تفسیر و تفاسیر شیعه قرن دهم

قرن دهم :

 

 

الحاشیه على تفسیر الکشاف

اثـر ابـوالـمـعـالى محمد صدرالدین ثالث ( ۸۲۸ – ۹۰۳ ق ) فرزند غیاث الدین منصور اول حسینى دشتکى شیرازى , از فلاسفه و اکابر امامیه .ایـن اثر حواشى و تعلیقات دشتکى بر تفسیر الکشاف تالیف جاراللّه زمخشرى ( م ۵۲۸ ق ) مى باشد که با مذاق فلسفى خویش نگاشته است .
نـسخه اى از این حاشیه در کتابخانه سلطان سلیمان خان عثمانى در استانبول محفوظ است و در فهرست این کتابخانه ضبط است .فرزندش امیر غیاث الدین منصور ( م ۹۴۸ ق ) نیز داراى تفسیر حاشیه بر کشاف مى باشد.

منابع :

احیاءالداثر من القرن العاشر, ۲۱۸; الذریعه , ۶/۴۶; مجالس المؤمنین , ۲/۲۲۹.

 

 

 

قراضه النظیر و خلاصه التفسیر

اثـر شـیخ تقى الدین ابراهیم ( ۸۴۰ – ۹۰۰ یا ۹۰۵ ق ) فرزند على بن الحسن عاملى کفعمى , جبعى حارئى حائرى معروف به کفعمى , از مفسران و محدثان امامیه .تفسیر مورد بحث در تلخیص و تنقیح تفسیر مجمع البیان لعلوم القرآن شیخ طبرسى ( م ۵۴۸ ق ) مى باشد به اختصار و تنقیح بعضى توضیحات مى پرازد.نسخه اى از این تفسیر در کتابخانه مجلس شوراى اسلامى محفوظ است .

بـراى کـفـعمى چند اثر دیگر یاد کرده اند:

۱) اختصار تفسیر على بن ابراهیم قمى , تلخیصى است روائى از تفسیر قمى , که در یک مجموعه نزد افندى صاحب ریاض العلما موجود بوده است .
۲) الـواضـحه فى شرح سوره الفاتحه , در شرح و بیان سوره فاتحه الکتاب است که مؤلف آن را جزء منابع کتاب خود البلد الامین ( در دعا ) قرار داده است .
۳) اختصار غریب القرآن سجستانى , تلخیص غریب القرآن سجستانى است .
۴) الوجیز فى قراءه الکتاب العزیز, نام دیگر آن اللفظ الوجیز است .
در قراءآت قرآن و ضبط اعراب آن .
۵) اخـتصار زبده البیان , تلخیص تفسیر زبده البیان انسان الانسان المنتزع من مجمع البیان تالیف شیخ زین الدین عاملى نباطى که مختصر تفسیر مجمع البیان شیخ طبرسى است .
۶) اخـتصار جوامع الجامع طبرسى , مختصرى است از تفسیر جوامع الجامع امین الاسلام طبرسى که در بعضى موارد افزوده هائى بر آن دارد.
۷) تـفـسیر سوره الفاتحه , در بیان تفسیر و خواص آیات الفاتحه الکتاب است و غیر از تالیفات دیگر مؤلف است .

مـنـابـع :

احیاء الداثر من القرن العاشر, ۶; الاعلام , زرکلى , ۱/۵۳; اعیان الشیعه , ۲/۱۸۴; امل المل , ۱/۲۸; ایـضاح المکنون , ۱/۱۹۲; الذریعه , ۱۷/۶۵; روضات الجنات , ۱/۲۰; ریاض العلماء, ۱/۲۱; کشف الـظـنـون , ۲/۱۹۸۲; مـعـجـم الـدراسات القرآنیه , ۲۳۴; معجم المؤلفین , عمر رضا کحاله , ۱/۶۵; مفسران شیعه , ۱۳۷.

 

 

 

جامع البیان فى تفسیر القرآن

اثر معین الدین محمد ( ۸۳۲ – ۹۰۶ ق ) فرزند عبدالرحمن بن محمد ایجى شیرازى , از علماى عصر خود.
تـفـسـیـر مورد بحث در یک جلد به زبان عربى و شیوه کلامى و ادبى با بهره از روایات و احادیث فریقین سنى و شیعه تدوین شده است و آن شامل تمام قرآن از سوره الحمد لغایت سوره الناس در نوع خود بسیار محققانه و از تفسیرهاى معروف قرن دهم هجرى مى باشد.
چند نسخه خطى از این تفسیر امروزه موجود است از جمله نسخه کتابخانه مدرسه باقریه مشهد و نسخه کتابخانه الخدیویه مصر.

ایـن تـفـسـیـر نـخـستین بار در لاهور به سال ۱۸۷۹ م به طبع رسید سپس در حاشیه اکلیل فى استنباط التنزیل سیوطى در دهلى به سال ۱۲۹۶ ق تجدید چاپ گردید.

مـنـابع :

الاعلام , ۶/۱۹۵; ایضاح المکنون , ۱/۳۰۳; الضوء اللامع , ۸/۳۷; فهرست کتابخانه الخدیویه , ۱/۱۵۹; کشف الظنون , ۱/۴۵۲, معجم المطبوعات , ۱/۵۰۰; معجم المؤلفین , ۱۰/۱۵۳.

 

 

 

الواضحه فى تفسیر الفاتحه

اثـر مـلا مـحـمـد مـعین الدین ( م ۹۰۷ ق ) فرزند شرف الدین محمد هروى فراهى معروف به ملا مسکین یا معین مسکین که در هرات و کنار بقعه خواجه عبداللّه انصارى جنب برادرش نظام الدین محمد به خاک سپرده شده است .
تفسیر مورد بحث در بیان و تفسیر سوره الحمد و به فارسى است .امروزه نسخه هاى متعدد از این تفسیر در دست است .از جمله نسخه اى در کتابخانه جعفریه در مدرسه هندى کربلا.
بـراى مـلا مـعین مسکین اثرات دیگرى ذکر کرده اند:

۱) بحرالدرر, در چند جلد به زبان فارسى و عربى .آنرا در شهر مزار شریف تالیف کرده و آیه یطعمون الطعام على حبه مسکینا و یتیما و اسیرا را در حـق مـولا امـیـرالـمؤمنین (ع ) مى داند و مى گوید: به سنان ملک دنیا گرفت و به سه نان ملک عقبى گرفت مسکین تو, که نه سنان دارى نه سه نان .

۲) احسن القصص , که در تفسیر و شرح آیات سوره یوسف است و در ۱۲۷۸ ق در تهران چاپ سنگى و در ۱۳۰۹ ق در لـکنهو که آن را چاپ نقره کار گویند و بهترین تصحیح آن به کوشش دکتر سید جعفر سجادى از سوى دانشگاه تهران و سپس مؤسسه امیرکبیر منتشر شده است .

۳) حـدائق الـحـقـایـق فى کشف اسرار الدقائق , این کتاب در چند جلد به زبان فارسى و به شیوه عرفانى و با استناد به اشعار مؤلف و دیگران تدوین گردیده است .
نـسـخـه هاى متعددى از این تفسیر در کتابخانه ها موجود است از جمله در کتابخانه آستان قدس رضوى ( شماره هاى ۱۵۱۶ و ۹۸۴۳ ) و در کتابخانه آیه اللّه مرعشى .
این کتاب با پیش گفتار دکتر سید جعفر سجادى و توسط دانشگاه تهران طبع و منتشر گردیده است .

مـنـابـع :

احـیاء الداثر من القرن العاشر, ۲۳۰; تاریخ حبیب السیر, ۴/۳۴۰; الذریعه , ۲۵/۱۲; مزارات هـرات , ۲/۱۱۴; مـعجم الدراسات القرآنیه , ۳۱۵; مؤلفین کتب چاپى فارسى و عربى , خانبابا مشار, ۶/۲۶۱; فهرست نسخه هاى خطى فارسى , منزوى , ۱/۶۷; مفسران شیعه , ۱۳۴.

 

 

 

 

تفسیر دوانى

[تـفـسـیر آیه اسراف ], اثر مولانا جلال الدین محمد ( ۸۲۰ – ۹۰۸ ق ) فرزند اسعد دوانى , از مشاهیر حکماى شیعه .
تـفـسـیر مورد بحث در شرح و تفسیر معضلات چند آیه شریفه از قرآن است که به شیوه عرفانى و فلسفى تاویل و تفسیر گردیده است .
دو نسخه خطى از این اثر در کتابخانه آستان قدس رضوى مى باشد ( شماره ۱۴۷۱ ). نـسـخـه هـاى آستان قدس رضوى اختصاص به تفسیر آیه ۳۱ سوره اعراف دارد: یا بنى آدم خذوا زیـنـتـکـم عـنـد کل مسجد و کلوا و اشربوا و لا تسرفوا انه لا یحب المسرفین و نسخه کتابخانه جعفریه مدرسه هندى در کربلا شامل تفسیر آیات دیگرى نیز مى باشد که این تفسیر مرتب است بر چـنـدین موقف و فصل : مولانا جلال الدین دوانى را تفسیرهاى دیگرى است :

۱) تحفه روحانى , در علم حروف و اسرار آیات و خواص کلمات و بینات قرآن که با مشرب عرفانى و فلسفى خود اسرارى از قرآن را ذکر مى کند.

۲) تـفسیر قلاقل یا چهار قل , در یک جلد و به زبان عربى و به شیوه کلامى و فلسفى شامل بحث و شـرح چـهـار سـوره قـرآن : قل یا ایها الکافرون , قل هو اللّه احد, قل اعوذ برب الفلق , قل اعوذ برب الناس .

۳) تـفسیر سوره الاخلاص , این کتاب در یک جلد به زبان عربى و به شیوه عرفانى و فلسفى سوره اخلاص را مبسوطا شرح کرده و به نام السلطان ناصرالدین ابوالفتح عبدالقادر اتحاف کرده است .
نسخه هائى از این کتاب موجود است از آن جمله در کتابخانه آستان قدس رضوى ( شماره ۶۴۰۶ ) چهار نسخه .

مـنـابـع :

احـیـاء الداثر من القرن العاشر, ۲۲۰; الاعلام , زرکلى , ۶/۳۲; اعیان الشیعه , ۹/۱۲۲; البدر الطالع , ۲/۱۳۰; ایضاح المکنون , ۱/۵۴; الذریعه , ۴/۳۳۱; شذرات الذهب فى اخبار من ذهب , ۸/۱۶۰; الضوء اللامع لاهل القرن التاسع , سخاوى , ۷/۱۳۳; کشف الظنون , ۱/۳۹; معجم المؤلفین , عمر رضا کحاله , ۹/۴۷; مفسران شیعه , ۱۳۵.

 

 

 

تفسیر سوره الفاتحه

اثر شیخ صدرالدین ( زنده در ۹۰۸ ق ) از مفسران شیعه در عصر خویش .تفسیر مورد بحث اختصاص به تفسیر سوره فاتحه دارد.پایان فراغت از تالیف در ۹۰۸ ق بوده است .

شیخ آقابزرگ تهرانى نسخه اى را که در کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى محفوظ است معرفى مى نماید.

منابع :

الذریعه , ۴/۳۴۰; مفسران شیعه , ۱۳۵.

 

 

 

معدن العرفان فى فقه مجمع البیان لعلوم القرآن

اثـر شـیـخ ابـراهـیم ( زنده در ۹۰۹ ق ) فرزند حسن وراق , از فقهاى عصر خود, و از طرق اجازات علماى امامیه .تفسیر مورد بحث در یک جلد به زبان عربى شامل بخشى از آیات قرآن است .مـؤلـف آیـات احـکـام قـرآن را گـردآورى نـموده سپس پس از ذکر آیه به بیان احکام فقهى آیه مى پردازد و داراى مقدمه اى مشتمل بر چند فن است .

وى در مـقـدمـه خـود سبب تالیف را چنین بیان کرده است ( ثانیها: ان الیات الفقهیه لم یفرد لها اصحابنا رضوان اللّه علیهم مجمعا وافیا و لا نصابا شافیا مع انها اعظم الطرق الى الاحکام الفقهیه و الالـه الاسـتدلالیه على المسائل الاجتهادیه ) او نظر دارد به اینکه مفسران امامیه کمتر به تفسیر آیات احکام قرآن پرداخته اند و تالیفات مستقل در این باب کم است لذا مبادرت به تفسیر فقه قرآن مجید نموده است .ذکرى از این تفسیر در الذریعه نیامده است .

ظـاهـرا نسخه منحصر به فرد مورخه ۹۶۸ ق از مخطوطات کتابخانه دانشگاه لوس آنجلس آمریکا است .و ضمن مجموعه شماره ۱۰۶۱ در آن کتابخانه موجود است .

مـنـابع :

اعیان الشیعه , ۲/۱۲۷; بحارالانوار, ۱۰۸/۹۴; احیاء الداثر من القرن العاشر, ۳; ریاض العلماء, ۱/۱۵; مستدرک الوسائل , ۳/۴۱۷; مجله تراثنا, شماره ۲; سال ۴, ۱۴۰۹ ق .

 

 

 

جواهر التفسیر

اثـر مـولى کمال الدین حسین ( م ۹۱۰ ق ) فرزند على بیهقى سبزوارى مشهور به واعظ کاشفى , از حکما و شعراء مفسران شیعه .این اثر به نام تفسیر العروس و تفسیر الزهراوین ( یعنى دو سوره بقره و آل عمران ) نیز شهرت دارد که همگى متحد هستند.

مـفـسـر آن را بـه امر وزیر امیر نظام الدین على شیرنوائى جعتائى وزیر سلطان حسین میرزا بایقرا تالیف نموده است .
تـفسیر در دیباچه تفسیر دیگرش موسوم به مواهب علیه مى گوید که مى خواسته این تفسیر را در چهار جلد تالیف نماید و موفق به پاک نویس مجلد اول گردیده است ولى باقى هنوز پیش نویس و غیر مرتب مى باشد و عمرش به تکمیل آن وفا نکرد و این اثر تا تفسیر آیه ۸۴ سوره نساء را دربردارد.

مفسر مقدمه خویش را در چهار اصل که شامل بیست و دو عنوان است مرتب کرده است و به فنون متعلق به تفسیر قرآن و بیان فضیلت انواع علوم قرآن مى پردازد.

اصل اول ) در فضائل قرآن و اسامى آن و مباحث حدوث و قدم و سماع در چهار عنوان .

اصل دوم ) در بیان جامعیت قرآن و چگونگى انشعاب علوم از آن در پنج عنوان .

اصل سوم ) در ذکر الفاظى که میان مفسرین متداول است در هشت عنوان .

اصل چهارم ) در بیان مطالب متفرقه که شناختن آن لازم است در شش عنوان .

سـپـس بـه تـفـسیر بسمله و سوره فاتحه پرداخته و بعد تفسیر سوره بقره و آل عمران را به پایان رسانده و در و در شرح آیه ۸۴ از سوره نساء متوقف مانده است .امـروزه نـسـخه هاى متعدد از این تفسیر در دست است از جمله شش نسخه در کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى .نسخه هاى نفیس دیگرى در کتابخانه مدرسه سپهسالار ( شماره ۱۹۴۸ به بعد ) موجود است .
تفسیرهاى دیگرى براى واعظ کاشفى نقل کرده اند بدین قرار:

۱) تفسیر سوره یوسف , که در شصت مجلس آن را براى اصحاب خود املاء کرده است که نتیجه آن را جامع الستین گویند.تفسیرى است عرفانى و ادبى و اخلاقى با استشهاد از قصص و حکایات لطیفه و اشعار فارسى زیبا و شیرین قدما.نـسـخـه هـایـى از آن در دست است از جمله در کتابخانه مدرسه سپهسالار ( شماره ۲۰۰۱ ) و در کـتابخانه مجلس ( شماره ۱۲۷۲۲ ),

۲) مختصر التفاسیر: مختصر جواهر التفسیر لتحفه الامیر در بیست هزار بیت که نسخه اى از آن در کتابخانه کوپرلى زاده در استانبول موجود است .

۳) الـمـواهـب العلیه , مختصر جواهر التفسیر تالیف فوق الذکر که به همان سبک تدوین کرده و به وزیر علیشیر نوائى اهداء کرده است .
نـسـخـه هـائى از آن موجود است که ۲۰ نسخه در کتابخانه آستان قدس رضوى و در ۱۳۱۷ ش در تهران چاپ شده است .

مـنابع :

احیاءالداثر من القرن العاشر, ۶۹; الذریعه ۵/۲۶۵; ریحانه الادب , ۵/۲۹; فهرست کتب خطى کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى , ۱/۴۶۶; مزارات هرات , ۲/۱۱۵; مفسران شیعه , ۱۲۷; مؤلفین کتب چاپى فارسى عربى , خانبابا مشار, ۲/۸۱۰.

 

 

 

منتخب ترجمان القرآن

اثر عادل ( م ح ۹۱۵ ق ) فرزند على بن عادل حافظ خراسانى , از علماى شیعه ادیب و شاعر.تـفـسـیـر مـورد بحث در یک جلد به زبان فارسى و شیوه ادبى اصل این تفسیر از علامه میر سید شریف على جرجانى ( ۷۴۰ – ۸۱۶ ق ) که آن را به ترتیب سوره هاى قرآن کریم تنظیم نموده است مـى بـاشـد سـپس عادل خراسانى سبک و تنظم آن را تغییر داده است و به ترتیب حروف الفبائى درآورده و تـنـظـیـم کرده است سپس مقدمه خود را با حذف بسمله و خطبه الحمد جرجانى به مقدمه او افزوده است .

نسخه مورخه سال ۱۱۰۱ ق در دانشگاه تهران موجود است .ایـن تـفسیر نخست در سال ۱۳۱۳ ق در تبریز چاپ سنگى گردید سپس در سال ۱۳۳۰ ق تجدید چـاپ گـشـت و در سال ۱۳۳۳ ش با مقدمه آقاى دکتر محمد دبیر سیاقى تجدید طبع گردیده است .

مـنـابـع :

مـنـتـخـب ترجمان القرآن , چاپى ; احیاء الداثر من القرن العاشر, ۱۱۶; الذریعه , ۲۲/۳۸۴; فهرست دانشگاه , ۳/۵۳۵۲.

 

 

 

تفسیر شبسترى

اثر شیخ برهان الدین ابراهیم ( شهید در ۹۱۵ یا ۹۱۷ ق ) فرزند حسن شبسترى نقشبندى ملقب به سیبویه ثانى , از علماى نحو و صرف و لغت و ادیب شاعر.وى ایرانى تبار و از مردم شبستر آذربایجان است و به جهت تشیعش به قتل رسید.

اشـعـار بـسـیارى در مدح و ثناء و ولایت امیرالمؤمنین على بن ابى طالب (ع ) دارد که تشیع او را مـى رساند از جمله این بیت در ( التائیه ) او موسوم به ( نهایه البهجه ) در نظم الکافیه و قد حذف التنوین فى مثل قولنا شفیعى حسین بن على فتمت تفسیر مورد بحث در یک جلد به زبان عربى و شیوه عرفانى شامل بخشى از قرآن کریم است که تا پایان سوره یوسف نگاشته شده و این آخرین اثر مؤلف است که ناتمام به شهادت رسیده است .

شـیـخ نجم الدین الغزى در الکواکب السائره باعیان المئه العاشره به شرح حال وى پرداخته او را از فـضـلاء عـصر خود مى خواند که داراى مصنفات در صرف و نحو و صاحب قصیده تائیه در نحو که بـى نـظیر است ذکر کرده سپس تفسیر قرآن کریم او را یاد کرده و تصریح نموده است که تا سوره یوسف نگاشته و بعد شهادت او را بدست خوارج در ارزنجان که همان تصحیف آذربایجان باشد ذکر نموده است .

نـسـخه اى از این تفسیر در کتابخانه شیخ محمد صالح برغانى در کربلا موجود است و نسخه هاى دیگر در کتابخانه ترکیه .

مـنـابـع :

اعـیـان الشیعه , ۲/۱۲۷; الاعلام , ۱/۳۵; ایضاح المکنون , ۱/۳۰۸; الذریعه , ۳/۲۰۱; شذرات الـذهـب , ۸/۶۸; کـشـف الـظـنـون , ۱/۲۰۸; الکواکب السائره باعیان المئه العاشره , ۱/۱۱۰; معجم المؤلفین , ۱/۲۲.

 

 

 

 

قصص الانبیاء

از شیخ عبداللطیف ( زنده در ۹۱۷ ق ) فرزند شیخ شمس الدین على واعظ بیرجندى , از متکلمین و مفسرین شیعه در قرن دهم هجرى ( دایره المعارف تشیع , ۳/۵۶۹ ). تفسیر مورد بحث در یک جلد به زبان فارسى و شیوه کلامى و داستانى شامل بخشى از قرآن کریم مرتب بر مقدمه و چند باب .

مـؤلـف آیـات داسـتـانـهـاى پـیغمبران را گردآورى نموده سپس با بهره از روایات و اخبار ائمه معصومین (ع ) به تفسیر و شرح مى پردازد.نـسـخه هاى متعددى از این تفسیر موجود است کهنترین آنها مورخه ۹۴۷ ق در کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى ( شماره ۶۸۳۳ ) موجود است .

مـنـابـع :

الذریعه , ۱۷/۱۰۳; فهرست الفبائى و خطى فارسى کتب خطى آستان قدس , ۴۴۵, ۵۱۳; احیاءالداثر من القرن العاشر, ۱۳۵.

 

 

 

 

تفسیر تسترى

اثر سید ضیاءالدین یا جمال الدین نوراللّه ( م ح ۹۲۵ ق ) فرزند سید شمس الدین محمد شاه حسینى مرعشى تسترى , از علماى شیعه جد قاضى نوراللّه شوشترى ( شهید ۱۰۱۹ ق ). تفسیر مورد بحث در یک جلد به زبان عربى و شیوه روائى و کلامى شامل آیه ۳۴ سوره بقره ( و اذ قلنا للملائکه اسجدوا لدم فسجدوا الا ابلیس ابى و استکبر و کان من الکافرین ) که به طور مبسوط به تفسیر و بیان این آیه پرداخته است .

و نـسـخـه ایـن تـفسیر از مخطوطات کتابخانه قاضى نوراللّه شوشترى موجود بوده و در مجالس الـمؤمنین مى نویسد ( که آن را به التماس یکى از اعیان آن دیار تالیف نموده و در آنجا بسیارى از حقایق و دقایق درج فرموده ).

منابع :

احیاء الداثر من القرن العاشر, ۲۷۰; الذریعه , ۴/۳۲۳; مجالس المؤمنین , ۱/۵۱۹.

 

 

 

 

الدرالنظیم فى خواص القرآن العظیم

تـرجمه و نگارش شیخ احمد ( زنده در ۹۲۶ ق ) فرزند حاج محمد سکاکى طبسى , از علماى عصر صفویه .ایـن اثر ترجمه و نگارش بر مبناى تفسیر عربى از ابوالسعادات عفیف الدین عبداللّه یافعى تمیمى ( ۶۶۸ – ۷۶۸ ق ) از عـرفـاء و صـوفـیـه کـه به تفسیر الدرالنظیم فى فضائل القرآن و الذکر الحکیم معروف است .
شیخ احمد سکاکى ( در ۹۲۶ ق ) عربى آن را به فارسى ترجمه نموده و چندین مقدمه و دیباچه بر آن افـزوده اسـت و در مـقدمه مى نویسد که آن را به خواهش جمعى از بزرگان به فارسى ترجمه کرده است .

چند نسخه نفیس از این ترجمه در دست است .از جمله نسخه مورخه ۹۳۰ ق عصر مؤلف از کتب خطى کتابخانه کاتب این سطور در کربلاست .نـسـخـه دیـگـر کـهـن بدون تاریخ که در کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى ( شماره ۸۶۵۴ ) محفوظ است .

مـنـابع :

الذریعه , ۴/۱۰۱; فهرست الفبائى کتب خطى کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى , ۲۴۵; معجم الدراسات القرآنیه عند الشیعه الامامیه , ۶۷; احیاءالداثر من القرن العاشر, ۱۳.

 

 

 

 

شرح الدر النظیم فى خواص القرآن العظیم

اثر شیخ نظام الدین عبدالعلى ( م ۹۳۲ یا ۹۳۴ ق ) فرزند محمد بیرجندى , از علماى اعلام , حکیم و منجم .اسـماعیل پاشا بغدادى به غلط وى را از علماى حنفى ذکر نموده و خیرالدین زرکلى نیز به تبع از بغدادى وى را حنفى مذهب مى خواند.حال آنکه مفسر از علماى شیعه در عصر صفوى بوده و آثار بسیارى از خود باقى گذاشته است .

قسمتى از مؤلفات و مصنفات وى در کتابخانه آستان قدس رضوى محفوظ است .آقابزرگ تهرانى , در طبقات اعلام الشیعه به شرح حال وى پرداخته و مؤلفات وى را در الذریعه یاد کرده است ( – بیرجندى ). تـفسیر مورد بحث در یک جلد به زبان عربى شرحى است مزجى بر تفسیر الدر النظیم فى فضائل القرآن و الذکر الحکیم که متن از ابوالسعادات عفیف الدین عبداللّه یافعى تمیمى ( ۶۶۸ – ۷۶۸ ق ) است .

بیرجندى به شرح الدرالنظیم یافعى پرداخته و متعرض خواص سوره ها نیز مى گردد.در سـوره الاعراف , آیه ۱۸۰ ( و اللّه الاسماء الحسنى ) به تفصیل اسماء و صفات خداوند را یاد کرده است .نسخه اى از این تفسیر نزد شیخ احمد سکاکى طبسى بوده که در ترجمه خود از آن نقل مى نماید.و نسخه مورخه ۱۰۵۳ ق در کتابخانه کاتب ابن سطور در کربلا محفوظ است .

منابع :

احیاء الداثر من القرن العاشر, ۱۲۵; الاعلام , زرکلى , ۴/۳۰; الذریعه , ۱۳/۲۴۵; کشف الظنون , ۱/۴۱; کـتـبـخانه جور لیلى على پاشا, ۲۵; معجم المؤلفین , عمر رضا کحاله , ۵/۲۶۶; نور عثمانیه کتبخانه , ۱۷۱; فهرست الفبائى کتب خطى کتابخانه مرکزى آستانه قدس , ۱۶.

 

 

 

 

جامع الفوائد و دافع المعاند

اثر شیخ علم ( زنده در ۹۳۷ ق ) فرزند سیف بن منصور نجفى حلى , از محدثین و فضلاى امامیه .ایـن تـفـسـیـر تـلـخیص و انتخابى است از تفسیر تاویل الیات الباهره فى العتره الطاهره اثر سید شرف الدین على حسینى استرآبادى که به ترتیب سوره هاى قرآن کریم است .

ایـن اثـر از منابع علامه مجلسى در مجلد اول بحارالانوار بوده و امروزه نسخه خط مؤلف در نجف اشرف از مخطوطات کتابخانه مولى محمد على خوانسارى و دو نسخه در کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى ( شماره ۱۵۴۴ ) و نسخه کتابخانه سپهسالار ( شماره ۲۰۰۵ ) محفوظ است .

مـنابع :

احیاء الداثر من القرن العاشر, ۱۴۳; الذریعه , ۵/۶۶, ۱۸/۱۴۹; ریاض العلماء, ۳/۳۲۱; فهرست الفبائى کتب خطى کتابخانه آستان قدس رضوى , ۴۷۳; مفسران شیعه , ۱۳۶.

تـفـسـیر دیگرى که به نام فتح نامه موسوم گردیده از ابن همام در کلیات فوق ذکر گردیده که مؤلف در آن سوره الفتح را طى ۱۳۵۰ بیت شعر تاویل و تفسیر نموده است .

 

 

 

روضه القلوب

مفسر ابن همام ( زنده در ۹۴۰ ق ) از عرفا و شعراى شیعه .تفسیر مورد بحث در یک جلد به زبان فارسى و شیوه عرفانى شامل سوره یاسین که مفسر در ۲۰۶ بیت آیات سوره یاسین را نظما تفسیر نموده است .

نـسـخـه این تفسیر ضمن کلیات او شامل شرح حدیث ما الحقیقه , حکایت آل عبا, روضه القلوب ( هـمین تفسیر ), هدایه العارفین , اسرار دل , مثنوى شهادتنامه , تحفه الملوک , مصابیح الهدى , فتح نامه , ترجمه اربعین میر سید على در کتابخانه دانشگاه تهران ( شماره ۲۶۵۴ ق ) موجود است .

 

 

 

تاویل آیات الظاهره فى فضائل العتره الطاهره

اثر سید شرف الدین على حسینى استرآبادى نجفى ( م ب ۹۴۰ ق ), از علماء و فقهاى شیعه در قرن دهم هجرى .ایـن تـفـسیر در بیان و شرح آیات وارده در فضائل خاندان عصمت و نبوت (ع ) است که از اخبار و احادیث وارده از طریق فریقین عامه و خاصه بدست رسیده است .

مـفـسـر از کـتاب کنزالفوائد کراچکى ( م ۴۴۹ ق ) و کتاب ما نزل من القرآن فى اهل بیت علیهم الـسـلام , تـالـیـف ابن الحجام و کتاب کشف الغمه اربلى و مصنفات علامه حلى و سایر کتب نقل مى نماید.این تفسیر از منابع علامه مجلسى در بحارالانوار مى باشد و توسط شیخ علم منصور نجفى , خلاصه کرده است که آن را جوامع الفوائد و دافع المعاند نامیده است .

امروزه از تفسیر مورد بحث شش نسخه در کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى ( شماره ۱۴۴۹ ) موجود است .ایـن اثـر بـه تـحـقـیـق حسین استاد ولى , در ۱۴۰۹ ق از دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین قم انتشار یافته است .

مـنـابـع :

احـیاء الداثر من القرن العاشر, ۱۴۵; امل المل , ۲/۱۳۱; الذریعه , ۳/۳۰۴; روضات الجنات , ۴/۲۷; ریـاض الـعـلماء, ۴/۶۶; فهرست الفبائى کتب خطى کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى , ۱۰۱, ۱/۴۱۸; مـعـجم رجال الفکر و الادب فى النجف , ۳۰; معجم الدراسات القرآنیه , ۴۸; مفسران شیعه , ۱۳۶; هدیه العارفین , ۱/۸۴۵.

 

 

 

ترجمه الخواص

[ تـفـسیر زوارى ], اثر ابوالحسن على ( زنده در ۹۴۷ ق ) فرزند حسن زوارى , از مفسران و علماى امامیه .تفسیر مورد بحث در دو ملجد بزرگ به شیوه روائى تالیف شده است .
نام آن ترجمه الخواص است ولى به اسم تفسیر زوارى نیز مشهور مى باشد.زوارى در بـیـان گفتار خویش و تفسیر آیات قرآن از اخبار و روایات وارده از ائمه اطهار (ع ) نقل نموده و به شرح فضائل خاندان عصمت و نبوت (ع ) مى پردازد.

انجام اثر, این دوبیتى سروده مؤلف است : این نافه رقم نمود بر لوح بیان کشاف دقایق معانى نهان از فـضل اله چون به اتمام رسید تاریخ وى از ( فضل اله ) است عیان ( ۹۴۷ ق ) امروزه هفت نسخه از ایـن کتاب در کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى ( شماره هاى ۱۲۱۷ تا ۱۲۲۰ ) و دو نسخه در مـجـلس شورى ( شماره هاى ۱۴۳۳۸ و ۱۴۸۱۷ ) و نسخه مورخه ۱۰۲۰ ق در کتابخانه بشیر آغا در استانبول محفوظ است .

تفسیر دیگرى به نام مجمع الهدى یا قصص الانبیاء به ابوالحسن زوارى نسبت مى دهند که در یک جلد و به زبان فارسى و به شیوه کلامى و قصه اى در مورد داستانهاى پیامبران و امامان (ع ) از آیات قرآن جمع آورى کرده و به شرح آیات پرداخته است .صـاحـب الذریعه درباره این کتاب مى نویسد: کبیر حسن الفوائد آقاى منزوى یک نسخه از این تفسیر را در کتابخانه آکسفورد ( شماره ۵۹۸ ) یاد کرده است .

مـنـابع :

احیاء الداثر من القرن العاشر, ۱۵۲; الذریعه , ۴/۱۰۰; فهرست کتب خطى کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى , ۱۲۳, ۱/۴۲۳; اعیان الشیعه , ۸/۳۱۸.

 

 

 

تفسیر دشتکى

اثـر غیاث الدین منصور ثانى ( م ۹۴۸ ق ) فرزند صدرالدین محمد ثالث دشتکى شیرازى معروف به غیاث الحکماء.ایـن تـفـسـیـر در شرح و بیان بعضى از آیات قرآن است که دشتکى آنها را انتخاب و با آراء فلسفى خویش شرح کرده است .
نسخه اى از این تفسیر در کتابخانه جعفریه مدرسه هندى در کربلا موجود است .شـیخ آقابزرگ تهرانى در الذریعه به نسخه دیگرى در کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى اشاره دارد.
و احتمال اتحاد آن را با تفسیر دیگر مفسر یعنى تفسیر سوره هل اتى داده است .
غیاث الحکما دشتکى اثرهاى دیگرى نیز دارد:

۱) حاشیه بر تفسیر کشاف , که حواشى و تعلیقاتى بر تفسیر جاراللّه زمخشرى است و قاضى نوراللّه شوشترى به آن اشاره کرده است .نـسخه اى از این اثر در مجموعه شماره ۱۳۷۰۸ از موقوفات ابن خاتون در کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى محفوظ است .

۲) تـفـسیر سوره هل اتى , که آمیخته با آراء فلسفى مفسر است و صدرالدین محمد دشتکى فرزند غیاث الدین قسمتى از مناجات آخر این کتاب را در اثر خویش ( الذکرى ) نقل نموده است .

مـنـابع :

احیاء الداثر من القرن العاشر, ۳۵۴; الاعلام , زرکلى , ۷/۳۰۴; اعیان الشیعه , ۱۰/۱۴۱; ایضاح الـمـکـنون , ۱/۵۰; الذریعه , ۴/۲۹۶, ۶/۲۰۸; فوائد الرضویه , ۶۶۸; مجالس المؤمنین , ۲/۲۳۰; معجم الدراسات القرآنیه , ۹۳; معجم المؤلفین , عمر رضا کحاله , ۱۳/۱۹.

 

 

 

تفسیر الهى اردبیلى

اثر مولانا شیخ جمال الدین و یا کمال الدین حسین ( م ۹۵۰ ق ) فرزند شرف الدین خواجه عبدالحق معروف به الهى اردبیلى , از علماى عصر صفوى .ایـن تـفـسـیـر در دو مجلد به زبان فارسى مى باشد و میرزا عبداللّه افندى نسخه خط مؤلف را در اردبیل مشاهده نموده و مى گوید تفسیر تمام قرآن کریم مى باشد و مفسر نخستین شخصى است که در عصر صفویه به تالیف تفسیر فارسى و سایر علوم اسلامى پرداخته است .
الـهـى اردبـیلى تفسیر دیگرى بنام تفسیر کبیر دارد که به زبان عربى در شرح و بیان سوره فاتحه الکتاب و بعضى از آیات سوره بقره و ناتمام مانده است .

مـنـابـع :

احـیاء الداثر من القرن العاشر, ۶۰; تحفه سامى , ۴۹; الذریعه الى تصانیف الشیعه , ۴/۲۶۱; ریاض العلماء, ۲/۹۸; مفسران شیعه , ۱۳۶.

 

 

 

تفسیر آیه الکرسى

اثـر سـیـد مـحمد ( زنده در ۹۵۲ ق ) فرزند سید حسین معروف به فخرالدین حسینى استرآبادى امامى , از فلاسفه و مفسران شیعه در عصر صفوى .ایـن تـفسیر در بیان و تفسیر آیه الکرسى و به فارسى مى باشد که مفسر آن را به نام شاه طهماسب صفوى نگاشته و در سال ۹۵۲ ق از تالیف آن فراغت یافته است .نخست به خواص آیه الکرسى سپس به بیان توحید و اثبات واجب مى پردازد.
نسخه اى از این کتاب در کتابخانه شیخ محمد على بن محمد جعفر قمى در کربلا و نسخه دوم در کـتابخانه علامه محمد حسین قمشى نجفى در نجف موجود بوده و به نظر شیخ آقابزرگ تهرانى رسیده است .

منابع :

الذریعه , ۴/۳۳۰; معجم الدراسات القرآنیه عند الشیعه الامامیه , ۷۵; احیاء الداثر, ۱۷۹.

 

 

 

الدر الثمین فى اسرار الانزع البطین

اثر شیخ تقى الدین ( م ح ۹۵۵ ق ) فرزند عبداللّه حلبى , از علماى شیعه .این تفسیر منتخب از کتاب مشارق انوار الیقین و تفسیر الدر الثمین شیخ رجب برسى مى باشد که شامل پانصد آیه از آیات قرآن کریم است که در فضائل حضرت امیرالمؤمنین على بن ابى طالب (ع ) و خاندان عصمت و طهارت مى باشد.و نیز مفسر قوائد دیگرى به آن افزوده است و نام آن را الدر الثمین فى اسرار الانزع البطین نهاده .
نسخه اى از این تفسیر را میرزا عبداللّه افندى در قریه تیمجان گیلان مشاهده کرده است .نـسـخـه اى دیگر مورخه ۱۰۱۰ ق از مخطوطات کتابخانه شیخ محمد سماوى در نجف بوده که از نظر شیخ آقابزرگ تهرانى گذشته است .

منابع :

احیاء الداثر من القرن العاشر, ۳۴; الذریعه الى تصانیف الشیعه , ۸/۶۵; ریاض العلماء ۲/۳۰۷.

 

 

 

تفسیر آیه الکرسى

اثـر شیخ شمس الدین محمد ( م ۹۴۲ یا ۹۵۷ ق ) فرزند احمد خفرى حکیم و مفسر محقق , از ائمه فتوى و هیئه و نجوم و شاگرد صدرالدین محمد دشتکى ( م ۹۰۳ ق ). تـفـسـیر مورد بحث در بیان و شرح و خواص آیه الکرسى است که مفسر با مذاق فلسفى خویش به تفسیر آن پرداخته است و آنرا مرتب نموده بر یک مقدمه و دو مقصد و نیز در اول آن سه مطلب را بیان مى نماید.
شـیـخ آقـابزرگ تهرانى نسخه مورخه ۱۰۹۳ ق را در کتابخانه شیخ جعفر سلطان العلماء در تهران مشاهده کرده است .

مـنابع :

تحفه سامى , ۴۹; احیاء الداثر من القرن العاشر, ۲۱۷; تتمیم امل المل , ۶۴; الذریعه , ۴/۳۳۱; مجالس المؤمنین , ۲/۲۳۳; مفسران شیعه , ۱۳۷.

 

 

 

التکمیل الشاف فى معانى الکشاف

اثـر شـیخ سراج الدین محمد ( م ۹۵۷ ق ) فرزند یحیى معروف به تمیمى بصرى و بهران زیدى , از علماى زیدیه و متکلمین و مفسران یمن .این تفسیر در شش جلد بزرگ به زبان عربى است .مفسر آن را عمدتا بر مبناى دو تفسیر یعنى تفسیر الکشاف جاراللّه زمخشرى ( م ۵۳۸ ق ) و تفسیر ابن کثیر تدوین کرده است .
سپس به مناسبت هر آیه از آیات قرآن روایات و احادیثى نقل کرده و نکات و فوائدى بر وفق مشرب زیدى خود بر آن افزوده است .جلد اول مورخه ۹۹۹ ق ( شماره ۱۷۳ ) در کتابخانه الجامع الکبیر صنعاء موجود است .

مـنـابـع :

الاعـلام , ۷/۱۴۰; ایـضـاح المکنون , ۱/۲۶۹; البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع , ۲/۲۷۸; معجم المؤلفین , ۱۲/۱۰۹; مؤلفات الزیدیه , ۱/۳۲۳; هدیه العارفین , ۶/۲۴۳.

 

 

 

تفسیر شهید ثانى

اثـر شـیـخ زین الدین ( ۹۱۱ – شهید ۹۶۶ ق ) فرزند نورالدین على عاملى معروف به شهید ثانى , از ارکان طائفه جعفریه و اعاظم علماى شیعه .تفسیر مورد بحث در یک جلد به زبان عربى و شیوه روائى و کلامى است .
مـفسر در این اثر به بیان معنى و شرح مبسوط بسمله سپس به تفسیر آیه ( و السابقون الاولون من المهاجرین و الانصار و الذین اتبعوهم باحسان ) پرداخته و در ۹۴۰ ق از تالیف آن فراغت یافته است .نسخه هاى این تفسیر امروزه در دست مى باشد.

مـنـابع :

احیاء الداثر من القرن العاشر, ۹۰; اعیان الشیعه , ۷/۱۴۳; امل المل , ۱/۹۲; الذریعه , ۴/۳۲۷; ریـاض الـعـلماء, ۲/۳۶۵; الاعلام , ۳/۶۴; الکنى و الالقاب , ۲/۳۸۱; لؤلؤه البحرین , ۲۸; معجم رجال الحدیث , ۷/۳۷۲.

 

 

 

خواص الیات

اثر شیخ احمد ( زنده در ۹۷۲ ق ) فرزند محمد تمیمى قزوینى , از علماى عصر صفوى .این تفسیر در یک جلد به زبان فارسى و شیوه روائى و کلامى است .و در پایان تفسیر خود نظما به شرح خواص اسماءاللّه تعالى پرداخته است .سال فراغت از تالیف سنه ۹۷۲ ق مى باشد.
نـسـخـه اى از ایـن کـتـاب نـزد سید ابوالقاسم ریاضى خوانسارى در نجف از نظر صاحب الذریعه گذشته است و نسخه اصل در کتابخانه وقفى شیخ محمد صالح قزوینى در کربلا موجود است .

مـنـابـع :

احـیاء الداثر من القرن العاشر, ۱۰; الذریعه , ۷/۲۷۰; معجم الدراسات القرآنیه عند الشیعه الامامیه , ۱۵۲.

 

 

 

تفسیر شاهى

[ تـفـسـیر آیات الاحکام ], اثر امیر ابوالفتح ( م ۹۷۶ یا ۹۷۸ ق ) فرزند میرزا محمد على معروف به امیر محذوم حسینى جرجانى , از فقهاى امامیه .پـدرش امـیـر مخدوم سنى مذهب و صاحب کتاب نواقص الروافض بود ولى امیر مخدوم به تشیع گروید.او سبط شمس الدین محمد معروف به سید شریف جرجانى است .
تـفـسیر مورد بحث به زبان فارسى در بیان آیات احکام و فقه قرآن و شامل شرح معانى مفردات و اعراب آیات و نقل احادیث و روایات مرویه از ائمه اطهار (ع ) مى باشد.و به امر شاه طهماسب صفوى تالیف گردیده لذا به تفسیر شهى شهرت دارد.

نـسـخه اى از عصر مؤلف ( ۹۷۴ ق ) از مخطوطات کتابخانه آستان قدس رضوى ( شماره ۱۲۵۲ ) است , که نیز اهدائى نادرشاه افشار مى باشد.و دو نسخه دیگر به شماره ۱۲۵۱ و ۱۲۵۳ محفوظ در همان کتابخانه است .ایـن تـفسیر در ۱۳۸۰ ق به اهتمام حاج میرزا ولى اللّه اشراقى سرابى در دو مجلد در تبریز به چاپ رسیده است .

مـنـابـع :

احـیـاء الداثر من القرن العاشر, ۱۷۶; فهرست کتب خطى کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى , ۱/۴۴۱; ریاض العلماء, ۵/۴۸۶; مفسران شیعه , ۱۲۱; الذریعه , ۱/۴۱, ۴/۲۷۷.

 

 

 

 

منهج الصادقین

اثـر مـولـى فـتح اللّه ( م ۹۸۸ ق ) فرزند شکراللّه معروف به ملا فتح اللّه کاشى , از مفسران و علماى شیعى .مفسر از برجستگان علماى دربار شاه طهماسب صفوى بود تاریخ وفات او را ۹۸۸ ق ضبط کرده اند کـه مـطابق است با کلمه ملاذ الفقهاء و یکى از شعرا ماده تاریخ وفات مفسر را در قطعه اى چنین سروده است : فقها را چو ملاذى بجز آن قدوه نبود بهر تاریخ نوشتند ملاذ الفقهاء تفسیر مورد بحث به زبان فارسى در پنج جلد مى باشد که نسخه مورخه ۹۸۳ ق از این کتاب از مخطوطات کتابخانه آستان قدس ( شماره ۱۵۵۸ ) مى باشد.این تفسیر مکررا به چاپ رسیده است .

چاپ آخر آن در ده مجلد به تحقیق ابوالحسن شعرانى با مقدمه ناشر ( اسلامیه ) در سالهاى ۱۳۴۰ – ۱۳۴۱ ش بـه شیوه حروفى و مجدد در ده مجلد در تهران به سال ۱۳۵۱ ش به تحقیق على اکبر غفارى با مقدمه و پاورقى ابوالحسن مرتضوى از سوى همان ناشر تجدید طبع یافته است .
مـلا فتح اللّه کاشانى تفسیرهاى دیگرى از این قرار دارد:

۱) زبده التفاسیر, به زبان عربى بعد از دو تفسیر دیگرش نگاشته و نسخه اى از آن در کتابخانه آستان قدس رضوى ( شماره ۱۱۲۲۳ ) موجود است .
۲) خلاصه المنهج , یا خلاصه منهج الصادقین , در سه جلد که خلاصه تفسیر بزرگ منهج الصادقین و به زبان فارسى نوشته است و اکنون ۲۰ جلد از آن در کتابخانه آستان قدس موجود است .
این کتاب در تهران و تبریز مکررا چاپ شده است که چاپ اخیر آن به تصحیح شادروان ابوالحسن شعرانى در ۶ مجلد توسط انتشارات اسلامیه انجام و منتشر گردیده است .
۳) ترجمه قرآن , که ترجمه بعضى از آیات قرآن به زبان فارسى است .

مـنـابـع :

احـیـاء الـداثـر من القرن العاشر, ۱۷۷; اعیان الشیعه , ۸/۳۹۳; الذریعه , ۲۳/۱۹۳; روضات الجنات , ۵/۳۴۵; ریاض العلماء, ۴/۳۱۸; فهرست کتب خطى کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى , ۵۶۶, ۱/۵۸۳; کـشـف الـحـجب و الاستار عن اسماء الکتب , ۵۶۸; معجم الدراسات القرآنیه , ۲۹۳; مفسران شیعه , ۱۳۲.

 

 

 

 

الدر النظیم فى خواص القرآن العظیم

اثر مجهول المؤلف از مفسران شیعه در عصر صفوى ( م ح ۹۹۰ ق ). شیخ آقابزرگ تهرانى در الذریعه مى نویسد اگرچه در مقدمه تفسیر الدرالنظیم فى خواص القرآن العظیم ( به زبان فارسى ) آن را به ابوالسعادات عفیف الدین عبداللّه یافعى تمیمى ( ۶۶۸ – ۷۶۸ ق ) نسبت داده و مدعى است که خود مؤلف آن را به فارسى ترجمه کرده است .ولى پس از تطبیق آن با تفسیر عربى وى بطور قطع برمى آید که ترجمه اصل عربى نیست .

چون از اول فصل خواص سوره حجرات تا پایان کتاب تفسیر عربى هفت صفحه است اما در تفسیر فـارسـى از اول سوره حجرات تا پایان کتاب سى و یک صفحه مى باشد با اینکه صفحات فارسى به قطع بزرگ تر است .همچنین خیلى بعید به نظر مى رسد که یافعى تالیفات فارسى داشته باشد.

زیـرا یـافـعى از مردم یمن است و تمام عمر خویش را در حجاز و شام و قاهره سپرى کرده است و آموختن فارسى در این بلاد دشوار است .چنانچه فرض کنیم این امکان هم بود سبک نگاشته این تفسیر با قرن هشتم انطباق ندارد و از نظر ادبـى بـه سـبک صفوى نزدیک تر مى باشد و همچنین در اصل عربى یافعى روایاتى از حضرت امام رضا (ع ) یاد نکرده است ولى در تفسیر فارسى در فصل ذکر خواص اسماء الحسنى این جمله مکررا آمده است .

و حضرت امام على بن موسى الرضا (ع ) فرموده و همچنین در اصل عربى به نقل از البرق اللامع غـسائى و از کتاب فواتح السور غزالى و کتاب مستوجبه المجاهد و شفاء الصدور و دیگر منابع زیاد نقل شده که در ترجمه فارسى آن از منابع مطلقا بهره نگرفته است .آنـچـه کـه مـسلم است این تفسیر فارسى الدرالنظیم فى خواص القرآن العظیم از یافعى نیست و مفسر آن از علماء و مفسران عصر صفوى مى باشد.
همچنین این تفسیر غیر از ترجمه الدرالنظیم شیخ احمد سکاکى طبسى است که آن را در ۹۲۶ ق به فارسى ترجمه کرده است .امروزه نسخه هایى از این تفسیر در دست است و در ۱۳۱۱ ق در بمبئى چاپ سنگى گردیده است .

مـنابع :

الذریعه , ۸/۸۳; فهرست کتابهاى چاپى فارسى , خانبابا مشار, ۲/۲۱۰۳; مؤلفین کتب چاپى فارسى و عربى , ۳/۹۴۱.

 

 

 

زبده البیان فى براهین احکام القرآن

اثـر شـیـخ احـمد ( م ۹۹۳ ق ) فرزند محمد اردبیلى معروف به مقدس اردبیلى , از مشاهیر علما و فقهاى امامیه .این تفسیر در یک مجلد به زبان عربى و شیوه روائى و اختصاص به آیات فقهى و احکام قرآن دارد.و آن را به ترتیب کتب فقهیه بر هجده کتاب تنظیم نموده طورى که آغاز آن کتاب طهارت و پایان آن کتاب قضاء و شهادات است .

مـفـسـر در حکم و تفسیر آیات احکام از احادیث و روایات ائمه معصومین (ع ) بهره بسیار گرفته است .و بـه فقه و نیز در آغاز تفسیر خویش , جهت تیمن , به تفسیر سوره فاتحه پرداخته است و این اثر از کتب معتبر آیات احکام مى باشد که مورد توجه علماى امامیه بوده و حواشى بسیارى بر آن نگاشته شـده از جمله : حاشیه فیض کاشانى ( م ۱۰۹۱ ق ) و حاشیه ملا عبدالفتاح تنکابنى ( م ۱۱۲۴ ق ) و حـاشیه سید نعمت اللّه جزائرى و حاشیه میرزا فضل اللّه استرآبادى و دیگران و همچنین این تفسیر به فارسى ترجمه شده و سید محمد سعید طباطبائى قهبائى ( ۱۰۱۲ – ۱۰۹۲ ق ) شرح مبسوطى به نـام مـفاتیح الاحکام بر آن نگاشته است مفسر مباحث خویش را در هر کتاب از این تفسیر در چند بـخش تقسیم نموده سپس آیه هاى هر بخش را گردآورى کرده و در هر مبحثى عنوان مى کند و نیز بعضى از مباحث مانند کتاب الصوم و کتاب الخمس را در یک عنوان تفسیر نموده است .وى احتمالا از کتاب کنزالعرفان فاضل مقدام ( م ۸۲۶ ق ) بسیار بهره مند شده است .

نـسـخـه هـاى خـطى ایـن تـفـسیر شایع است از جمله شانزده نسخه در کتابخانه آستان قدس ( شماره هاى ۱۲۰۸ و ۱۲۰۹ ) و پنج نسخه در کتابخانه آیت اللّه مرعشى در قم موجود است .
این تفسیر نخستین بار در ۱۳۰۵ ق چاپ سنگى شده است .و در ۱۳۸۶ ق به تحقیق محمدباقر بهبودى تصحیح و طبع گردیده است .همچنین نسخه اى از ترجمه قدیمى این اثر ( قبل از ۱۲۴۰ ق ) در کاظمین در کتابخانه سید حسن صدر کاظمى محفوظ است .

مـنـابـع :

احـیـاء الداثر, ۸; اعیان الشیعه , ۳/۸۰; امل المل , ۲/۲۳; الذریعه , ۱۲/۲۱; روضات الجنات , ۱/۷۹; ریـاض الـعلماء, ۱/۵۶; فهرست کتابخانه مدرسه سپهسالار, ۱/۸۳; فهرست الفبائى کتابخانه مـرکـزى آستان قدس , ۲۹۵; فهرست کتابخانه مرعشى قم , ۸/۳۷۷; لؤلؤه البحرین , ۱۴۸; مؤلفین کتب چاپى فارسى و عربى , ۱/۴۶۱.

 

 

 

 

آیات الاحکام

اثر شیخ ملا محمد بن حسن طبسى ( م ق ۹۹۳ ق ) از فقهاى امامیه و مفسران شیعه .این اثر در یک جلد و به زبان عربى است .مـفـسـر آن را بـه شرح و بیان و تفسیر آیات فقهیه قرآن اختصاص داده و بر اساس کتب فقهیه از طهارت تدوین نموده و پایان آن باب قضاء و شهادات مى باشد.

نـسـخه اى از این تفسیر نزد مقدس اردبیلى ( م ۹۹۳ ق ) موجود بوده است و آن را از منابع تفسیر خود زبده البیان فى براهین احکام القرآن قرار داده است و از آن در ابواب مختلف نقل نموده است .

این تفسیر غیر از زبده البیان در آیات قصص قرآن طبسى مى باشد که در سال ۱۰۸۳ ق تالیف کرده است .شیخ آقابزرگ تهرانى در الذریعه نسخه اى را در کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى معرفى کرده است .

منابع :

الذریعه , ۱/۴۳; معجم الدراسات القرآنیه عند الشیعه الامامیه , ۳; مفسران شیعه , ۱۳۶.

 

تفسیر و تفاسیر قرآن //عبدالحسین شهیدى صالحى

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *