کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره الرّوم آیه ۲۰ – ۳۷

۲- النوبه الاولى‏

(۳۰/ ۳۷- ۲۰)

قوله تعالى:

وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرابٍ‏ و از نشانه ‏هاى [توانایى و یگانگى‏] او آنست که بیافرید شما را از خاکى‏

ثُمَّ إِذا أَنْتُمْ بَشَرٌ پس اکنون شما مردمانید [آشکارا]

تَنْتَشِرُونَ‏ (۲۰) [در زمین‏] مى ‏پراکنید و پراکنده مى ‏زیید.

وَ مِنْ آیاتِهِ‏ و از نشانه‏ هاى [توانایى و یگانگى‏] اوست

‏ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً که بیافرید شما را هم از شما جفتانى،

لِتَسْکُنُوا إِلَیْها تا با ایشان آرامید

 وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّهً وَ رَحْمَهً و میان شما مهرى ساخت و مهربانى،

إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ‏ در آن نشانه ‏هاى [روشن‏] است،

لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ‏ (۲۱)گروهى را که دراندیشند.

وَ مِنْ آیاتِهِ‏ و نشانه ‏هاى [توانایى و یگانگى‏] اوست‏

خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‏ آفرینش آسمانها و زمین

‏ وَ اخْتِلافُ أَلْسِنَتِکُمْ وَ أَلْوانِکُمْ‏ و اختلاف زبانهاى شما و گوناگون رنگهاى شما.

إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِلْعالِمِینَ‏ (۲۲) درین نشانه ‏هاى [روشن‏] است جهانیان را.

وَ مِنْ آیاتِهِ‏ و از نشانهاى [توانایى و یگانگى‏] اوست‏

مَنامُکُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ خفتن شما بشب و روز

وَ ابْتِغاؤُکُمْ مِنْ فَضْلِهِ‏ و جستن شما از روزى او و بخشیده او

إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ‏ (۲۳) در آن نشانه‏ هاى [روشن‏] است ایشان را که بشنوند.

وَ مِنْ آیاتِهِ‏ و از نشانهاى توانایى و یگانگى اوست

‏ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ‏ که مینماید شما را درخش‏

خَوْفاً وَ طَمَعاً بیم و امید را

وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ ماءً و فرو می فرستد از آسمان آبى‏

فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها تا زنده میکند بآن زمین را پس مرگ آن‏

إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ‏ (۲۴) در آن نشانه ‏هاى [روشن‏] است ایشان را که دریابند.

وَ مِنْ آیاتِهِ‏ و از نشانه ‏هاى [توانایى و دانایى‏] اوست

‏ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ بِأَمْرِهِ‏ که آسمان و زمین مى ‏پاید ایستاده بفرمان او

ثُمَّ إِذا دَعاکُمْ دَعْوَهً پس آن گه که خواند شما را یک خواندن‏

مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ‏ (۲۵) آن گه شما مى‏بیرون آئید از زمین.

وَ لَهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‏ و او راست هر چه در آسمانها و زمینها کس است‏

کُلٌّ لَهُ قانِتُونَ‏ (۲۶) همه او را بفرمان است [که گوید باش می باشند].

وَ هُوَ الَّذِی یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ‏ اوست که آفریده مى‏آرد از آغاز و [فردا] آن را زنده کند باز،

وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ‏ و آن [آوردن فردا] بر وى آسانست‏

وَ لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى‏ و او راست آن صفت برترى و یگانگى‏

فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‏ در آسمانها و زمین‏

وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ‏ (۲۷) و اوست آن تواناى دانا.

ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلًا مثلى زد شما را

مِنْ أَنْفُسِکُمْ‏ هم از شما

هَلْ لَکُمْ مِنْ ما مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ مِنْ شُرَکاءَ شما را از بردگان شما هیچ انباز هست

‏ فِی ما رَزَقْناکُمْ‏ در آن که من شما را دادم از مال دنیا،

فَأَنْتُمْ فِیهِ سَواءٌ که شما با بردگان شما در آن مال و نعمت انبازان باشید- یکسان-

تَخافُونَهُمْ‏ تا بترسید از بندگان خویش

‏ کَخِیفَتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ‏ چنان که آزاد ترسد از انباز آزاد

کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ‏ (۲۸) چنین گشاده و روشن سخنان خویش می فرستیم ایشان را که دریابند.

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ‏ [انباز نیست اللَّه را]، و ستمکاران بر پى دل آورد و خرد پرستیدن خود مى ‏روند بنادانى

‏ فَمَنْ یَهْدِی مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ‏ پس کیست که راه نماید گم کرده اللَّه را

وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِینَ‏ (۲۹) و ایشان را فریادرسى و راه‏نمایى نیست.

فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ‏ آهنگ خویش و روى خویش راست دار دین را

حَنِیفاً پاک و یکتاگوى

فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها نهاد خداى که مردمان را بر ان نهاد و آن آفرینش که ایشان را بآن آفرید،

لا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ‏ جدا کردن‏ و بگردانیدن نیست دین خداى را

ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ‏ دین اسلام است دین پاک و کیش راست و بپاى‏

وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ‏ (۳۰) لکن بیشتر مردمان نمی دانند.

مُنِیبِینَ إِلَیْهِ‏ روى و آهنگ خویش این دین را راست دارید با گردیدگان بدل با اللَّه

‏ وَ اتَّقُوهُ‏ و بترسید از خشم او

وَ أَقِیمُوا الصَّلاهَ و نماز بپاى دارید [بهنگام‏]،

وَ لا تَکُونُوا مِنَ الْمُشْرِکِینَ‏ (۳۱) و از انباز جویندگان می باشید اللَّه را.

مِنَ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ‏ مباش از ایشان که از دین خود جدا شدند

وَ کانُوا شِیَعاً و جوک جوک گشتند پراکنده در دین،

کُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ‏ (۳۲) هر جوکى بآنچه در دست ایشان است و پیش ایشانست از پسندیده خود شاداند و خرم.

وَ إِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ و هر گاه که بمردمان رسد گزندى و رنجى‏

دَعَوْا رَبَّهُمْ‏ خوانند خداوند خویش را

مُنِیبِینَ إِلَیْهِ‏ بازو گشته بدل‏

ثُمَّ إِذا أَذاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَهً پس، آن گه که بچشاند ایشان را بخشایشى از خویشتن‏

إِذا فَرِیقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ‏ (۳۳) آن گه گروهى از ایشان با خداوند خود انباز مى ‏آورند و آزادى بر اسباب می سازند.

لِیَکْفُرُوا بِما آتَیْناهُمْ‏ تا بآن نعمت که ایشان را دادیم و فرج که نمودیم کافر مى ‏شوند

فَتَمَتَّعُوا گوى برخورید و روزگار فرا سر برید،

فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ‏ (۳۴) آرى آگاه شوید.

أَمْ أَنْزَلْنا عَلَیْهِمْ سُلْطاناً یا بر ایشان نامه فرستادیم که آن را بحجّت گیرند

فَهُوَ یَتَکَلَّمُ‏ که آن نامه مى سخن گوید و مى ‏گواهى دهد،

بِما کانُوا بِهِ یُشْرِکُونَ‏ (۳۵) که آن انبازى که ایشان میگویند خداى را راست است یا چنان است.

وَ إِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَهً و هر گه که بچشانیم مردمان را بخشایشى

‏ فَرِحُوا بِها شاد شوند بآن‏

وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَهٌ و اگر بایشان رسد بدى

‏ بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ‏ بآنچه دستهاى ایشان پیش فرا فرستاد [ایشان را از بدى‏]

إِذا هُمْ یَقْنَطُونَ‏ (۳۶) ایشان نومید مى ‏باشند.

أَ وَ لَمْ یَرَوْا نمى ‏بینند

أَنَّ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ که اللَّه فراخ می گستراند روزى او را که خواهد

وَ یَقْدِرُ و باندازه فرو میگیرد [بر آن که خواهد]

إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ‏ (۳۷) در آن نشانه‏ هایى [روشن‏] است ایشان را که بگروند.

 

 

 

 

النوبه الثانیه

 

 

 

قوله تعالى:

وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرابٍ‏ اى- خلقکم فى اصل الانشاء من تراب، لانّکم بنو آدم و آدم خلق من تراب، و اذا کان الاصل ترابا فالفرع کذلک. و قیل تقدیره- خلق ایّاکم من تراب فحذف المضاف‏ ثُمَّ إِذا أَنْتُمْ بَشَرٌ آدمیّون عقلاء، ناطقون‏ تَنْتَشِرُونَ‏، تتصرّفون فیما فیه قوام معاشکم، و فیه تقریب ما بین کونه ترابا و بین کونه بشرا على وجه التعجب؛ و لیس ثمّ لتراخى الزمان انّما هو متعلق بالاخبار و فى بعض الآثار: انّ اللَّه سبحانه لمّا اراد ان یخلق آدم بعث جبرئیل لیأخذ من الارض قبضه، فلمّا نزل الى الارض قالت له الارض: اسئلک بالّذى ارسلک الىّ ان لا تأخذ منّى الیوم شیئا یکون فیه غدا للنّار نصیب، فترکها و رجع. فارسل اللَّه سبحانه میکائیل. فقالت له الارض مثل قولها لجبرئیل فرجع و لم یأخذ منها. و کذلک بعث اسرافیل فقالت له مثل ذلک، فرجع و لم یأخذ منها.

فبعث اللَّه سبحانه عزرائیل- و هو ملک الموت- فقالت له الارض مثل ذلک، فقال الذى ارسلنى احق ان اطیعه منک، فاخذ من وجه الارض من طیّبها و خبیثها، و سهلها و وعرها، قبضه. فعجّت الارض الى اللَّه سبحانه، فوعدها بان یعید الیها ما اخذ منها اطیب ممّا کان. فمن هاهنا امر بالدفن، مع الطیب و الحنوط. فامر اللَّه سبحانه حتى‏ صبّ علیه من ماء بحر تحت العرش یقال له بحر الاحزان، فلذلک لا یتم لابن آدم سرور یوم و لا یخلو من وحشه. و انشد بعضهم لابى القاسم المغربى:

خلقت من التراب فصرت شخصا بصیرا بالسّؤال و بالجواب‏
وعدت الى التّراب فصرت فیهى‏ کانک ما برحت من التراب‏

وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً، قیل المراد به آدم و حوّا لانّها خلقت من ضلعه، و قیل المراد به النّساء، خلقن من نطف الرجال. و قیل معناه خلق لکم من جنسکم و من مثل خلقتکم ازواجا، و لم یجعلهن من الجنّ‏ لِتَسْکُنُوا إِلَیْها. و انّما قال ذلک لانّ استیناس الجنس بالجنس اکثر من استیناسه بغیر جنسه.

نظیره قوله: وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها، و قوله‏ وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِیَسْکُنَ إِلَیْها…. وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّهً وَ رَحْمَهً یودّ الرجل زوجته و المرأه زوجها وَ رَحْمَهً یعطف کلّ واحد منهما على صاحبه.

روى‏ انّ رجلا اتى النبىّ (ص) فقال: یا نبىّ اللَّه لقد عجبت من امر و انّه لعجب انّ الرجل لیتزوّج المرأه و ما رآها و ما رأته قط حتى اذا ابتنى بها اصبحا و ما شى‏ء احبّ الى احدهما من الآخر فقال رسول اللَّه (ص): وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّهً وَ رَحْمَهً.

و قیل مودّه ایّام الشباب و رحمه ایّام المشیب، و فى الخبر المقت من اللَّه و الفرک من الشیطان. قال ابن عباس: المودّه للکبیر و الرحمه للصغیر. و قال مجاهد المودّه- الجماع- و الرحمه الولد. إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ‏ اى- انّ فیما فعل اللَّه من ذلک لدلائل و شواهد على وحدانیه اللَّه و قدرته على ما یشاء، لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ‏، فیعلمون انّ قوام الدّنیا بوقوع التناسل فیها.

وَ مِنْ آیاتِهِ‏، الدّاله على وحدانیته و ربوبیّته‏ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‏ على الهیئه التی خلقهما علیها رفع السّماء فى الهواء من غیر عمد و بسط الارض على وجه‏ الماء و اثقاله ایّاها بالرواسى من الجبال و کذلک خلقه اللغات المختلفه و الاصوات المتغایره و قسمته ذلک بین الامم فى الاقطار المتباعده.

روى عن وهب قال: جمیع الالسنه اثنان و سبعون لسانا منها فى ولد سام تسعه عشر لسانا و فى ولد حام سبعه عشر لسانا و فى ولد یافث سته و ثلاثون لسانا و کذلک من دلائل وحدانیته و شواهد قدرته خلقه الالوان المختلفه لیقع التعارف و التفاهم و لیتمیّز الاشخاص بعضها من بعض.

و قیل فى الالوان المختلفه قولان: احدهما یرید به البیاض و السّواد و الادمه و الشقره و غیرها، و الثانى انه خلقهم جمیعا على صوره واحده، و فرق بینهم بامور لطیفه من صنعه حتى لا یلتبس احد على الناس من غیره، مع کثرتهم، بل یعرف کل واحد بما خصّه اللَّه به. و لو جهد الناس ان یقفوا على ما بان به کلّ واحد من الآخر لم یقفوا على کنه ذلک و هم کلّهم بنو اب واحد و امّ واحده.

… إِنَّ فِی ذلِکَ‏ اى- فى جمیع ما خلقه اللَّه و فصّله من ذلک، لَآیاتٍ لِلْعالِمِینَ‏ من الانس و الجن، و قرأ حفص‏ لِلْعالِمِینَ‏ بکسر اللام، و انّما خصّ اهل العلم لانّهم مخصوصون بمعرفه الدقائق.

وَ مِنْ آیاتِهِ مَنامُکُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ وَ ابْتِغاؤُکُمْ مِنْ فَضْلِهِ‏، المنام- مفعله من النوم- کالمسغبه و المرحمه على وزن المقام، و تأویل الآیه: منامکم باللّیل و ابتغاؤکم من فضله بالنّهار، و قد یقع النوم بالنهار و ابتغاء الرزق باللّیل لکنّه نادر و الحکم للاغلب الاکثر. إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ‏ اى ینتفعون بسمعه.

وَ مِنْ آیاتِهِ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ‏، یعنى- ان یریکم البرق، فحذف‏ إِنَ‏ لدلاله الکلام علیه، خَوْفاً للمسافر من الصواعق‏ وَ طَمَعاً للمقیم فى المطر. و قیل‏ خَوْفاً من السیل و الطوفان و الغرق، وَ طَمَعاً فى المطر النافع، و هما منصوبان لنزع اللّام عنهما، تقدیره- للخوف و للطمع، وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ، اى- من السحاب مطرا فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ‏ المیته فیخرج زروعها بعد جدوبها و دروسها إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ‏ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ‏ عن اللَّه حججه و ادلّته.

وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ بِأَمْرِهِ‏، یعنى- ثباتهما قائمتین بلا عمد بامره لهما بالقیام، و قیل بفعله. قال ابن مسعود قامتا على غیر عمد بامره، ثُمَّ إِذا دَعاکُمْ دَعْوَهً قیل هذا وقف تام. ثم ابتدأ فقال: مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ‏ فیه تقدیم و تأخیر: یعنى- اذا انتم تخرجون من الارض. قال ابن عباس تخرجون من القبور. و قیل الوقف عند قوله من الارض یعنى دعاکم و انتم فى الارض، اى- فى القبور و الدّعوه فى الآیه هى النفخ فى الصور، کذلک قوله: یَوْمَ یَدْعُ الدَّاعِ إِلى‏ شَیْ‏ءٍ نُکُرٍ.

وَ لَهُ مَنْ فِی السَّماواتِ‏ من الملائکه و من فى‏ الْأَرْضِ‏ من الانس و الجن‏ کُلٌّ لَهُ قانِتُونَ‏، اى- مطیعون. و هذه الطاعه لیست بطاعه العباده، انّما هى طاعه الظهور من العدم اذ قال المکوّن عزّ جلاله کونوا فکانوا. و قیل هى طاعه اراده لا طاعه عباده، اى- خلقهم على ما ارادوهم منقادون لما یریده بهم من حیاه و موت و بعث و صحّه و سقم و عزّ و ذلّ. و قیل‏ کُلٌّ لَهُ قانِتُونَ‏ اى- قائمون فى القیامه و قیل‏ قانِتُونَ‏، اى مصلّون فیکون المراد به المؤمنین.وَ هُوَ الَّذِی یَبْدَؤُا الْخَلْقَ‏ فى الدنیا ثُمَّ یُعِیدُهُ‏ هم فى الآخره وَ هُوَ أَهْوَنُ‏.

فیه قولان: احدهما، و هو هیّن‏ عَلَیْهِ‏ فیکون افعل بمعنى: فعیل، کقوله: اللَّهِ أَکْبَرُ بمعنى الکبیر. و الثانى ان الاعاده اهون علیه فى تقدیرکم و زعمکم. و قیل‏ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ‏، اى- على الخلق یقولون بصیحه واحده، فیکون اهون علیهم من ان یکونوا نطفا ثم علقا ثم مضغا الى ان یصیروا رجالا و نساء.

… قوله: وَ لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى‏، مفسران این سخن را دو معنى گفته ‏اند یکى آنست که له الصفه الاعلى، مثل بمعنى صفت است، چنان که: مَثَلُ الْجَنَّهِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ‏. و قال تعالى: مَثَلُهُمْ فِی التَّوْراهِ، اى- صفتهم، و پارسى مثل سان است.

میگوید: او را است صفت وحدانیّت و فردانیّت؛ یکتایى و یگانگى و بى همتایى او را صفات ذات است، و برترین همه صفات است. کس را با وى در آن انبازى نه و چنو هیچکس و هیچ چیز نه. ابن عباس از اینجا گفت در تفسیر این کلمات: هى انّه‏ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‏ءٌ. و قیل هى انّه: لا إِلهَ إِلَّا هُوَ. و قیل هى الاحیاء و الاماته لا یشارکه فیها احد. معنى دیگر آنست که این سخن بساط آیت است که بر عقب مى‏آید و بساط آن مثل که زد.

تأویل آنست که: لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى‏ اذ ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِکُمْ‏ او راست مثل برترین و سان بلندترین در آن مثل که زد شما را هم از شما، هَلْ لَکُمْ‏ یا معشر من اشرک باللّه‏ مِنْ ما مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ‏ من عبید و اماء مِنْ شُرَکاءَ فِی ما اعطیناکموه حتى تستووا فیه فلا تجعلوا بعض خلقى شریکا لى فى الالهه فانّى اعلى مثلا و اجلّ قدرا تعالى عما یقول الظالمون علوا کبیرا.

و معنى. تَخافُونَهُمْ کَخِیفَتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ‏ اى- تخافون ان یقاسمکم عبیدکم المال کما تخافون نظراءکم و امثالکم من الاحرار. حاصل این مثل آنست که چون در میان شما این نیست که بنده را با خداوند خویش در مال و ملک انبازى بود. وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى‏ و هو بالتقدیس اولى. پس اللَّه تعالى که در قدر و پاکى خویش از شما برتر است اولى‏تر که از انبازى بندگان خویش پاک بود و منزّه‏ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ‏ نبیّن کما بیّنت هذا المثل‏ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ‏ یتدبّرون فى ضرب الامثال.

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ‏ یعنى لیس لهم فى الاشراک باللّه شبهه لکنّهم بنوا الامر فیه على الجهل و هوى النفس، فَمَنْ یَهْدِی مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ‏، اى- اضلّه اللَّه‏ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِینَ‏ ما نعین یمنعونهم من عذاب اللَّه الذى ینزله بهم‏ لکفرهم و شرکهم درین آیت اثبات اضلال از خداوند است جلّ جلاله و ببعضى آیات اثبات ضلال از بنده است، و ذلک فى قوله تعالى‏ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ‏ قدریان منکراند مر اضلال را از خداوند عزّ و جلّ و گویند همه از بنده است، و جبریان منکراند مر ضلال را از بنده که ایشان بنده را اختیار نگویند و گویند همه از اللَّه است جلّ جلاله و اهل سنّت هر دو اثبات کنند اضلال از خداوند عزّ و جلّ و اختیار ضلال از بنده. و هر چه در قرآن ذکر اضلال و ضلالست همه برین قاعده است که یاد کردیم.

فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً، یعنى- اقم قصدک، کقول ابرهیم (ع): إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ‏ و کقوله عزّ و جلّ: وَ أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ و کقوله:وَ لِکُلٍّ وِجْهَهٌ. و الحنیف- اسم للمسلم الموحد، و الحنفاء- المسلمون الموحدون و الحنیفیه ملّه الاسلام؛ و قیل الحنیف- المستقیم- یقال رجل حنیف و دین حنیف اى- مستقیم و انتصب حنیفا على الحال.

و معنى الآیه: اقم على الدین المستقیم، فطره اللَّه، نصب على الاغراء اى- الزم‏ فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها فطرت را دو معنى است یکى خلقت، کقوله: فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ‏، اى- خلق السماوات و الارض، الذى فطرنى. اى- خلقنى، فَطَرَکُمْ أَوَّلَ مَرَّهٍ اى- خلقکم، فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‏ خالقها و مبدءها. و منه سمّى الفطیر من الخمیر، دیگر معنى فطرت ملّت است: کیش و منه‏ قول رسول اللَّه (ص) للبراء بن عازب فى الحدیث الصحیح حین علمه الدعاء عند النوم ان مت مت على الفطره اى- على دین الاسلام و الملّه الحنیفیه.

اگر گوئیم فطرت اینجا بمعنى دین اسلام است پس ناس اینجا مسلمانان‏اند بر خصوص، لقوله عزّ و جلّ‏ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ الَّذِی جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ‏ یعنى- للمسلمین، و معنى آنست که دین اسلام را ملازم باش و بر پى آن رو، آن دین که مسلمانان را در ازل بر آن آفرید و بفضل خود ایشان را بآن دین گرامى کرد.

آن گه گفت: لا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ‏، اى- لا تبدیل لدین اللَّه، بلفظ خبر است و بمعنى نهى، اى- الزموا دین اللَّه و اتّبعوا و لا تبدّلوا التوحید بالشرک‏ ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ‏ المستقیم، و محتمل است که هم برین قول ناس بر عموم مردم نهند، و معنى آنست که الزموا دین اللَّه و ملّته التی خلق الخلق على ان یدعوهم الیها، کقوله: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ‏ یعنى الّا لآمرهم ان یعبدون ثمّ حقّق ذلک بقوله: وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ‏ و اگر گوئیم، فطرت بمعنى خلقت است‏ فِطْرَتَ اللَّهِ‏ منصوب است بر مصدر، اى- فطر فطره اللَّه، اى- خلقه اللَّه التی خلق الناس علیها، و این فطرت آن عهد است که روز میثاق بر فرزند آدم گرفت و گفت: أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلى‏.

اکنون هر فرزند که درین عالم بوجود آید بر حکم آن اقرار اوّل آید و مقرّ باشد که او را صانعى و مدبّرى است؛ و اگر چه او را بنامى دیگر میخواند یا غیر او را مى‏پرستد در اصل صانع خلاف نیست. و لهذا قال تعالى: وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ‏، وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ‏، و قالوا ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِیُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى‏.

وفى الخبر ما روى ابو هریره قال قال رسول اللَّه (ص): من یولد یولد على الفطره فابواه یهوّدانه او ینصّرانه کما تنتجون البهیمه هل تجدون فیها من جدعاء حتى تکونوا انتم تجدعونها؛ قالوا یا رسول اللَّه أ فرأیت من یموت و هو صغیر؟ قال: اللَّه اعلم بما کانوا عاملین،ثم قرأ ابو هریره اقرؤا ان شئتم: فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها قال المحقّقون من اهل العلم و السنّه

قوله: من یولد یولد على الفطره یعنى على العهد الذى اخذ اللَّه علیهم بقوله: أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلى‏ و کل مولود فى العالم على ذلک الاقرار. و هو الحنیفیّه التی وقعت الخلقه علیها و ان عبد غیره و لکن لا عبره بالایمان الفطرى فى احکام الدنیا و انّما یعتبر الایمان الشرعى المأمور به المکتسب بالاراده و الفعل. الا ترى انّه یقول: فابواه یهودانه فهو مع وجود الایمان الفطرىّ فیه محکوم له بحکم ابویه الکافرین. و هذا معنى‏ قوله (ص): یقول‏ اللَّه تعالى انى خلقت عبادى حنفاء فاحتالتهم الشیاطین عن دینهم.

و قال عبد اللَّه بن المبارک: فى‏ قوله (ص)- کل مولود یولد على الفطره-قال على الخلقه التی جبل علیها فى علم اللَّه تعالى من سعاده او شقاوه، فکل منهم صائر فى العاقبه الى ما فطر علیها و عامل فى الدّنیا بالعمل المشاکل لها. فمن علم انّه یکون سعیدا اراد سعادته و اخبر عن سعادته و خلقه فى حکمه سعیدا، و من علم شقاوته اراد ان یکون شقیّا و اخبر عن شقاوته و خلقه فى حکمه شقیا.

ثم قال: لا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ‏ اى- ما جبل علیه الانسان من السعاده و الشقاوه لا یتبدّل فلا یصیر السعید شقیّا و لا الشقىّ سعیدا. و قیل‏ لا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ‏، اى- لا یقدر أحد أن یغیّر هذه الخلقه. و قیل هو نهى عن الخصاء و غیره، اى- لا تغییر لخلق اللَّه من البهائم، بالخصاء و بتک الآذان و نحوه. ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ‏ المستقیم الذى لا عوج فیه‏ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ‏ و هم الکفار لاعراضهم عن الدلائل الدّالّه علیه و الشواهد الشّاهده له.

مُنِیبِینَ إِلَیْهِ‏ منصوب على الحال، اى- اقم وجهک انت و امّتک منیبین الیه لانّ مخاطبه النبى (ص) یدخل معه فیها الامّه کما قال: یا ایها النبى اذا طلقتم النساء منیبین الیه، اى- راجعین الیه بالتوبه مقبلین الیه بالطاعه، وَ اتَّقُوهُ‏ اى- اتقوا مخالفته‏ وَ أَقِیمُوا الصَّلاهَ ادّوها فى اوقاتها على شرائطها و حقوقها وَ لا تَکُونُوا مِنَ الْمُشْرِکِینَ‏.مِنَ الَّذِینَ‏ بدل من المشرکین‏ فَرَّقُوا دِینَهُمْ‏ حمزه و کسایى فارقوا خوانند بالف، اى- فارقوا دینهم، و هم الیهود و النصارى و طوائف اهل الشرک.

معنى آنست که از مشرکان مباشید ایشان که از دین خویش جدا شدند و با دین بنمانند و اگر: فَرَّقُوا دِینَهُمْ‏ خوانى، بر قراءت باقى، مراد باین اصحاب اهواءاند و اهل بدعت. میگوید از ایشان مباشید که دین خویش پاره پاره کردند بپاره‏اى بگرویدند و بپاره‏اى نگرویدند، پاره‏اى بپذیرفتند و پاره‏اى نپذیرفتند.

همانست که جاى دیگر گفت:أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ‏؛ وَ کانُوا شِیَعاً، اى صاروا فرقا. و اصل الشیعه- المعاونه، یقال شیّع نارک: اى-، ضع علیها حطبا دقاقا تحت الحطب الغلاظ، کُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ‏ راضون بما عندهم. و قیل کما انّ المؤمنین فرحون بتوحید اللَّه فهولاء الذین فرّقوا دینهم فرحون بالدّنیا.

عن عمر بن الخطاب قال:قال رسول اللَّه (ص) لعائشه: «یا عائشه انّ الذین فارقوا دینهم و کانوا شیعا هم اهل البدع و الضلاله من هذه الامّه، یا عائشه انّ لکلّ صاحب ذنب توبه الّا صاحب البدع و الاهواء لیست لهم توبه، انا منهم برى و هم منّى براء».

وعن انس بن مالک قال قال رسول اللَّه (ص): ان اللَّه حجز التوبه عن کل صاحب بدعه.قال الاوزاعى: الذنوب اربعه: فذنب یأتیه صاحبه بجهاله، و ذنب یأتیه- و هو یعرفه- فلیستغفر، و ذنب یصرّ علیه، و ذنب بدین اللَّه به، فهذا اعظمها؛ ثم الذى یصرّ علیه قال ابو حاتم یعنى بالذنب الذى یدین اللَّه به البدعه. و عن ایّوب السختیانى قال ما ازداد صاحب بدعه اجتهادا الّا ازداد من اللَّه بعدا.

وعن ابى هریره قال:قال رسول اللَّه (ص): یجی‏ء قوم یمیتون السنه و یدغلون فى الدین، فعلى اولئک لعنه اللَّه و لعنه اللاعنین، و الملائکه و الناس اجمعین.وَ إِذا مَسَّ النَّاسَ‏ یعنى اهل مکه ضُرٌّ سوء من الجوع و القحط و احتباس المطر و غیر ذلک من انواع البلاء دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِیبِینَ إِلَیْهِ‏ تائبین مقبلین بالدعاء الیه و ترکوا الاصنام لعلمهم انّه لا فرج عندها و لا یقدر على کشف ذلک عنهم غیر اللَّه‏ ثُمَّ إِذا أَذاقَهُمْ مِنْهُ‏ اى- من عنده، رحمه عافیه من الضّر النازل بهم‏ إِذا فَرِیقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ‏ یعودون الى الشرک. و قیل الناس عام فى المؤمنین و المشرکین و اذا فریق هم المشرکون.

لِیَکْفُرُوا بِما آتَیْناهُمْ‏ هذه الّلام تسمى لام العاقبه، و قیل لام الامر، و المراد به التقریع و التهدید. کقوله: اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ، و کذلک‏ فَتَمَتَّعُوا امر تهدید و وعید فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ‏ عاقبه امرکم، أَمْ أَنْزَلْنا عَلَیْهِمْ سُلْطاناً السلطان- هاهنا الکتاب- قوله‏ یَتَکَلَّمُ‏ اى- یتکلّم به، کقول القائل هذا الکتاب یشهد على فضل مصنّفه، و یتکلّم بفضله. و منه قوله تعالى: سَمِعْنا مُنادِیاً یُنادِی لِلْإِیمانِ‏- یعنى القرآن. و قیل التکلّم هاهنا مجاز و المراد به البیان- کقوله: هذا کِتابُنا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِ‏ اى یبیّن لکم ما عملتموه على الحقیقه، و منه قول الشاعر:

وعظتک اجداث صمت‏ و نعتک ازمنه خفت‏
وارتک قبرک فى القبور و انت حىّ لا تمت‏

وَ إِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَهً، غنى و صحه و غیثا و خصبا، فَرِحُوا بِها فرح البطر وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَهٌ جدب و قحط إِذا هُمْ یَقْنَطُونَ‏، ییأسون من رحمه اللَّه و هذا خلاف وصف المؤمن، فانّ المؤمن یشکر اللَّه عند النعمه و یرجو ربّه عند الشدّه قرأ بصرى و الکسائى‏ یَقْنَطُونَ‏ بکسر النون و الباقون بفتحها من قنط.

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُ یعنى- ا و لم یعلموا انّ اللَّه قسم المعیشه بین الخلائق و هو الفعّال لما یرید یوسع الرزق لمن یشاء من عباده امتحانا الهم بالسّرّاء و الشکر علیها و یضیقه لمن یشاء من خلقه امتحانا لهم بالضّرّاء و الصبر علیها لیستخرج منهم بذلک معلومه من الشکر و الکفران و الصبر و الجزع، إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ‏، اى- انّ فیما فعل اللَّه من ذلک لدلالات صادقه و شواهد واضحه لمن صدق بحجج اللَّه و اقرّ بها اذا عاینها و رءاها.

 

 

النوبه الثالثه

 

 

 

قوله تعالى: وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرابٍ‏ الآیه، اى فرزند آدم اگر میخواهى که آیات و رایات وحدانیّت اللَّه بدانى و علامات فردانیت وى بشناسى، چشم عبرت باز کن، دیده عقل بگشاى، در عالم نفس خویش جولانى کن، باصل خلقت خویش نظرى کن؛ مشتى خاک بودى نهادى تاریک در ظلمت نکرت خود بمانده، در تاریکى صفات متحیّر شده، همى از آسمان اسرار باران انوار باریدن گرفت که: ثم رش علیهم من نوره آن خاک عبهر گشت و آن سنگ گوهر شد، آن نهاد کثیف باین پیوند لطیف عزیز شد، خاک پاک شد، ظلمت نور شد، آرى آراینده و نگارنده مائیم آن را که خواهیم بنور خود بیارائیم، بهشت بدوستان آرائیم و دوستان را بدل آرائیم و دل را بنور خود آرائیم، این بآن کنیم تا اگر بلاشه ادبار خود بسرادقات عزّت ما نرسید بپرتو اقبال نور جلال ما بما رسید.

پیرى را پرسیدند که آن نور را چه نشان است؟ گفت نشانش آنست که بنده بآن نور حق را جلّ جلاله نادر یافته بشناسد، نادیده دوست دارد، از کار و یاد خود با کار و یاد او پردازد، آرام و قرارش در کوى او بود، راز و نازش همه با دوستان او بود، بروز در کار دین. بشب در خمار بشریّت یقین بود، بروز با خلق بخلق، بشب با حق بر قدم صدق بود.

وَ مِنْ آیاتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‏ دلائل قدرت و شواهد فطرت او جلّ جلاله یکى آسمانست که در هوا بقدرت معلّق بداشت و مر آن را ببروج و ستارگان بیاراست و بنگاشت، دیگر زمین است که بر سر آب بى‏حجابى بداشت وز آب نگه‏ داشت. آسمان بامر خود گردان کرد زمین بجبر و قهر خود بساط و میدان کرد، گردش اندر آسمان بامر و جبر او، آرام اندر زمین به اسر و قهر او، آسمان محدث اندر وى عرض گردش؛ زمین محدث، اندر وى صفت آرامش.

این جمله بتقدیر خداوند قدیر پاک دانش. روزى بیاید که آسمان درنوردند، بروج فلک فرو گشایند خورشید از مرکز خود درافتد، ماه از جاه خود معزول شود، جرم منوّر مکوّر گردد حمل را عمل نماند، ثور را دور نبود، اجزاء جوزا از هم جدا شود، سرطان از اوطان خود جدا گردد، اسد را در روش سد قهر پیدا آید، سنبله از سلسه برون آید، خزّان میزان دست از نگه داشت وى بکشند، عقرب از سیرا بعد و اقرب باز رهد، قوس را حرکت و قوس نماند، جدى را جرى قاصر شود، دلو از علو بسفل افتد، حوت را قوت بقا نماند.

چون این جمله را بعد از نشر آن طى کنند عزت اهل ایمان آشکارا شود، عالم بنور الهى منوّر گردد، فردوس از نقاب بیرون آید ، بجاى ستارگان رویهاى مؤمنان بود، بجاى ماه چهره انبیاء و رسل بود، بجاى خورشید جهان‏افروز جمال و کمال آن مهتر عالم و سیّد ولد آدم بود، آن روز خبرها عیان گردد، وعدها نقد شود، ابر لطف باران کرم ریزد.

پیر طریقت گفت: بس نماند که آنچه خبرست عیان شود، همه آرزوها نقد شود، و زیادت بى‏کران شود، خورشید وصال از مشرق یافت تابان شود، آب مشاهدت در جوى ملاطفت روان شود، قصّه آب و گل نهان شود، و دوست ازلى عیان شود، کارها همه چنان که دوست خواهد چنان شود، دیده و دل و جان هر سه بدوست نگران شود…. وَ لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى‏ اى- له الصفه العلیا فى الوجود بحق القدم و نعت الکرم و فى الجبروت بنعت العزّ و الجلال و المجد و الجمال.

پنج صفت است که در هفت آسمان و هفت زمین موصوف بآن خداست و در آن صفات یگانه و یکتا و بى‏همتاست: اوّل وحدانیّت که حق و صفت اوست و نعت عزّت اوست: وَ إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ یکى است یگانه و یکتا، یکى در ذات و یگانه در صفات و یکتا در سزا، از همه کس جز وز همه چیز جدا، در ذات بى‏شبیه، در قدر بى ‏نظیر، در صفات بى ‏همتا؛ دیگر پاکى از عیب حق و صفت اوست، پاک از زاده و از زاینده، پاک از انباز و یارى ‏دهنده، پاک از جفت و هم ماننده پاک از کاستن و افزودن و از حال بگشتن و گردیدن و از کسى بدریافت وى رسیدن.

هیچکس را نبینى که نه در وى نقصانى است یا از عیب نشانى، و حق جلّ جلاله از نقصان مقدّس و از عیب منزّه و از آفات برى، صفات او از حدوث و تغیّر و منقصت متعالى. فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْکَرِیمِ‏. سه دیگر صفت بقا است که حق و نعت خدا است همه فانى گردند و او ماند؛ باقى زنده پاینده جاویدى، پیش از همه زندگان زنده، و از پس همه زندگان پاینده، و بر زندگى و زندگان خداوند.

کُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ وَ یَبْقى‏ وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِکْرامِ‏. چهارم علوّ و برترى صفت و حق خداوند اکبرست که بقدر از همه براست و بذات و صفات زور است، وَ هُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ‏ نه در صفت مشارک، نه در نعت مشابه، نه در ذات بسته آفات، نه در صفات شوب علّات، سبّوح الذّات قدّوس الصفات. پنجم قدرت است که در آسمان و زمین اللَّه را صفت است مخلوق بعضى تواند و بعضى نه و خالق بر همه چیز قادر است‏ وَ کانَ اللَّهُ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ مُقْتَدِراً هر چه در عقل محال است اللَّه بر آن قادر بر کمال است و قدرت او بى‏احتیال است، و در قیمومیت بى‏گشتن حال است، و در ملک ایمن از زوال است. و در ذات و نعت جاوید متعال است.

فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً اى- اخلص قصدک الى اللَّه و احفظ عهدک مع اللَّه‏ و افرد عملک فى سکناتک و حرکاتک و جمیع تصرفاتک للَّه حنیفا مستقیما فى دینه، مائلا الیه، معرضا عن غیره.

اى مهتر عالم اى سید ولد آدم خود را یک سر بما سپار، و قصد و همّت سوى ما دار و دل از خلق و اما پرداز، از تقاضا خاموش و دو گیتى در جنب و ایست ما فراموش. بحکم این خطاب عزّت که با آن مهتر عالم رفته بود شب معراج چون از سدره منتهى قدم در بادیه جبروت نهاد و روى بکعبه خاص خویش آورد و هر چه سرمایه اوّلین و آخرین بود همه را کسوه جمال پوشیده و بر راه او نهاده. سیّد (ص) بر گذشت و واهیچ چیز ملاطفت نکرد تا لا جرم از جناب جبروت ندا آمد که: ما زاغَ الْبَصَرُ بادب چشم داشت که وا هیچ چیز که دون حق بود ننگرست‏ وَ ما طَغى‏ و بهیچ چیز که وراء حدّ او بود طمع نکرد.

موسى علیه السلام قدم بر طور نهاد از آنچه حدّ بنى اسرائیل بود بقدمى چند برتر آمد دماغ او در طمع‏ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ‏ بجوش آمد لا جرم بتازیانه‏ لَنْ تَرانِی‏ او را ادب کردند و مهتر عالم را (ص) بمقامى رسانیدند که گرد قدم او توتیاى چشم جبرئیل بود و صفت وى این بود که: ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغى‏ زیرا که موسى مى‏رفت و آن مهتر عالم را مى‏بردند.

أَسْرى‏ بِعَبْدِهِ‏- و هرگز آمده چون آورده نبود، طوبى مر کسى را که در هام راهى‏ حق بود که در یک نفس هزار ساله راه باز برد، شبى کت ما بریم چندان راه ببرى که بهزار ماه که خود روى نبرى، و الیه الاشاره بقوله: لَیْلَهُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ. چون خود روى هر قدمى که برگیرى مانده ‏تر شوى، چون ما بریم هر قدمى که برگیرى عاشق‏تر شوى، چون خود روى عیاران راهت بزنند، چون ما بریم راه‏زنان غاشیه تو کشند:

چه کند عرش که او غاشیه من نکشد چون بدل غاشیه حکم و رضاى تو کشم‏

 

 

کشف الأسرار و عده الأبرار، ج‏۷

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *