‏ (۲۱) رهایى ده مرا از گروه ستمکاران.

النوبه الثانیه

ابن عباس گفت: سوره القصص مکّى است مگر یک آیت که بجحفه فرو آمد پیش از هجرت و هى قوله: إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لَرادُّکَ إِلى‏ مَعادٍ مقاتل گفت مکّى است مگر چهار آیت: الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ یُؤْمِنُونَ‏ الى قوله: … لا نَبْتَغِی الْجاهِلِینَ‏، این چهار آیت بمدینه فرو آمد و درین سوره ناسخ و منسوخ نیست مگر بعضى از آیتى: لَنا أَعْمالُنا وَ لَکُمْ أَعْمالُکُمْ‏ این قدر از آیت منسوخ است بآیت سیف، و این سوره هشتاد و هشت آیت است و هزار و چهارصد و چهل و یک کلمت و پنجهزار و هشتصد حرف، و قیل هذه السوره من السّور التی نزلت متوالیه و هى ست سور، فى النصف الاوّل: یونس و هود و یوسف نزلت متوالیه، و فى النصف الثانى الشعر او النمل و القصص نزلت متوالیه. و لیس فى القران غیر هذاالّا الحوامیم فانّها ایضا نزلت متوالیه.

وعن ابى بن کعب قال: قال رسول اللَّه (ص) «من قرأ طسم و القصص کان له من الاجر عشر حسنات بعدد من صدّق موسى و کذّب به و لم یبق ملک فى السّماوات و الارض الّا یشهد له یوم القیامه انه کان صادقا ان کلّ شى‏ء هالک الّا وجهه له الحکم و الیه ترجعون.

طسم‏ تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ الْمُبِینِ‏ مضى تفسیره‏ نَتْلُوا عَلَیْکَ مِنْ نَبَإِ مُوسى‏ وَ فِرْعَوْنَ بِالْحَقِ‏ التلاوه- الإتیان بالثانى بعد الاول فى القراءه، و النبأ- الخبر عمّا هو عظیم الشأن، و المراد بالحقّ قول اللَّه عزّ و جلّ، لانّ قوله الحق. و المعنى نقرأ علیک اى یقرأ جبرئیل علیک بامرنا ما هو الحقّ‏ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ‏ یصدّقون بهذا الکتاب فیقبلونه و یعتقدونه.

إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِی الْأَرْضِ‏ تجبّر و استکبر و طغى و بغى. و قیل عظم امره بکثره من اطاعه‏ وَ جَعَلَ أَهْلَها شِیَعاً، صیّر اهل مصر فرقا یکرم طائفه و یذل اخرى «و یستحیى طایفه و یذبح اخرى و کان القبط احدى الشّیعه، و هم شیعه الکرامه یَسْتَضْعِفُ طائِفَهً مِنْهُمْ‏ و هم بنو اسرائیل‏ یُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَ یَسْتَحْیِی نِساءَهُمْ‏ اى یستبقى اناثهم للخدمه.

و قیل یقتل سنه و یستحیى سنه فولد هارون فى سنه الاستحیاء و موسى فى سنه الذبح- إِنَّهُ کانَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ‏ فى الارض بالکفر و القتل و استعباد الاحرار. و کان سبب الذّبح ان خازن فرعون قال له یولد بارضک مولود ذکر یهلک ملکک. فما سمع فرعون بمولود ذکر الّا ذبحه.

و قیل انّ فرعون رأى فى منامه انّ نارا قبلت من بیت المقدس حتى اشتملت على بیوت مصر، فاحرقت القبط و ترکت بنى اسرائیل فدعا السّحره و القافه فسألهم عن تعبیر رؤیاه. فقالوا له یخرج من البلد الّذى جاء بنو اسرائیل منه یعنون بیت المقدس رجل یکون على یده ذهاب ملکک و و هلاک مصر. فامر بذبح اولاد بنى اسرائیل ذکر انهم و استحیاء اناثهم حال الولاده.

وَ نُرِیدُ اى- و کنّا نرید أَنْ نَمُنَ‏ اى- نتفضّل‏ عَلَى‏ من استضعفهم‏ فرعون و هم بنو اسرائیل‏ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّهً اى- انبیاء، و کان بین موسى و عیسى الف نبى من بنى اسرائیل. و قیل قاده فى الخیر یقتدى بهم؛ و قیل نجعلهم ولاه و ملوکا وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ‏ لفرعون و قومه فى دیارهم و اموالهم کقوله تعالى:کَذلِکَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِینَ‏.

وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ‏ التمکین- تکمیل ما یحتاج فى الفعل فیه، و المعنى- نجعلهم مقتدرین فى مصر و الشام و ما ملکته بنو اسرائیل من البلاد وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما. قرأ حمزه و الکسائى و یرى بالیاء المفتوحه، فرعون و هامان و جنودهما بالرفع اى و یعاین فرعون و حزبه‏ مِنْهُمْ‏ یعنى- من بنى اسرائیل‏ ما کانُوا یَحْذَرُونَ‏، من زوال ملکهم و استیلاء بنى اسرائیل على بلادهم و لذلک ذبح فرعون ابناءهم. قال الزّجاج عجبا من حمق فرعون فى قتله بنى اسرائیل، ان کان الکاهن صادقا فما ینفعه القتل، و ان کان کاذبا فما معنى القتل.

وَ أَوْحَیْنا إِلى‏ أُمِّ مُوسى‏ اسمها یوخائذ من ولد لاوى بن یعقوب. و الوحى هاهنا وحى الهام لا وحى نبوّه و رساله، کقوله: وَ أَوْحى‏ رَبُّکَ إِلَى النَّحْلِ‏ و المعنى- قذفنا فى قلبها و اعلمناها. و قیل کان رؤیا فى المنام. و قیل اتاها ملک کما اتى مریم من غیر وحى نبوه حیث قال: وَ إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَهُ یا مَرْیَمُ‏. قوله: أَنْ أَرْضِعِیهِ‏ یعنى- ارضعیه ما لم تخافى علیه الطّلب، فاذا خفت علیه‏ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِ‏ اى- فى البحر.

قیل لمّا ولدته جعلته فى بستان کانت تأتیه مرّه بالنّهار و مرّه باللیل فترضعه فیکفیه ذلک. فارضعته ثمانیه اشهر- و قیل اربعه اشهر و قیل ثلاثه اشهر- وَ لا تَخافِی‏ یعنى- لا تخافى علیه الضیعه و الهلاک و الغرق‏ وَ لا تَحْزَنِی‏ لفراقه‏ إِنَّا رَادُّوهُ، إِلَیْکِ‏ بوجه لطیف‏ وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ‏ اى- یبلغ مبلغ النّبوّه و یکون من المرسلین.

تضمّنت هذه الایه امرین و نهیین و خبرین و بشارتین. ابن عباس گفت: بنى اسرائیل در مصر بسیار شدند و فراوان بهم آمدند و بروزگار دراز و تنعّم بسیار سر بمعاصى وطغیان در نهادند و بر مردم افزونى جستند و امر معروف و نهى منکر بگذاشتند. این چنان است که ربّ العزه گفت جایى دیگر: مَتَّعْتَهُمْ وَ آباءَهُمْ حَتَّى نَسُوا الذِّکْرَ چون ناهموارى و نابکارى ایشان بغایت رسید ربّ العالمین قبطیان را بر ایشان مسلط کرد تا ایشان را مستضعف گرفتند و آزادان را به بندگى فرمودند؛ تا آن گه که ربّ العالمین موسى را فرستاد به پیغامبرى و ایشان بدست وى رهایى یافتند.

و گفته‏اند از آن روز باز که فرعون آن خواب دید و منجمان و معبّران تعبیر کردند که کودکى از بنى اسرائیل پدید آید که هلاک ملک تو بدست وى باشد و فرعون فرا کشتن اطفال و اولاد ایشان گرفت تا آن روز که ربّ العالمین ازین بلاء عظیم ایشان را خلاص داد صد سال بگذشت. و گفته‏اند که درین مدّت نود هزار طفل را بکشت. زجاج گفت عجب آید مرا از نادانى و حمق فرعون که اگر منجمان و کاهنان راست گفتند، قتل اطفال چه سود داشت و اگر دروغ گفتند قتل چه معنى داشت، و قصّه ولادت موسى بشرح و بسط در سوره طه از پیش رفت.

قوله‏ فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً هذه لام الصّیروره و لیست بلام الاراده کما تقول لم تصعد هذا السّطح لتسقط، و کقول القائل: لدوا للموت و ابنوا للخراب. و الالتقاط- اصابه الشّى‏ء من غیر طلب و منه اللّقطه، و آل الرّجل شیعته و اصحابه. قرأ حمزه و الکسائى حزنا بضمّ الحاء. و هما لغتان کالبخل و البخل و السّقم و السّقم.

و قیل بالضّم اسم و بالفتح مصدر. إِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما کانُوا خاطِئِینَ‏، الخاطى- من یأتى بالخطاء، و هو یعلم انّه خطاء. فامّا اذا لم یعلم، فانّه مخطى. یقال: اخطأ الرّجل فى کلامه و امره اذا زلّ و هفا، و خطأ الرّجل اذا ضلّ فى دینه و فعله و منه قوله: لا یَأْکُلُهُ إِلَّا الْخاطِؤُنَ‏.

وَ قالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ‏ لزوجها اذ حصل موسى فى ایدیهم‏ قُرَّتُ عَیْنٍ لِی وَ لَکَ‏ اى- هو قرّه عین لى و لک، الوقف ها هنا صحیح. ثمّ نهته عن قتله فقالت: لا تقتلوه،خاطبته بلفظ الجمع خطاب الاکابر. و قیل تقدیره قل للشرط، لا تَقْتُلُوهُ عَسى‏ أَنْ یَنْفَعَنا فى بعض امورنا و خدمتنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً نتبنّاه لانّه لیس لنا ولد. و کانت امرأه فرعون مؤمنه فصار موسى لها قره عین و لفرعون عدوّا و حزنا وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ‏ انّ موسى هو الّذى کانوا یحذرون. و قیل انّ فرعون همّ بقتله فقالت امرأته آسیه بنت مزاحم انّه لیس من اولاد بنى اسرائیل فقیل لها: و ما یدریک فقالت انّ نساء بنى اسرائیل یشفقن على اولادهنّ و یکتمنهم مخافه ان یقتلهم، فکیف یظنّ بالوالده انّها تلقى الولد بیدها فى البحر.

وَ أَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسى‏ فارِغاً اى- صار و حصل قلب امّ موسى فارغا من کلّ شى‏ء الّا من ذکر موسى و التّأسف على فراقه. و قال الاخفش فارغا لا حزن فیه ثقه بوعد اللَّه‏ إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ‏ و قرئ فى الشواذّ فزعا و هو اظهر. قال الحسن لمّا سمعت بانّ التابوت صار الى دار فرعون نالها من الفزع و الجزع ما انساها وحى اللَّه و وعده ان یردّه علیها و کادَتْ‏ تقول وا ابناه. و قیل لمّا حملت لارضاعه و حضانته کادت تقول هو ابنى من شدّه وجدها.

و قیل لمّا سمعت انّ فرعون اتخذه ولدا و النّاس یقولون ابن فرعون کرهت و کادَتْ‏ تقول هو ابنى‏ لَتُبْدِی بِهِ‏، فى الباء قولان احدهما زیاده و التقدیر تبدیه و الثانى انّ المفعول مقدّر اى- تبدى القول به بسبب موسى‏ لَوْ لا أَنْ رَبَطْنا الرّبط على القلب هو الهام الصّبر و تشدید القلب و تقویته‏ رَبَطْنا عَلى‏ قَلْبِها یعنى شددنا على قلبها بالصّبر بتذکیر ما سبق من الوعد لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ‏ یعنى المصدّقین بما صدق من الوعد. و قیل لتکون من الصّابرین، و انما کنى بالایمان من الصبر لاختصاصه به. یدلّ علیه‏

قوله (ص): «الصّبر من الایمان بمنزله الرأس من الجسد».

وَ قالَتْ‏ امّه‏ لِأُخْتِهِ‏ و اسمها مریم‏ قُصِّیهِ‏ اى اتبعى اثره و منه القصص لانّه اتّباع اثر ما یقصّ، تقول قصّ اثره قصّا و قصصا و اقتصّه اقتصاصا. فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ‏ اى- عن بعد تبصره و کانت تمشى على السّاحل محاذیه للتابوت حتّى رأت آل‏ فرعون قد التقطوه تقول ابصرت کذا و بصرت به عن جنب، اى مکان جنب. صفه موصوف محذوف. و قیل عن جنب اى- عن ناحیه لانّها کانت تمشى على الشّط وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ‏ انّها تقصّ اثره و انّها اخته. فرجعت الاخت الى امّها بخبر موسى.

وَ حَرَّمْنا عَلَیْهِ الْمَراضِعَ مِنْ قَبْلُ‏، المراضع جمع المرضعه و المعنى منعناه من ارضاع المرضعات، و ذلک بان لا یقبل ارضاعهن. و یجوز ان یکون جمع مرضع اى موضع الرّضاع و هو الثدى، کانّه قال حرّمنا علیه ثدی النساء اى احدثنا فیه کراهتها و النّفار عنها مِنْ قَبْلُ‏ یعنى فى القضاء السّابق لانّا اجرینا فى القضاء بان نردّه الى امّه. و قیل‏ مِنْ قَبْلُ‏ یعنى- من قبل مجى‏ء امّه. خواهر موسى با زنان قوابل در خانه فرعون شد تا حال موسى باز داند و دید که زنان مرضعات را مى‏آوردند و پستان خود بر موسى عرضه میکردند و موسى در گریستن مى‏افزود و از همه روى میگردانید و نمى ‏پذیرفت و همه از بهر وى اندوهگن و غمگین.

خواهر موسى چون ایشان را چنان دید گفت:هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلى‏ أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ‏ اى- یربّونه و یقومون بارضاعه و سایر وجوه تربیته. أَدُلُّکُمْ‏ اى- من اجلکم و سببکم، یقال کفل به کفاله فهو کفیل اذا تقبّل به و ضمنه و کفله فهو کافل اذا عاله‏ وَ هُمْ لَهُ ناصِحُونَ‏ یبذلون النّصح فى امره، و النّصح- ضدّ الغش: چون این سخن از خواهر او شنیدند او را در کار وى متّهم داشتند.

هامان گفت خذوها فانّها تعرف امّه، گیرید او را که وى از قصّه این کودک خبر دارد و مادر وى را شناسد. بالهام ربّانى فرا زبان وى آمد که، انما ذکرت النّصح لفرعون لا لغیره فترکوها، پس خواهر موسى بازگشت بفرمان فرعون تا دایه آرد و مادر موسى را از حال موسى خبر کرد و او را بخانه فرعون آورد. موسى چون بوى مادر بمشام وى رسید در او آویخت و شیر از پستان وى مزیدن گرفت و آرام و سکون در وى آمد اینست که ربّ العالمین گفت: فَرَدَدْناهُ إِلى‏ أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُها وَ لا تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ‏ الّذى وعدها فى قوله انّا رادّوه الیک‏ حَقٌّ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ‏ اى اکثر الکفّار لا یَعْلَمُونَ‏ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌ‏ لا یقع فیه خلف. و قیل‏ لا یَعْلَمُونَ‏ ما یراد بهم.

در تفسیر آورده ‏اند که فرعون مادر موسى را گفت چونست که این کودک ترا پذیرفت و شیر تو خورد و هیچ دایه دیگر را نپذیرفت گفت لانّى امراه طیّبه الرّیح طیّبه اللّبن لا اوتى بصبىّ الّا ارتضع منّى. فسکت فرعون.

پس مادر موسى آسیه را گفت- زن فرعون- که اگر خواهى و پسندى من این کودک بخانه برم و او را تربیت نیکو کنم و شفقت درو بجاى آرم، و رنه من خانه خود و فرزندان نتوانم فرو گذاشت بسبب این کودک، آسیه رضا بداد و موسى را بر گرفت و واخانه آمد. و لم یکن بین القائها ایّاه فى البحر و بین ردّه الیها الّا مقدار ما یصبر الولد فیه عن الوالده پس موسى با مادر بود تا شیر میخورد و بعد از فطام او را با فرعون برد و در حجر فرعون و آسیه برآمد تا مترعرع شد و فرا رفتن آمد.

روزى پیش فرعون بازى میکرد و قضیبى در دست داشت. در میان بازى قضیب بر سر فرعون زد فرعون در خشم شد و همّت قتل وى کرد. آسیه گفت: صبىّ صغیر لا یعقل شیئا. آن گه او را آزمون کردند بجوهر و آتش و تمامى قصّه در سورت طه گفته آمد.

وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ‏ الاشدّ- جمع شدّه کنعمه و انعم، و بلوغ الاشدّ- حصول قوه الشّباب و قوه تمام العقل و التّمیز، و جاء فى التّفسیر انّه ما بین الثلاثین الى الاربعین، وَ اسْتَوى‏ یعنى بلغ الاربعین کما قال فى موضع آخر: بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَهً قال الحسن: بلغ أشدّه أی- بلغ مبلغا قامت علیه حجه اللَّه و استوى علیه قیام الحجّه آتَیْناهُ حُکْماً اى- نبوّه وَ عِلْماً اى تفهّما و ذهنا قبل النبوّه. و قیل الحکمه اجتماع العلم و العمل: و العالم، الحکیم من استعمل علمه. قال اللَّه عزّ و جلّ لعلماء الیهود وَ لَبِئْسَ ما شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ‏ فعدّهم فى الجهال اذ لم یعملوا بعلمهم‏ وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ‏ اى- کما فعلنا بموسى و امّه نفعل‏ بالمؤمنین.

وَ دَخَلَ الْمَدِینَهَ اى- دخل موسى مصر- و قیل قریه على فرسخین من مصر یقال لها جابین و قیل اسمها عین الشمس، و قیل خرج موسى من قصر فرعون و دخل مدینه مصر متنکّرا راجلا لئلا یعرف و ما کان غرضه الّا الاستخفاء و مخالفه فرعون لمّا کبر. ابن اسحاق گفت موسى چون بزرگ شد، چنان که حقّ از باطل بشناخت و بحد عقل و تمیز رسید، همواره از فرعون و قوم وى نفور بودى و جمعى بنى اسرائیل بوى گرد آمده که او را قوّت می دادند و سخن وى مى ‏شنیدند در مخالفت دین فرعون، و موسى پیوسته اظهار معادات و انکار میکرد با فرعونیان، و ایشان موسى را بیم دادند از بطش فرعون. و موسى از ایشان بترسید و خویشتن را هر وقت ازیشان پنهان میداشت و بگوشه ‏اى باز مى ‏شد تا روزى بوقت هاجره و قیلوله که اهل شهر غافل بودند از قصر فرعون بیرون آمد و در میان شهر شد و آن دو مرد را دید یکى اسرائیلى و یکى قبطى که بهم برآویخته بودند.

ابن زید گفت موسى آن روز که بکودکى قضیب بر سر فرعون زد فرعون بفرمود تا او را از شارستان خویش بیرون کردند و بعد از آن فرعون را ندید تا بزرگ شد و بحدّ مردى رسید. پس بعد ما بلغ اشدّه‏ دَخَلَ الْمَدِینَهَ عَلى‏ حِینِ غَفْلَهٍ مِنْ أَهْلِها عن موسى. مردم آن شارستان از کار و خبر موسى غافل بودند موسى بعید العهد بود بایشان، آن وقت در مدینه شد و آن دو مرد را دید که‏ یَقْتَتِلانِ‏ احدهما اسرائیلى و هو الّذى من شیعته و الآخر قبطى و هو الّذى من عدوه، و قیل الّذى من شیعته هو السّامرى و الذى من عدوّه طبّاخ فرعون اسمه قائیون‏، فاراد ان یحمل الحطب على ظهر الاسرائیلىّ و قیل کانا یقتتلان فى الدین. ابن عباس گفت موسى چون بحدّ مردى رسید بنى اسرائیل در حمایت خود میداشت و هیچ کس را از آل فرعون و قبطیان نگذاشتى که بر ایشان ظلم کردى و زبون گرفتى تا آن روز که اسرائیلى و قبطى بهم برآویختند. موسى‏ خشم گرفت و قبطى را گفت: خلّ سبیله، دست ازو بدار و مرنجان او را.

قبطى گفت: مى‏برم او را تا هیزم بمطبخ پدرت برد- موسى را آن روز پسر فرعون مى خواندند- قبطى سخن موسى نشنید و هم چنان در وى آویخته. فَوَکَزَهُ مُوسى‏ فَقَضى‏ عَلَیْهِ‏ موسى مردى قوى بود و بطش وى سخت بود قبطى را مشتى بزد و او را بکشت یقال وکزته و لکزته و نکزته لغه، و هو ان یضربه بجمع کفّه. و قال ابو عبید و الفرّاء: الوکز- الدّفع باطراف الاصابع و معنى‏ فَقَضى‏ عَلَیْهِ‏ قتله و فرغ من امره و کلّ شى‏ء فرغت منه فقد قضیت علیه. و قال المبرد القاضیه- الموت، و قضى الرّجل مات، و قضى علیه صادف اجله.

و قیل معناه قضى اللَّه علیه الموت پس موسى پشیمان گشت که از حق تعالى دستورى قتل نیافته بود و هنوز وحى بوى نیامده بود. گفت‏ هذا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ‏ یعنى- من اغوائه کانّه اضاف هیجان غضبه الذى ادّاه الى ذلک الى الشّیطان و ان کان من فعل اللَّه الّذى یقدر على الاحیاء و الاماته إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِینٌ‏ اى- موسوس له بالضّلاله مزیّن له ایّاها.

ثمّ استغفر فقال: رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی‏ بقتله قبل ورود الاذن فیه‏ فَاغْفِرْ لِی فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ‏.

فان قیل کان ذلک منه کبیره او صغیره، قلنا لا بل کانت صغیره لانّه لم یقصد قتله و لم یعلم انّ تلک الوکزه تؤدّى الى القتل فان قیل لم استغفر و قال: ظَلَمْتُ نَفْسِی‏ قلنا لانّه ارتکب صغیره و یجب الاستغفار و التّوبه عن الصّغیره لانّه اذا لم یتب صار مصرّا علیه و الاصرار علیه یصیّره کبیره

لقوله: لا صغیره مع الاصرار و لا کبیره مع الاستغفار.

قالَ رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَیَ‏ من اعطاء العلم و النبوّه و قیل بما انعمت علىّ اى- بسبب انعامک علىّ بمغفره ذنبى‏ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ‏ اى- لا اکون معینا للکافرین یعنى لا اختلط بفرعون و آله کما کنت الى الآن. و الظهیر المعین یقال ظاهرته اى قوّیت ظهره بکونى معه و المجرم الکافر و الجرم فعل یوجب قطیعه فاعله و اصله القطع‏ و قیل هو خبر بمعنى الدّعاء اى- فلا تجعلنى ظهیرا للمجرمین.

و فیها دلاله على انّ احدا لا یتأخّر عن المعصیه الّا بعون اللَّه، و فیها دلاله على عظم الثّواب على ترک معاونه العصاه، فانّ موسى جعله فى مقابله ما اعطاه اللَّه من العلم و النبوّه و المغفره. و قیل: قوله‏ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ‏ یدلّ على انّ الّذى من شیعته کان کافرا و قوله بالذى هو عدوّ لهما یدلّ على انّه کان مسلما و اللَّه اعلم بذلک.

و قیل معناه لا اکون بالمغفره و الرّحمه معینا للمجرمین فاقول لهم رحمک اللَّه او غفر اللَّه لک و هذا قول غریب ذکره القفال. قال عطیه العوفى: کان ابن عمر یدعو بها فى رکوعه و هذا الدّعاء حسن اذا وقع بین النّاس اختلاف و فرقه فى دین او ملک او غیرهما و انّما قال موسى هذا عند اقتتال الرّجلین. و دعا به ابن عمر عند اقتتال على علیه السلام و معاویه.

فَأَصْبَحَ فِی الْمَدِینَهِ خائِفاً یعنى- اصبح موسى من غد ذلک الیوم الّذى قتل فیه القبطى فى مدینه مصر خائفا من آل فرعون ان یأخذوه و یقتلوه یترقّب اى ینتظر ما یبلغه فى امر القتیل و هل عرف قاتله. و قیل خائفا من اللَّه یترقّب المغفره «فَإِذَا الَّذِی اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ یَسْتَصْرِخُهُ‏ اذ المفاجاه اى- فاجاء المستغیث الامس یسأله ان یصرخه، و الاستصراخ الاستغاثه مشتق من الصّراخ، و المعنى یسأله النصره على قبطى آخر یقاتله قال له موسى یعنى للاسرائیلى‏ إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُبِینٌ‏- اى غوى فى تدبیرک غیر رشید فى امرک تقاتل مع عجزک و قلّه انصارک.

فَلَمَّا أَنْ أَرادَ أَنْ یَبْطِشَ‏ اى- اراد موسى ان یأخذ القبطى بیده دفعا عن الاسرائیلى توهّم الاسرائیلى انّ موسى قصده و کان قد سبق منه الیه‏ إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُبِینٌ‏ قالَ یا مُوسى‏ أَ تُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی کَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ‏ یعنى القبطى المقتول‏ إِنْ تُرِیدُ اى ما ترید إِلَّا أَنْ تَکُونَ جَبَّاراً فِی الْأَرْضِ‏ قتّالا یقتل النّاس على الغضب‏ وَ ما تُرِیدُ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْمُصْلِحِینَ‏ فى کظم الغیظ و ترک القتل و کان حدیث القتل فشا فى المدینه و خفى القاتل، ففطن القبطىّ بذلک فذهب الى فرعون فاخبره انّ‏ قاتله موسى. و قال الحسن هو من قول القبطى لانّه کان اشتهر انّ اسرائیلیا قتل قبطیا و الجمهور على القول الاوّل.

وَ جاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِینَهِ اى من- اعلى المدینه یَسْعى‏ على رجلیه سریعا و ذلک انّ فرعون و اصحابه تو امروا فى امر موسى و قصدوا طلبه و کان الذّباحون اخذوا الطّرق من غیر خوف منهم ان یفوتهم. و کان هذا الرّجل و هو خزقیل مؤمن آل فرعون و هو النّجار و قیل هو الحبیب النجار و قیل هو ابن عمّ فرعون، اسمه:

شمعون‏ یَسْعى‏ اى- یمشى مسرعا و یعدو فى طریق قریب حتّى سبق الذّباحین فجاء موسى و قال له انّ الملأ یاتمرون بک لیقتلوک اى یهمّون بقتلک و یتشاورون فیک. قال الزّجاج: اى- یأمر بعضهم بعضا بقتلک، نظیره: وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ‏ فاخرج من المدینه انى لک من الناصحین اى- ناصح لک من النّاصحین لانّه لا یتقدّم الصّله على الموصول.

فَخَرَجَ‏ اى- خرج موسى من المدینه خائِفاً على نفسه من آل فرعون لا زاد معه‏ یَتَرَقَّبُ‏ هل یلحقه طلب فیؤخذ. و قیل یترقب اى یلتفت و کان یقول‏ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ‏ فاجاب اللَّه دعائه و نجاه.

النوبه الثالثه

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ بنام او که نه در صنع او خلل نه در تقدیر او حیل بنام او که نه در فعل او زلل نه در وصف او مثل مقدّرى لم یزل، بنام او که پادشاهست‏ بى‏سپاه کامرانست بى‏اشتباه غافر جرم و ساتر گناه، حضرت او عاصیان را پناه، درگاه او مفلسان را پایگاه، قدره لا یدرک الخاطر اقصى منتهاه حبّه صیّرنى مرآه من یهوى هواه، فرآه من یرانى و یرانى من یراه.

بشنو سرّى از اسرار بسم اللَّه بسم در اصل باسم بوده، الف راست بود و شکل وى مستقیم و با در نهاد خود منحرف و منعطف، الف در لوح اوّل بود و با ثانى، چون در آیت تسمیت آمد. با اوّل گشت و الف ثانى فرا تو مینماید که کار الهى نه بر وفق مراد تو بود تو یکى را اوّل دارى و من آخر گردانم. تو یکى را آخر دارى و من اوّل گردانم. اشارتست که من یکى را بفضل بپذیرم یکى را بعدل ردّ کنم تا بدانى که کار بعدل و فضل ما است نه بهنجار عقل شما. الف که اوّل است ثانى گردانم و با که ثانى است فرا پیش دارم و صدر کتاب و خطاب خود بدو سپارم و کسوت و رفعت الفى درو پوشانم، تا جهانیان دانند که منم که یکى را برکشم و یکى را فرو کشم.

تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ.

نکته دیگر شنو ازین عجبتر: در شکل باء بسم اللَّه اشارتیست و اندر آن اشارت بشارتیست. نقش با حقیر و صغیر بود چون با نام حقّ پیوسته شد علوّ گرفت و خلعت دنوّ یافت. از روى اشارت میگوید اى بنده مؤمن حرفى که بنام ما پیوسته شد قدر و جمال یافت و خطر و کمال گرفت تا بدانى که هر که بما پیوست از قطیعت مارست، و هر که دل در غیر ما بست در نهاد خود بشکست.

طسم‏ طا اشارتست بطهارت دل عارفان از غیر او، سین اشارتست بسرّ او با دوستان در شهود جلال و جمال او، میم اشارتست بمنّت او بر مؤمنان در آلاء و نعماء او. مجلس معطر گردد، هر جا که رود گفت و گوى او. جانها منوّر شود در سماع نام و نشان او. در هژده هزار عالم کس نتواند که قدم بر بساط توفیق نهد مگر بمدد لطف او، در کونین و عالمین کس را زندگى مسلّم نبود. مگر بحمایت و رعایت او.

بزرگان دین گفتند زندگى جوانمردان و دوستان حقّ بسه چیز است: زندگى بذکر و زندگى بمعرفت و زندگى بوجود. زندگى ذکر را ثمره انس است، زندگى معرفت را ثمره سکون است زندگى وجود را ثمره فناست و این فنا بحقیقت بقا است تا از خود فانى نگردى باو باقى نشوى بو سعید خرّاز گفت: در عرفات بودم روز عرفه و حاجّ را دیدم که که دعاها مى‏کردند و نیکو همى‏زاریدند: بر هر زبانى ذکرى و در هر دلى شورى و در هر جانى عشقى، در هر گوشه‏اى سوزى و نیازى، و با هر کسى دردى و گدازى.

مرا نیز آرزو خاست که دعائى کنم و چیزى خواهم، با خود گفتم چه دعا کنم و چه خواهم هر چه مى‏باید ناخواسته خود داده ناگفته خود ساخته و پرداخته. آخر قصد کردم تا از راه حقیقت بر او باز شوم و دعا کنم. بسرّ من الهام داد که پس وجود ما از ما مى چیزى خواهى.

از تعجّب هر زمان گوید بنفشه کاى عجب‏ هر که زلف یار دارد چنک چون در ما زند؟

بو سعید از آن قدم برگشت و این بیت همى گفت:

و فاؤک لازم مکنون قلبى‏ و حبّک غایتى و الشّوق زادى‏

نَتْلُوا عَلَیْکَ مِنْ نَبَإِ مُوسى‏ الایه، موسى عاشقى تیز رو بود و رازدارى مقرّب، یقول اللَّه تعالى‏ وَ قَرَّبْناهُ نَجِیًّا رقم خصوصیّت برو کشیده و داغ دوستى برو نهاده که: و القیت علیک محبّه منّى، در عالم هر کجا عاشقى سوخته بینى دوست دارد قصّه وى شنیدن و حدیث وى روح روح خود دانستن. از اینجاست که رب العزّه در قرآن ذکر وى بسیار کرد و قصه وى جایها باز گفت تا عارفان سوخته را و دوستان دل شده را سلوت و سکون افزاید و از دلها اندوه و غم زداید و لهذا قیل: سماع قصّه الحبیب من الحبیب یوجب سلوه القلب: و ذهاب الکرب و بهجه السّرّ و ثلج الفؤاد. این چنان است که گویند:

در شهر دلم بدان گراید صنما کو قصّه عشق تو سراید صنما

و گفته‏اند تکرار قصّه موسى و ذکر فراوان در قرآن دلیل است بر تفخیم و تعظیم کار او و بزرگ داشت قدر او، اکنون بر شمر در قرآن ذکر و نواخت او تا بدانى منزلت و مرتبت او: میقات موسى: جاءَ مُوسى‏ لِمِیقاتِنا؛ وعده موسى:وَ واعَدْنا مُوسى‏؛ طور موسى: آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ؛ درخت موسى: فِی الْبُقْعَهِ الْمُبارَکَهِ مِنَ الشَّجَرَهِ. آتش موسى: إِنِّی آنَسْتُ ناراً؛

مناجات موسى:وَ قَرَّبْناهُ نَجِیًّا؛ شوق موسى: وَ عَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضى‏؛ غربت موسى: وَ لَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْیَنَ‏: قربت موسى: نادَیْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَیْمَنِ‏، محبّت موسى‏ وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّهً مِنِّی‏؛ اصطناع موسى: وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی‏ مادر موسى:وَ أَوْحَیْنا إِلى‏ أُمِّ مُوسى‏؛ خواهر موسى: قالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّیهِ‏؛ برادر موسى:وَ أَخِی هارُونُ‏ دایه موسى: هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلى‏ أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ‏؛ بلاء موسى‏ فَإِذا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِ‏؛ دریاى موسى: أَنِ اضْرِبْ بِعَصاکَ الْبَحْرَ عصاى موسى‏ قالَ هِیَ عَصایَ‏؛ طفولیت موسى: فَرَدَدْناهُ إِلى‏ أُمِّهِ‏؛ پرورش موسى: أَ لَمْ نُرَبِّکَ فِینا وَلِیداً: قوت و مردى موسى: بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَوى‏، دامادى موسى: أَنْ أُنْکِحَکَ إِحْدَى ابْنَتَیَ‏؛ مزدورى موسى: یا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ‏ نبوّت و حکمت موسى:آتَیْناهُ حُکْماً وَ عِلْماً. این همه یاد کرد تا عالمیان بدانند خصوصیت و زلفت و قربت موسى با این همه منقبت و مرتبت در حضرت رسالت محمد عربى تا بقدم تبعیّت بیش نرسید. و ذلک‏ قوله (ص): لو کان موسى حیا لما وسعه الا اتباعى.

مصطفاى عربى از صدر دولت و منزل کرامت آن کرامت که:کنت نبیا و آدم بین الماء و الطین‏

عبارت از آنست قصد صف النّعال کرد تا میگفت: إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ‏ و موسى کلیم از مقام خود تجاوز نمود و قصد صدر دولت کرد که میگفت: أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ‏، لا جرم موسى را جواب این آمد که: لَنْ تَرانِی‏ و و مصطفاى را (ص) این گفتند: أَ لَمْ تَرَ إِلى‏ رَبِّکَ‏ لولاک ما خلقت الافلاک‏

عادت میان مردم چنان رفته که چون بزرگى در جایى رود و متواضع وار در صفّ النعال بنشیند، او را گویند این نه جاى تو است خیز ببالاتر نشین. چون سید خافقین قصد صف النعال کرد که: إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ‏ او را گفتند یا سیّد این نه جاى تو است، بساط بشریّت نه بارگاه قدم چون تویى بود، و الیه الاشاره بقوله: ما کانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ‏ سیّد گفت آرى ما آمده‏ایم تا صفّ نعال را بصدر دولت رسانیم تا چنان که از روى شریعت خاک بآب در رسانیدیم از روى حقیقت سوختگان امّت را واپس ماندگان آخر الزّمان در موقف حشر و نشر ایشان را بصدر دولت رسانیم. و الیه الاشاره بقوله (ص) نحن الآخرون السابقون.

 

کشف الأسرار و عده الأبرار، ج‏۷

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *