تفسير و تفاسير شيعه قرن سیزدهم
قرن سيزدهم :
تحفة الغرائب
اثـر شـيـخ مـحـمـد ( م ح 1200 ق ) فرزند شيخ محمد بن ابى سعيد هروى الهى , از رياضيدانان و مفسران اماميه .اين تفسير در يك مجلد به زبان فارسى شامل شرح بخشى از قرآن كريم است .اين تفسير گزيده اى است از تفسير جواهرالقرآن احمد بن محمد تميمى قمى كه مؤلف نسخه آن را در سـفـر مـكـه هـنـگـام اقـامـت در مـدينه منوره مشاهده نموده سپس از آن انتخاب نمود با افـزايـشـهـايى در خواص سوره ها و دفع سحر و افسون شامل دوازده باب به عدد ائمه اثنى عشر ( چنانكه خود در مقدمه تصريح نموده است , تدوين كرده است .
عناوين ابواب چنين است .
باب اول ): آيات و خواص سوره هاى در كشف قلوب و صفاى باطن .
باب دوم ) آيات و خواص سوره هاى در طلب جاه و منصب عالى .
باب سوم ) آيات و خواص سوره هاى در گشايش كارها و فتح رزق و فتوحات .
باب چهارم ) آيات و خواص سوره هاى در دفع امراض و بيمارى .
باب پنجم ) آيات و خواص سوره هاى در دفع سحر و جن و مانند اينها.
باب ششم ) آيات و خواص سوره هاى در دفع دشمنان و حسودان .
باب هفتم ) آيات و خواص سوره هاى در اداى قرض و حفظ بدن .
باب هشتم ) آيات و خواص سوره هاى در دفع حرام خوردن و ناسزا گفتن .
باب نهم ) آيات و خواص سوره هاى در اظهار دفاين و معادن .
باب دهم ) آيات و خواص سوره هاى در تسخير ارواح و جن .
باب يازدهم ) آيات و خواص سوره هاى در محبت و الفت ميان طالب و مطلوب .
باب دوازدهم ) آيات و خواص سوره هاى در اوراد متفرقه به هر نيت .
منزوى در فهرست نسخه هاى خطى فارسى مى نويسد آقاى دانش پژوه اين تفسير را نشناخته و در فهرست مشار از كمال الدين محمد فسوى شيرازى دانسته شده است .اين تفسير در الذريعه و ساير فهارس به نام شيخ محمد هروى ضبط شده است و نسخه هاى خطى آن بسيار است .از جـمله سه نسخه به شماره 6115 و 6826 و 7092 در كتابخانه آية اللّه مرعشى قم و يك نسخه به شماره 9658 در كتابخانه آستان قدس .گفتنى است كه اين اثر در 1268 ق در ايران طبع گرديده است .
مـنـابـع :
الـذريـعه , 3/456; فهرست الفبائى آستان قدس , 115; فهرست كتابخانه آية اللّه مرعشى , 16/115; فـهـرسـت الهيات , 1/187; فهرست نسخه هاى خطى فارسى , 1/108; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 5/723.
تفسير طسوجى حائرى
اثـر شـيـخ مـلا عبدالنبى ( خوى 1117 – كربلا 1203 ) فرزند شريف الدين محمد شريف طسوجى حائرى , از علماى شيعه .تفسير مورد بحث در يك مجلد بزرگ به زبان عربى و شيوه كلامى و روائى است .
مؤلف در اين اثر خود تمامى قرآن كريم را با بهره گيرى از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) تفسير و تاويل كرده است .نـسـخـه اى از ايـن تـفسير نزد شاگردش ميرزا حسين زنوزى موجود بوده و از آن در كتاب خود رياض الجنة بسيار نقل مى كند.
شـيـخ آقابزرگ تهرانى در الذريعة مى نويسد تفسيرى است بزرگ داراى نكته هاى بديع و سخنانى زيبا شاگردش زنوزى در رياض الجنة بسيار از اين تفسير نقل مى كند و نسخه اى از آن نزد احفاد مؤلف موجود است .
مـنابع :
اعيان الشيعة , 8/129; الذريعة , 4/281; دانشمندان آذربايجان , 267; الكرام البررة , 2/802; تفسير شيعه , 139.
تفسير بهبهانى
اثـر مـلا عـلـى ( م 1206 ق ) فـرزنـد قطب الدين بهبهانى , از مفسران شيعه ( – بهبهانى , على بن قطب الدين ). مؤلف صاحب دو تفسير است :
1) نخستين تفسير او در سه مجلد بزرگ به زبان عربى و شيوه روائى است , كه مؤلف آن را به سبك تفسير صافى ملا محسن فيض كاشانى ( م 1091 ق ) نگاشته است .امـا اندكى مبسوطتر از آن است و تفسير آيات را با تكيه به احاديث و روايات ائمه معصومين (ع ) به دست مى دهد.مجلد اول آن از سوره فاتحه تا آخر سوره توبه و مجلد ديگر آن تفسير بقيه قرآن كريم را دربردارد.مـجـلـد اول اين تفسير را شيخ آقابزرگ تهرانى نزد سيد محمد رضا فرزند سيد احمد بهبهانى در كربلا ديده است .و دو مـجـلد ديگر از مخطوطات كتابخانه شيخ محمد سماوى بوده كه قسمتى از اين كتابخانه به كتابخانه آية اللّه حكيم منتقل گرديده است .
2) تفسير دوم او تفسير بى نقطه است در سه مجلد بزرگ , به زبان عربى و به شيوه كلامى و ادبى .مـؤلـف اين اثر را تنها با حروف بى نقطه نگاشته است كه خودكارى دشوار و طاقت فرسا و مستلزم تكليف بسيار است ولى بعضى از قدما آن را نوعى هنر و هنرنمايى مى شمرده اند.مـجـلـد اول اين تفسير از سوره حمد تا سوره يونس و مجلد دوم از سوره هود تا سوره عنكبوت و مجلد سوم از سوره روم تا پايان قرآن است .مؤلف آن را با تاسى به كتاب سواطع الالهام فيض بن مبارك هندى نگاشته است .شيخ آقابزرگ تهرانى هر سه مجلد آن را در كتابخانه شيخ محمد سماوى در نجف اشرف مشاهده نموده است .
منابع :
الذريعة , 4/293; مكارم الثار, 1/307; تفسير شيعه و تفسير نويسان آن مكتب , 139; مفسران شيعة , 180.
تفسير نور عليشاه
اثـر شيخ محمد على طبسى ( م 1212 ق ) فرزند فيض عليشاه عبدالحسين طبسى معروف به نور عليشاه , اديب و عارف و مفسر شيعه .اين تفسير در يك مجلد به زبان فارسى و شيوه عرفانى شامل بخشى از قرآن كريم است .
مؤلف نظما سوره بقره را با مشرب عرفانى خود تفسير و تاويل نموده است .شـيخ آقابزرگ تهرانى در الذريعة نسخه اى از اين تفسير را كه در كتابخانه مدرسه عالى سپهسالار محفوظ است معرفى نموده است .
فتح الرحمن فى تفسير القرآن بالقرآن
اثر سيد امير ابراهيم ( 1141 – 1213 ق ) فرزند محمد حسنى هاشمى يمانى , از خطبا و متكلمين و عرفاى زيديه .اين تفسير به زبان عربى و در چند جلد بزرگ و بر وفق مشرب زيدى و عرفانى نگارش يافته است .و آيات قرآن مجيد را با خود قرآن و آيات ديگر تفسير مى نمايد.
شـيـخ الاسلام محمدى شوكانى ( م 1250 ق ) در وصف اين تفسير مى گويد داراى سبك غريب و اسلوب خاصى است و نيز يك مجلد بزرگ بيشتر تاليف نكرده است .نسخه اصل به خط مؤلف نزد فرزند وى سيد يوسف ( م 1244 ق ) محفوظ بوده , امروزه اين تفسير در كتابخانه آل امير در صنعاء موجود است .شوكائى در كتاب خويش البدر الطالع از تفسيرى به نام مفاتيح الرضوان فى تفسير القرآن بالقرآن كه هر دو آنها متحد هستند, نام برده است .
منابع :
الاعلام , 1/69; البدر الطالع , 1/422; ايضاح المكنون , 2/520; معجم المؤلفين , 1/86; مؤلفات الزيدية , 2/307; نيل الوطر, 1/28; هدية العارفين , 1/40.
بحرالاسرار.
[ تفسير سبع المثانى ], اثر شيخ ميرزا محمدتقى ( 1215 ق ) فرزند كاظم كرمانى مشهور به مظفر على شاه , از اقطاب عرفاء و شعراى شيعه .اين اثر در يك مجلد به زبان فارسى , و شيوه عرفانى , شامل تفسير بخشى از قرآن كريم است .مـؤلف در اين اثر خود به تفسير و تاويل سوره فاتحه سپس فلق و الناس بر وفق مشرب عرفانى , در قالب مثنوى ( در پنج هزار بيت ) پرداخته است .
نسخه هاى آن بسيار است .از جمله شش نسخه در كتابخانه مركزى آستان قدس ( شماره 6994 ) محفوظ است .و همچنين پنج نسخه در كتابخانه آيت اللّه مرعشى در قم .
مـؤلف تفسير ديگرى دارد بدين شرح : مجمع البحار در يك مجلد به زبان فارسى و شيوه عرفانى و فلسفى شامل بخشى از قرآن كريم .
مـؤلـف چـون بـحـرالاسـرار را به نظم كشيد به مناسبت مقام و مقال مطالبى آورده بود كه براى مـبتديان ضرورت ندارد و همان تفسير منظوم را در اين اثر خود به نثر نگاشته و مطالبى كه لازم نـبـود را حـذف كرده مؤلف بر وفق مشرب عرفانى و فلسفى به تفسير و تاويل آيات قرآن پرداخته است و شامل يك مقدمه و دو مقصد و يك خاتمه است : مقدمه ) در شرح امهات بحار وجودى .
مقصد اول ) در كيفيت انشعاب بحور دهگانه .
مقصد دوم ) در تقسيم بحور اكوان .
خاتمه ) در شرح حديث انا نقطة تحت الباء سال فراغت از تاليف 1208 ق بوده است .
نسخه هاى اين تفسير شايع است .
از جـمله پنج نسخه در كتابخانه مركزى آستان قدس و همچنين نسخه اى ( شماره 6416 ) ضمن مجموعه اى در كتابخانه آية اللّه مرعشى قم موجود است .
مـنـابـع :
الذريعة , 3/29; فهرست الفبائى آستان قدس , 82, 495; فهرست كتابخانه آية اللّه مرعشى قم , 2/337, 17/23; الكرام البررة , 1/225; فهرست نسخه هاى خطى فارسى , 1/6.
تفسير شهرستانى
اثـر سـيـد مـيرزا مهدى شهرستانى ( اصفهان 1130 – كربلا 1216 ق ) فرزند سيد ميرزا ابوالقاسم موسوى شهرستانى حائرى , از علماى شيعه و ائمه فتوى و مراجع تقليد.
او يكى از مهدى هاى چهارگانه است كه پس از وحيد بهبهانى از براى رهبرى و مرجعيت تقليد نامزد شده بودند كه عبارت هستند از:
1) سيد مهدى خراسانى .
2) سيد مهدى بحرالعلوم .
3) مهدى نراقى .
4) مؤلف ( نيز – آل شهرستانى ). تـفـسير مورد بحث در يك مجلد به زبان عربى و شيوه كلامى و روائى شامل شرح بخشى از قرآن كريم است .
مـؤلـف در ايـن اثر خود قسمتى از قرآن مجيد شامل چند سوره مباركه از قرآن را تفسير نموده و اجل مهلت به اتمام آن را نداده است .نـسخه اصل به خط مؤلف نزد حفيد وى محقق معاصر سيد صالح شهرستانى در شميران محفوظ است .
مـنـابـع :
اعـيـان الـشيعة , 10/163; الفوائد الرضوية , 670; معارف الرجال , 3/84; معجم الدراسات القرآنية , 80; وحيد بهبهانى , 178.
السر المصون فى نكتة الاظهار و الاضمار فى اكثر الناس و اكثرهم لا يعلمون
اثر سيد على ( 1171 – 1219 ق ) فرزند سيد ابراهيم بن محمد حسنى يمانى صنعانى آل امير, از ادبا و شعرا و عرفا و متكلمان زيديه .ايـن تفسير به عربى و در يك جلد بزرگ شامل شرح آيات قرآن كريم كه حاوى كلمه الاظهار و كلمه الاضمار مى باشد.
نسخه اى از اين تفسير در كتابخانه جامع الكبير صنعا ( شماره 60 م ) موجود است .
منابع :
الاعلام , 4/252; البدرالطالع , 1/420; ايضاح المكنون , 2/664; معجم المؤلفين , 7/7; مؤلفات الزيدية , 2/89; هدية العارفين , 1/774; نيل الوطر, 2/110.
تحفة الابرار فى تفسير القرآن
اثـر مـلا مـحمد ملائكه برغانى قزوينى ( م 1220 ق ) از علماى شيعه ( براى شرح حال او – برغانى , محمد ملائكه , دائرة المعارف تشيع , 3/182 ). تـفـسـيـر مورد بحث در دو مجلد بزرگ به زبان عربى و به شيوه كلامى است كه از روايات نيز در تفسير آيات قرآن سود جسته است .و در تاويل و تفسير بعضى از آيات قرآن كه امكان عنوان كردن مباحث فلسفى وجود داشته به طور گسترده وارد بحثهاى فلسفى گرديده است .
نسخه اصل منحصر به فرد به خط مؤلف نزد حفيد مفسر شيخ ملا محمد شهيدى در برغان موجود است .
مـنـابع :
سيرة آل برغانى , آقابزرگ تهرانى ( خطى ); الغرر و الدرر, 2 ( خطى ); مستدركات اعيان الـشـيـعة , 2/286; مقدمه موسوعة البرغانى فى فقه الشيعة , 1/26; مكارم الثار, 5/1707; الكواكب المنتثره , 705.
تفسير استرآبادى حائرى
اثـر مولى محمد كاظم ( م 1238 ق ) فرزند مولى محمد شفيع استرآبادى حائرى , از ائمه فتوى و مراجع تقليد ( – استرآبادى حائرى شيخ محمد كاظم ). اين تفسير در يك مجلد به زبان عربى , و شيوه كلامى و فلسفى است .مؤلف پس از ذكر هر آيه به سبك كلام و مشرب فلسفى خود با بهره جويى از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) به تفسير و تاويل مى پردازد.
نسخه عصر مؤلف در كتابخانه جعفريه مدرسه هندى در كربلا موجود است .
اسـتـرآبادى حائرى دو تفسير ديگر دارد كه عبارتند از:
1) ارشاد الصبيان الى تلاوة القرآن , در يك مجلد به زبان عربى است .مـؤلـف در اين اثر جهت مبتدئين و ضبط نحوى كلمات و تلاوت آيات و كيفيت قراءآت و بعضى از كلمات قرآن را تفسير و بيان نموده است .نـسـخـه اصل به خط مؤلف در كتابخانه موقوفه ملا محمد صالح برغانى قزوينى در كربلا موجود است .
2) خواص القرآن , در يك مجلد به زبان فارسى و شيوه روائى .مـؤلـف در ايـن اثـر ذكر خواص سوره هاى قرآن كريم و ثواب و فوائد خواندن آنها را بيان و تفسير مى كند.
و سال فراغت از تاليف آن 1220 ق مى باشد.
نـسخه هاى اين تفسير شايع و شيخ آقا بزرگ تهرانى در الذريعة نسخه اى در كتابخانه ميرزاى دوم شيرازى و نسخه ديگر در كتابخانه شيخ ميرزا محمد على اردوبادى در نجف معرفى نموده است .
مـنـابع :
الذريعة , 1/514, 7/273; مستدركات اعيان الشيعة , 4/159; معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية , 14, 154.
حاشيه و شرح تفسير صافى
اثـر سـيـد مـيرزا محمد على ( م 1240 ق ) فرزند سيد محمد بن سيد مرتضى طباطبائى مدرسى يزدى متخلص به وامق , از ادبا و علماى يزد.اين تفسير در يك مجلد به زبان عربى و شيوه روائى و كلامى است .
مؤلف به نگارش و حواشى مبسوطى بر تفسير الصافى فيض كاشانى پرداخته است .نسخه اصلى به خط مؤلف در كتابخانه آل مدرسى در يزد موجود است .
منابع : الذريعة , 6/45, تاريخ يزد, 340.
آيات الاحكام فى تفسير كلام اللّه الملك العلام
اثر ميرزا محمد استرآبادى ( م ح 1240 ق ).تـفـسير مورد بحث در چند مجلد به زبان عربى و شيوه روائى و شامل شرح و بيان بخشى از قرآن كريم است .مؤلف در اين اثر خود آيات احكام قرآن مجيد را گردآورى نمود و سپس مسائل فقهى آيات مذكور و احكام شرعيه را به شيوه اى مبسوط بيان مى كند.مجلد اول اين تفسير شامل عبادات مى باشد.
به شماره 1300 در كتابخانه ملى تهران موجود است .
منابع : فهرست نسخ خطى كتابخانه ملى , ( كتب عربى ), 9/285.
تفسير ورنوسفادرانى
اثـر مـلا مـحمد حسن ( زنده در 1241 ق ) فرزند محمد كاظم ورنوسفادرانى سدهى اصفهانى , از علماى اصفهان .اين تفسير در يك مجلد به زبان عربى و شيوه ادبى شامل بخشى از قرآن كريم است .
مـؤلـف در مـقـدمه خويش تصريح نموده كه غرض از تاليف اين كتاب , تفسير كلمات غريب قرآن كـريم و بيان و شرح مشكلات آيات و متشابهات و اختلاف قراءآت آن و وضعيت هر آيه سپس عدد آيات و حروف هر سوره از آغاز تا پايان قرآن و سال فراغت از تاليف 1241 ق مى باشد.
نسخه اصلى به خط مؤلف را فرزندش در 1263 ق وقف نموده است .
و نقش مهرش محمد مهدى است .سـپس توليت آن نسخه را به عالم فاضل ملا شيخ احمد بن رحمت اللّه ساكن ترك آباد از توابع يزد واگذار كرده است .
اين نسخه جزو مخطوطات كتابخانه شيخ محمد حسين جندقى در كربلا موجود است .و روى برگ اول آن به نام تفسير ورنوسفادرانى ناميده شده است .
ورنوسفادران از محال سده , از توابع اصفهان , مى باشد.
مـنـابـع : الذريعة , 4/320; تفسير شيعه , 139; مفسران شيعه , 182; نهضتهاى فكرى ايرانيان , عصر قاجار, 3/1495.
الجوهر الثمين فى تفسير القرآن المبين
( تـفـسـيـرهـاى سـه گانه شبر ), اثر سيد عبداللّه شبر ( 1188 – 1242 ق ) فرزند سيد محمدرضا حـسـينى كاظمى معروف به شبر, از اعاظم علماى اماميه و مشاهير مفسران شيعه ( – شبر, سيد عبداللّه , آل شبر ). اين اثر در دو مجلد بزرگ به زبان عربى , نظير تفسير صافى اثر ملا محسن فيض كاشانى است و به شيوه مزجى است و بدون مقدمات وارد بحث تفسير مى گردد.
مجلد اول از آغاز سوره فاتحه تا سوره نحل .
مجلد دوم از سوره اسراء تا آخر قرآن كريم .
شامل بيش از سى و چهار هزار سطر.تاريخ فراغت هر دو تاليف 1239 ق مى باشد.شيخ آقابزرگ تهرانى صاحب الذريعة نسخه اصلى به خط مؤلف را نزد حفيد مؤلف سيد محمد بن على شبر ديده است .اين اثر پس از فوت او به فرزندش سيد على شبر رسيده و در كتابخانه او موجود است و بعضى اين تفسير را به غلط تفسير كبير سيد شبر دانسته اند.
بـراى سـيد عبداللّه شبر تفسيرهاى ديگرى نام برده اند از اين قرار:
1) صفوة التفاسير, بزرگترين و نخستين تفسير سيد شبر معروف به تفسير كبير در دو مجلد بزرگ , به زبان عربى , و شيوه روائى .مـؤلـف در ايـن اثـر خود به طور مزجى قرآن كريم را تفسير كرده و بيشتر جنبه روايتى دارد و به مباحث ديگر كمتر مى پردازد.صاحب روضات و الذريعة اين تفسير را به نام تفسير الكبير مى خوانند.
سـيد محمد مال اللّه يكى از شاگردان مؤلف در شرح حال استادش سيد شبر مى نويسد اين تفسير در شصت و دو هزار سطر است و غير از تفسير الجوهر الثمين است .مجلد اول از سوره حمد تا سوره يوسف و مجلد دوم از سوره رعد تا پايان قرآن كريم را دربردارد.نـسخه عصر مؤلف از مجلد دوم در كتابخانه آية اللّه مرعشى در قم ( شماره 5268 ) موجود است و روى برگ اول آن به غلط تفسير وسيط شبر شناسانده شده است .
2) تفسير الوجيز ; تفسير الصغير, اين تفسير كوچكترين تفسيرهاى سه گانه سيد شبر است .در يك مجلد به زبان عربى و شيوه روائى و از مشهورترين تفسيرهاى قرن سيزدهم است .ايـن تـفسير سومين تفسير مؤلف است و از دو تفسير الكبير و الوسيط او تلخيص گرديده و بسيار مختصر و به شيوه مزجى است .
خود مؤلف در آغاز كتاب خويش اشاره هايى به اين نام دارد.
دكتر حامد حنفى داوود در مقدمه خود بر چاپ دوم اين تفسير ضمن ذكر مولفات سيد شبر از اين تفسير به نام الوجيز ياد كرده است .
در مـقـدمه بر اين تفسير مى نويسد: مؤلف دقت بسيارى در معنى و ايجاز در بيان عبارات به كار گرفته است .
و اين شيوه هم براى مبتديان هم محققان سودمند است .
پـژوهـشگران از آن جهت بهره مند مى شوند كه به شيوه اى موجز اصطلاحات علم تفسير متمركز است .از سـوى سـبـك ساده و روان آن در بيان مطالب براى مبتديان بدون هيچ تكلف و زحمت مفهوم است .
از ويـژگـيـهـاى ديـگـر ايـن تفسير آن است كه تمامى وجوه مختلف قراءآت قرآن كريم را كه از گذشتگان روايت شده و نزد قرا, معروف است , ياد كرده است .مانند قرائت حفص كه از عاصم روايت مى كند.
و نـيـز در تـفسير ايات از احاديث و روايات ائمه معصومين (ع ) مخصوصا حضرت اميرالمؤمنين و حضرت صادق (ع ) بسيار نقل مى كند.
هـمـچنين دقت بسيارى در مباحث لغوى آيات و شيوه و تفسير قرآن با قرآن و نيز عنايت به بيان شـان نـزول آيات و ديگر مسائل دارد نسخه هاى خطى اين تفسير بسيار است از جمله نفيس ترين آنـها دو نسخه اصل به خط مؤلف كه بر روى يكى از آنها خط شيخ محمد حسن صاحب جواهر نيز درج شده است .
از مـخطوطات كتابخانه حفيد مؤلف سيد على بن محمد بن على بن حسين بن سيد عبداللّه شبر است .هـمـچـنـين سه نسخه در كتابخانه سيد نصراللّه تقوى در تهران , و نسخه عصر مؤلف در كتابخانه آية اللّه مرعشى در قم ( شماره 452 ) موجود است .
ايـن تـفـسـير براى نخستين بار در سال 1352 ق در تهران به تحقيق سيد نصراللّه تقوى و مقدمه محمد على بامداد طبع گرديد.سپس در قاهره عينا در بيروت تجديد چاپ شده است .
نـاشـر, مـقدمه تفسير آلاء الرحمان علامه شيخ محمد جواد بلاغى در اعجاز قرآن و عدم تحريف و نـقـص در قرآن , و مفردات الفاظ قرآن كريم و بيان معانى آنها و تواتر و ذكر برخى از رجال حديث ثقلين را در آغاز نقل كرده است .و كشف الياتى تحت عنوان دليل اليات القرآنية در پايان آن آورده است .در اين طبع يك صفحه از قرآن كريم در وسط صفحه و تفسير در اطراف آن قرار گرفته است .و برخى توضيحات لغوى نيز در پاورقى چاپ شده است .( چاپ سوم , دار احياء التراث العربى , 1397 ق ).
3) قـصـص الانـبـيـاء, اين تفسير در يك جلد و به زبان عربى كه در آن آيات مربوط به داستانهاى پـيـامـبران را گردآورى نموده سپس روايات و اخبار رسيده از ائمه اطهار (ع ) را ذيل هر آيه ذكر كـرده و تغيير نموده است از اين كتاب چند نسخه موجود است از جمله يك جلد به خط مؤلف در كتابخانه شاگردش ملا محمد برغانى در كربلا موجود است .
مـنـابـع :
الاعلام , 4/131; تفسير الوجيز, مقدمه , الذريعة , 5/288, 15/48, 25/42; الفوائد الرضويه , 249; فهرست كتابخانه آية اللّه مرعشى , 2/54, 14/58; الكرام البررة , 2/777; الغدير, 4/190; ماضى الـنـحـيـف , 2/319, 3/136; مصفى المقال , 238; معجم رجال الفكر, 240; مشهد الامام , 4/143; معجم المؤلفين العراقيين , 2/327; معارف الرجال , 2/9; مفسران شيعه , 177.
البدرالباهر
اثر شيخ آقا محمد على ( نجف 1188 – قمشه 1245 ق ) فرزند آقا محمد باقر هزار جريبى نجفى , از علما و مراجع شيعه .اين تفسير در يك مجلد به زبان عربى و شيوه روائى شامل شرح و بيان بخشى از قرآن كريم است .مـؤلـف در اثر خود آيات قصص انبياء (ع ) و بعضى از آيات ديگر را كه مورد نظرش بوده گردآورى نـموده سپس با بهره گيرى از روايات و احاديث ائمه معصومين (ع ) و شرح احاديث مشكل و بيان مسائل مهم علمى از جمله هيئت و نجوم , و آنها را تفسير و تاويل نموده است .
شـيـخ آقـابـزرگ تهرانى نسخه اى از اين تفسير را در كتابخانه آل شيخ الاسلام زنجانى در زنجان معرفى نموده است .و در الذريعة مى نويسد كه احتمالا اين اثر در چند مجلد است و هر بخش آن حديقه نام دارد.سپس اضافه نموده كه حديقه سوم آن را در شرح بعضى از اخبار معضله در آخر مجلد كتاب الصلاة از مؤلفات وى به نام ( البحر الزاخر ) ديده است .
مـنابع :
الذريعة , 3/67; الفوائد الرضوية , 576; ماضى النجف و حاضرها, 3/517; مصفى المقال فى مـصـنـفى علم الرجال , 338; معارف الرجال , 2/307; معجم الدراسات القرآنية , 40; معجم رجال الفكر, 463; معجم المؤلفين , 11/44; مفسران شيعه , 180.
تفسير نورى
اثـر آخوند ملا على نورى ( م 1246 ق ) فرزند جمشيد معروف به نورى , مجدد فلسفه صدرائى , از اعاظم حكماى شيعه در عصر خويش ( – آخوند نورى ). ايـن تـفـسـيـر مـجـمـوعـه تـعـلـيـقات و حواشى مؤلف به زبان عربى و شيوه فلسفى بر تفسير صدرالمتالهين شيرازى ( م 1050 ق ) است ( – تفسير صدرالمتالهين شيرازى ).
1) بـخـش اول شـامل سوره هاى فاتحه و آيه 65 سوره بقره ( و لقد علمتم الذين اعتدوا منكم فى السبت ) و آية الكرسى و آيه نور و سوره هاى حديد, اعلى , طارق , سجده , يس , واقعه , زلزال .نسخه هاى خطى آن فراوان است و نخستين بار در حواشى تفسير ملاصدرا به چاپ سنگى رسيده است .سـپـس آقاى محمد خواجوى در پايان هر مجلد از طبع حروف چينى تفسير ملاصدرا آنها را تحت عـنـوان تـعـلـيـقـات الحكيم الالهى على النورى در سال 1366 ش با تحقيق و مقابله از روى نـفـيـس ترين نسخه هاى خطى از جمله قسمتى از آن از روى خط مؤلف ( كه نسخه اش نزد آقاى دكتر سيد احمد تويسركانى محفوظ بوده است ) طبع نموده اند.
2) بخش دوم تفسير سوره اخلاص [ ; تفسير سوره توحيد ] در يك جلد به زبان عربى و شيوه عقلى .مـؤلـف در ايـن اثر خود با مشرب فلسفى و حكمى خويش به تفسير سوره مباركه توحيد پرداخته است .دو نسخه از اين بخش تفسير در كتابخانه آستان قدس ( شماره هاى 7511 و 11572 ) موجود است .
3) حواشى بر اسرار اليات : در يك مجلد به زبان عربى .مؤلف تعليقات و حواشى حكمى نفيسى بر اسرار اليات صدرالمتالهين شيرازى نوشته است .
مـنـابـع :
تـاريخ حكماء و عرفاء, 27; الذريعة , 4/335; فهرست الفبائى آستان قدس , 135; مفسران شيعه , 179; نهضتهاى فكرى ايرانيان , عصر قاجار, 3/1491.
تفسير الدر النظيم فى تفسير القرآن العظيم
اثر مولى شيخ محمدرضا فرزند محمد امين همدانى معروف به كوثر عليشاه و كوثر همدانى متخلص به كوثر ( م 1247 ق ) مدفون در مشتاقيه كرمان , از مشاهير عرفاى عصر قاجار كه در طريقت مقام شامخى يافت .
بـر اثر تشابه اسم اكثر شرح حال نويسان بين مفسر و حفيد وى شيخ ميرزا محمد رضا فرزند شيخ ميرزا على نقى بن شيخ محمد رضا خلط نموده اند.
تفسير مورد بحث به فارسى و در دو مجلد است .مـفـسـر به تفسير آيات مربوط به اصول و فروع دين و مواعظ و قصص قرآن كريم پرداخته بى آنكه ترتيب سوره هاى قرآن را رعايت كند.
كتاب حاوى مقدمه اى است كه خود شامل دوازده تمهيد و پنج اصل در عقائد و پنج خاتمه است .مجلد اول در تفسير آيات توحيد مى باشد.مفسر آيات توحيد را از قرآن استخراج نموده سپس به تفسير و تاويل آنها با مذاق حكمى و عرفانى خود پرداخته است .مـجـلد دوم آغاز آن با آيه ميثاق از سوره انفال مى باشد و پس از مجلد دوم اجل به او مهلت نداد و وفات يافت .
اين دو مجلد توسط شاگرد مفسر ميرزا ابوالقاسم معين الملك , در 1279 ق , در تهران چاپ سنگى گرديده است .همچنين گفتنى است كه فرزندش شيخ ميرزا على نقى , صاحب تفسير آيات الائمه است كه آن را با زبر و بينات اسماء ائمه (ع ) استخراج و تفسير نموده است .كوثر عليشاه تفسير ديگرى به نام آيات الائمة دارد كه در يك مجلد به زبان عربى در بيان و تفسير آيـات نازله در شان حضرت على بن ابى طالب (ع ) و ساير ائمه معصومين (ع ) با مذاق عرفانى خود آميخته با روح تصوف تاليف نموده است .خانبابا مشار آن را جزء كتب چاپى ذكر كرده ولى مشخصه ديگرى از آن نقل نكرده است .
مـنـابع :
اعيان الشيعة , 9/290; الذريعة , 8/83; رياض العارفين , 471; فرهنگ سخنوران , خيام پور, 491; الكرام البررة , 2/549; طرايق الحقائق , 3/264; معجم الدراسات القرآنية , 158; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , خانبابا مشار, 3/139, المثر و الثار, 164.
تفسير شهيدى كبير
اثر ميرزا هداية اللّه شهيدى ( رجب 1178 – رمضان 1248 ق ) فرزند شهيد سعيد سيد ميرزا مهدى خراسانى معروف به شهيدى , مستشهد به سال 1217 ق .سر سلسله سادات آل شهيدى در خراسان از خاندانهاى علمى معروف شيعه ( – آل شهيدى ). ايـن تـفـسير در دو مجلد بزرگ به زبان عربى و شيوه كلامى و روائى شامل شرح و بيان بخشى از قرآن كريم است .
صـاحـب فـردوس التواريخ مى نويسد مؤلف ده جزء اول و ده جزء آخر قرآن مجيد را تفسير نموده است .وى پـس از ذكر آيات قرآن به سبك كلامى و با بهره جويى از روايات و احاديث ائمه معصومين (ع ) به تفسير و تاويل آيات مى پردازد.
بـعـدها فرزندش سيد ميرزا هاشم شهيدى خراسانى ( م 1269 ق ) ده جزء ناتمام باقى مانده وس ط قـرآن را تـفـسـيـر نموده تكميل كرد ( – تفسير شهيدى صغير ) نسخه اصل خط مؤلف نزد احفاد مصنف در مشهد مقدس موجود است .
مـنابع :
اعيان الشيعة , 10/263; الذريعة , 4/321; شهداء الفضيلة , 282; تفسير شيعه , 139; مفسران شيعه , 182.
كنزالعرفان فى تفسير القرآن
اثر شيخ محمد صالح فرزند ملا محمد ملائكه ( م 1271 ق ) فرزند شيخ محمدتقى برغانى قزوينى حائرى , از اعاظم مفسران شيعه و ائمه فتوى و مراجع تقليد ( – برغانى , شيخ محمد صالح ). تفسير كنزالعرفان به عربى و در بيست و هفت مجلد بزرگ است .نسخه هاى آن امروزه در دست مى باشد.
شيوه مفسر در اين تفسير چنين است كه پس از ذكر چندين آيه از قرآن به تفسير آنها مى پردازد و به اختلاف قراءآت و معرفى قراء و شرح حال آنها توجه دارد.سپس در آيات تشريع به شرح احكام آيه بر مبناى مذاهب اربعه اسلامى پرداخته سپس برابر حجيت فـقه جعفرى استدلال مى نمايد و همچنين در مواقع مناسب به بحث درباره ظهور حضرت حجت (عـج ) و اخـبـار وارده و عـلائم ظـهور و قيام آن حضرت مى پردازد و به نقل روايات وارده از ائمه معصومين (ع ) در خصوص هر آيه اهتمام دارد.
همچنين كلمات غريب و آيه را نيز توضيح مى دهد.در شـرح اعـراب كـلـمـات قرآن به بحثهاى باريك زبانى و ادبى پرداخته به اشعار مناسب از قدما استشهاد مى نمايد.و نـيـز اقـوال متقدمين را در بابت هر آيه ذكر نموده و به گفته هاى متكلمين و ارباب جدل نظر دارد.
آيات ناسخ و منسوخ را معرفى مى نمايد و اسباب نزول و مكان نزول آيه را نيز روشن مى سازد و در خصوص بعضى آيات انواع طرائف و حكم و دقايق ادبى و تاريخى به ميان آورده است .اين تفسير در نوع خود كم نظير است .
آقابزرگ تهرانى در الذريعة آن را سهوا هفت مجلد ياد كرده است .اين تفسير پنجمين و آخرين تفسير مفسر است .
شيخ محمد صالح از جمله مفسران شيعه است كه در فنون قرآن كريم از خود آثارى باقى گذاشته اسـت و به تاليف پنج تفسير پرداخته است :
1) اسرارالقرآن ( – دايرة المعارف تشيع , 2/139 ) در دو مجلد.
2) معدن الانوار و مشكاة الاسرار در يك مجلد.
3) مفتاح الجنان فى حل رموز القرآن , آن را تفسير الوسيط يا تفسير البرغانى نيز مى گويند.ايـن كـتاب در هشت مجلد بزرگ به زبان عربى است و آيات قرآن بر مبناى روايات و احاديث ائمه هدى (ع ) تفسير و تاويل شده است .اين اثر تلخيصى از تفسير بزرگ مؤلف به نام بحرالعرفان و معدن الايمان است .جـلد اول آن شامل سه حزب تا سوره آل عمران كه در 1379 ق با مقدمه و تحقيق به وسيله كاتب اين سطور ( عبدالحسين شهيدى صالحى ) در نجف به چاپ رسيده است .نسخه هاى متعددى از اين تفسير موجود است از جمله نسخه هاى خط مؤلف نزد كاتب اين سطور و نسخه هائى در كتابخانه آستان قدس رضوى ( شماره 8404 ) و در كتابخانه آية اللّه مرعشى و در كتابخانه ملك محفوظ مى باشد.
4) بحرالعرفان و معدن الايمان , در 17 مجلد كه به تفسير الكبير شهرت دارد.
5) تـفـسـيـر مـورد بـحث كنزالعرفان فى تفسير القرآن , يك دوره از نسخه اصل به خط مؤلف در كتابخانه وقفى وى در كربلا موجود است .
مـنـابـع :
احسن الوديعة , 1/35; الاعلام , 6/164; اعيان الشيعة , 9/367; مستدركات اعيان الشيعة , 2/300; ريحانة الادب , 1/248; الذريعة , 18/159; فوائد الرضوية , 210; معجم مصنفات القرآن الكريم , 2/215; مـعـجـم الـدراسـات الـقـرآنـيـة عـنـد الـشيعة الامامية , 247; معجم المؤلفين , 10/87; هدية العارفين , 2/377; نجوم السماء, نجوم السماء, 416.
الامالى
اثـر سيد حسين ( 1211 – 1273 ق ) فرزند سيد دلدار على نقوى لكنهوى معروف به سيد العلماء از مشاهير علماى شيعه در هندوستان .وى از بـرجـستگان سلسله آل نقوى از بزرگترين خاندان علمى شيعه در هندوستان است ( – آل نقوى ). اين تفسير در يك مجلد بزرگ به زبان عربى شامل بخشى از قرآن كريم است .
مـؤلف در اين اثر خود به تفسير سوره هاى فاتحه و بخشى از سوره بقره و سوره اخلاص , دهر, و آيه 137 سـوره بقره و كذلك جعلناكم امة وسطا با بهره گيرى از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) پرداخته است .شيخ آقابزرگ تهرانى به نقل از اوراق الذهب مى نويسد داراى فوائد بسيار است .
نسخه اين تفسير از مخطوطات كتابخانه آل نقوى در لكنهو موجود است .
مـنـابـع :
الـذريعة , 2/311; الفوائد الرضوية , 135; الكرام البررة , 1/387; كشف الحجب , 20; معجم الدراسات القرآنية , 27.
تفسير بروجردى
[ تفسير صراط المستقيم ], اثر سيد حسين ( 1238 – 1277 ق ) فرزند سيد رضا حسينى بروجردى از علماى عصر خويش ( – بروجردى , سيد حسين ). تفسير مورد بحث در يك مجلد بزرگ به زبان عربى شامل بخشى از قرآن كريم است مؤلف آن را بر چهارده مقدمه درباره جمع قرآن كريم و عدم تحريف قرآن مرتب كرده است .و آن را صراط المستقيم ناميده است مجلد اول شامل تفسير بسمله و سوره فاتحه و بقره است .
نسخه آن در كتابخانه سيد آقارضا موسوى بسيط سيد شفيع جاپلقى موجود است .مفسر همچنين داراى تفسير ديگرى است مشتمل بر حواشى و شرح بر تفسير بيضاوى ( م 685 ق ).
مـنابع :
تاريخ بروجرد, 2/353; الذريعة , 4/272; ريحانة الادب , 1/252; فوائد الرضوية , 155; الكرام البررة , 1/391; مكارم الثار, 4/1058; تفسير شيعه , 139; مفسران شيعه , 181.
آيات الفضائل
اثـر ميرزا على ( زنده در 1280 ق ) فرزند رستم تبريزى مشهور به پيش خدمت , از علما و محققان قاجار.ايـن تـفـسـيـر بـه فـارسى در بيان و شرح آيات نازله در فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام و ائمه معصومين (ع ) است كه مفسر آيات مذكور را از قرآن كريم استخراج نموده سپس به تفسير و تاويل آنها پرداخته است .
و به نام ناصرالدين شاه قاجار اهدا كرده است .اين تفسير در سال 1273 ق در تهران به اهتمام حاج سيد على , چاپ سنگى شده است .
منابع :
آيات الفضائل , الذريعة , 1/48; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 4/247; معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الاماميه , 7; فهرست كتابهاى چاپى فارسى , خانبابا مشار, 1/130.
تفسير سوره الحمد
اثر شيخ عبدالجواد ( زنده در 1280 ق ) فرزند محمد جعفر, از علماى قرن سيزدهم هجرى .اين تفسير در يك مجلد به زبان عربى و شيوه ادبى شامل بخشى از قرآن كريم است .
مـؤلـف در ايـن اثر سوره فاتحه را با بهره گيرى از روايات و احاديث ائمه معصومين (ع ) به سبك ادبى تفسير و تاويل مى كند.آغـاز بـه بـسمله الحمد للّه الذى جعل الحمد مفتاح الصلاة و جعلها معراجا للمؤمنين و هو الذى محمدا و لم يتحمد باعطائه .
نسخه اين تفسير از مخطوطات كتابخانه آية اللّه مرعشى در قم ( شماره 5558 ) موجود است .
منبع : فهرست كتابخانه آية اللّه مرعشى قم , 14/320.
لوامع التنزيل
اثر شيخ حسن صالحى ( 1281 ق ) فرزند شيخ محمد صالح برغانى قزوينى حائرى , از علماى بزرگ قرن سيزدهم هجرى ( – برغانى صالحى , شيخ حسن ). ايـن تـفـسير در دو مجلد بزرگ به زبان عربى شامل بخشى از قرآن كريم به شيوه روائى و كلامى است .مـجـلـد اول تـا پايان سوره نحل و مجلد دوم از آغاز سوره اسراء كه اجل مهلت اتمام آن را نداده و ناتمام مانده است .و نيمه دوم آن ناتمام مانده است .مؤلف آن را بر يك مقدمه و دوازده فصل در علوم مختلف قرآن ترتيب داده است .
نخست در فضيلت و ثواب تلاوت قرآن , اسامى قراء و مشهورترين آنان نزد شيعه اماميه , منع تفسير بـه راى , عدم تحريف يا نقصان قرآن , حكم و ايمان به ظاهر قرآن , تاويل و تفسير, محكم و متشابه , نـاسـخ و مـنـسـوخ , اسـماء قرآن و معنى آن , تعداد آيات و كلمات قرآن , و غيره و سپس به تفسير استعاذه و بسمله و بعد سوره الحمد پرداخته است .
هـنگام تفسير آيات قيامت به مسائل حاد مورد جدل آن عصر در زمينه معاد جسمانى و روحانى و اوصاف قيامت و خلقت آسمانها و غيره مى پردازد و از طريق عقل و روايات , آراء شيخيه رد مى كند.نسخه اصل به خط مؤلف در كتابخانه شيخ محمد صالح برغانى در كربلا موجود است .
مـنـابـع :
سيره آل البرغانى , شيخ آقابزرگ تهرانى ( خطى ); شخصيت شيخ انصارى , 229; الكرام الـبـررة , 1/327; مـسـتـدركـات اعـيان الشيعة , 2/304; المستدرك على معجم المؤلفين , 203; مـقـدمه اى بر فقه شيعه , 115; مقدمه موسوعة فى فقه الشيعة , 1/49; معجم المؤلفين العراقيين , 3/560.
تفسير كاشانى حائرى
اثـر سـيـد حسين ( 1215 – 1285 ق ) فرزند رضى الدين محمد حسينى كاشانى حائرى , از علما و ائمه فتوى و مراجع تقليد.تـفسير مورد بحث در يك مجلد به زبان عربى شامل بخشى از قرآن كريم از آغاز سوره مريم تا آخر قرآن است .مـؤلـف هـنگامى كه مجلد اول جوامع الجامع امين الاسلام طبرسى ( 468 – 548 ق ) را مشاهده مى كند بسيار مى پسندد و در تفسير خود از آن استفاده مى كند.
نسخه اصل به خط مؤلف نزد فرزند وى سيد محمد كاشانى ( م 1353 ق ) در كربلا موجود است .
منابع :
الذريعة , 4/272; فوائد الرضوية , 157; الكرام البررة , 1/393.
بصائر الايمان فى تفسير القرآن
اثر سيد صبغة اللّه ( ح 1218 – 1285 ق ) فرزند سيد جعفر بروجردى معروف به كشفى , از مفسران شيعه و حكيم متاله از برجستگان آل كشفى است ( – آل كشفى ). اين تفسير در سه مجلد بزرگ به عربى و به سبك كلامى با بهره از روايات ائمه اطهار (ع ) مى باشد.
جـلد اول داراى يك مقدمه سپس تفسير سوره الحمد تا سوره الكهف و جلد دوم از سوره الكهف تا سوره يس و مجلد سوم از سوره الصافات تا سوره الناس .
مـنـابـع :
الذريعة الى تصانيف الشيعة , 3/123, 8/100; شخصيت شيخ انصارى , 272; اعيان الشيعة , 7/373; الكرام البررة , 2/666; مفسران شيعة , 175; معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية , 42.
آيات الولاية و تفسيرها
اثر سيد ميرزا ابوالقاسم ( م 1286 ق ) فرزند محمد نبى حسينى شريفى ذهبى شيرازى متخلص به راز معروف به ميرزا بابا شيرازى و راز شيرازى , از عرفاء و اقطاب سلسله ذهبيه .
ايـن تفسير به فارسى و درد و مجلد شامل هزار و يك آيه از قرآن كريم است كه در فضائل حضرت اميرالمؤمنين (ع ) و ائمه معصومين (ع ) نازل گرديده است .مؤلف در سيصد آيه به آراء بسيارى از مفسران .
اسـتـشـهاد و استناد نموده و بقيه را به حكم روايات با بهره گيرى از احاديث مرويه از ائمه اطهار (ع ) تفسير و تاويل مى نمايد.اين تفسير در سال 1323 ق در دو مجلد به چاپ رسيده است .
مـنـابـع :
الـذريـعة , 1/49; رياض العارفين , 436; ريحانه الادب , 5/184; طرائق الحقائق , 3/456; فـرهنگ سخنوران , 1/361; الكرام البررة , 1/68; معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية , 9; مفسران شيعه , 176; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , خانبابا مشار, 1/247 – 250.
كشف الغطاء فى تفسير سورة هل اتى
اثـر سـيـد رجـبـعـلى خان بهادر حسنى حسينى نقوى بهكرى دهلوى لاهورى ( م 1286 ق ), از متكلمين شيعه در هندوستان .اين تفسير در يك مجلد به زبان فارسى و شيوه كلامى شامل بخشى از قرآن كريم است .
مـؤلف اثر خود را اختصاص به تفسير و تاويل سوره الدهر داده و در تدوين آن شيوه مبتكرانه اى را پيش گرفته است .او ابـتـدا آيـات سـوره الدهر را به سبك كلامى تفسير و تاويل مى كند و سپس آن را با واقعه كربلا تطبيق داده است .اين تفسير در نوع خود غريب و بى نظير است .
اين كتاب نخست در لاهور در 1266 ق به چاپ سنگى طبع گرديده و مجددا در 1285 ق تجديد طبع يافته است .همين مؤلف تفسير ديگرى دارد به نام تفسير سر اكبر: در يك مجلد به زبان فارسى و شيوه كلامى شامل بخشى از قرآن .مـؤلـف اين اثر خود را اختصاص به تفسير و تاويل سوره الفجر داده و نيز همان شيوه تفسير كشف الـغـطـاء را به كار برده است و تفسير سوره الفجر را به سبك كلامى با شهادت حضرت ابى عبداللّه الحسين سيدالشهداء (ع ) تطبيق داده و در نوع خود بى نظير است .اين تفسير در 1267 ق در لاهور چاپ سنگى گرديده است .
مـنـابـع :
الـذريعة , 18/46; الكرام البررة , 536; كشف الحجب , 467; مفسران شيعه , 176; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 3/106.
الانوار القدسيه فى الفضائل الاحمدية
اثـر شـيـخ زيـن الـعابدين گلپايگانى ( 1218 – 1289 ق ) از علماى شيعه , از شاگردان شيخ على كاشف الغطاء, محمد حسن صاحب جواهر, و شيخ حسين اصفهانى صاحب فصول .
اين تفسير به آيه شريفه صلوات ( ان اللّه و ملائكته يصلون على النبى ) اختصاص يافته كه شامل يك مقدمه و هشت باب و هر باب داراى انوار و حجب و استار مى باشد.
آقابزرگ تهرانى آن را اثرى مبتكرانه مى شمارد.
نسخه اصل به خط مفسر نزد فرزندش عالم فاصل ميرزا مهدى معروف به آقازاده محفوظ است .
منابع :
الذريعة , 437; الكرام البررة , 2/587; اعيان الشيعة , 7/164.
تفسير قارپوزآبادى قزوينى
اثر شيخ ملا على قزوينى قارپوزآبادى ( 1209 – 1290 ق ), از علماى قزوين .اين تفسير در دو مجلد به زبان عربى و شيوه روائى و كلامى شامل بخشى از قرآن كريم است مؤلف اين اثر را به تفسير سوره يس تا آخر قرآن اختصاص داده است .
پس از ذكر آيه با بهره گيرى از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) به تفسير و تاويل آيه مى پردازد.نسخه اصل به خط مؤلف نزد فرزندش شيخ محمد صادق قزوينى موجود است .
مـنـابـع :
تـفـسير شيعه , 140; الذريعة 4/301; مفسران شيعه , 178; معجم الدراسات القرآنيه عند الـشـيعة الامامية , 94; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 4/359; فهرست مشاهير علماء زنجان , 82; المثر و الثار, 143.
احسن التفاسير
اثر مولى محمد جعفر ( م ح 1290 ق ) فرزند شيخ عبدالصاحب خشتى دوانى , از مفسران و فقهاى شيعه .اين تفسير به فارسى و به شيوه روائى است .
مفسر در تفسير آيات قرآن كريم اكتفاء به نقل احاديث و روايات ائمه معصومين (ع ) مى نمايد.مؤلف اين اثر را در 1288 ق آغاز به تاليف كرده و تا پايان سوره فاتحه به اتمام رسانده است .
نـسـخه اين تفسير را شيخ آقابزرگ تهرانى در نجف اشرف نزد شيخ ابوالقاسم طهرانى در مدرسه صدر نجف مشاهده نموده است .نسخه ديگرى از آن در كتابخانه شوشتريهاى نجف موجود است .
عبدالصاحب خشتى داراى اثر ديگرى در ترجمه است كه نام آن ترجمه قرآن مى باشد.
مـنابع :
فهرست نسخه هاى خطى فارسى , 1/2; الذريعة , 1/286; الكرام البررة , 1/261 – 262; معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية , 12.
تفسير شاهرودى
اثـر مـلا مـحـمد على ( 1220 – 1293 ق ) فرزند ملا محمد كاظم خراسانى ( اصلا شاهرودى ), از علماى اماميه .مؤلف بيش از پنجاه و دو عنوان كتاب از خود باقى گذاشته است از جمله در علوم قرآن .
اين تفسير در يك مجلد بزرگ به زبان عربى و شيوه روائى است .نـسـخـه اصـل بـه خط مؤلف از مخطوطات كتابخانه فرزندش شيخ احمد شاهرودى مؤلف ازالة الاوهام است .
منابع :
اعيان الشيعة , 9/427; الذريعة , 4/277; تفسير شيعه , 140; مفسران شيعة , 180.
لغات القرآن الكبير
اثر ملا نظر على زنجانى حائرى ( 1203 – 1293 ق ), از علماى عصر خويش .اين كتاب در يك مجلد بزرگ به زبان عربى و شيوه ادبى شامل بخشى از قرآن كريم است .مؤلف در اين اثر لغات مشكل و كلمات غريب و متشابه آيات قرآن مجيد را نظما تفسير نموده و به سبك بسيار زيبا و روان از نظر لغوى و نحوى شرح نموده است .مـلا نـظـر عـلى اثر ديگرى به نام لغات القرآن الصغير دارد كه در يك مجلد به زبان عربى و شيوه ادبى شامل بخشى از قرآن كريم است .
مـؤلـف پـس از پايان تفسير لغات كبير مجدد كلمات غريب و آيات مشكل و متشابه قرآن مجيد را نظما تفسير نموده و نيز اين دو تفسير از نظر شيخ آقابزرگ تهرانى گذشته و آنها را ستوده است .
نسخه اصل به خط مؤلف نزد حفيد وى شيخ ميرزا محمود در كربلا موجود است .
منابع :
الذريعة , 18/331; شخصيت شيخ انصارى , 318.
تفسير صالحى برغانى
اثـر مـيرزا عبدالوهاب صالحى ( م 1294 ق ) فرزند شيخ محمد صالح برغانى قزوينى و متخلص به رضـوان , از ادبـا و مـتـكلمان و مفسران شيعه ( – برغانى صالحى , ميرزا عبدالوهاب ) تفسير مورد بحث در چند مجلد كوچك و بزرگ به زبان عربى و به شيوه فلسفى و كلامى شامل بخشى از قرآن كريم است .
مؤلف در اين اثر خود بعضى از سوره ها و آيات را كه مورد توجه او بوده – براى عنوان كردن مباحث عقلى و مسائل مورد مناقشه حاد آن روزگار مانند برزخ و روح و معاد جسمانى و روحانى و غيره – انـتـخاب نموده سپس با مشرب عرفانى خود و به سبك فلسفى و بهره گيرى از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) به تفسير و تاويل مى پردازد.
تـفـسـيـرهاى بازمانده از وى عبارت است از سوره مباركه حمد, سوره توحيد, سوره واقعه , سوره يـس , سوره اعلى , سوره حديد, سوره الضحى , آية الكرسى , آيه نور, آيه مودة و آيه قل الروح من امر ربى .نسخه اصل به خط مؤلف نزد حفيد وى ميرزا حسن صالحى در قزوين موجود است .
مـنـابـع :
خـاطـرات مـمـتحن الدوله , 253; سيرة آل البرغانى ; مقدمه اى بر فقه شيعه , 92,248; مـسـتـدركـات اعـيـان الشيعة , 2/304; المثر و الثار, 163; الكرام البررة , 2/808; مقدمه موسوعة البرغانى فى فقه الشيعة , 1/48.
تفسير طريحى
اثـر شيخ عبدالحسين ( 1235 – 1295 ق ) فرزند شيخ نعمت طريحى نجفى , از ادبا و علماى عصر خويش ( – آل طريحى ). اين تفسير در يك مجلد بزرگ به زبان عربى و شيوه ادبى شامل تمام قرآن كريم است .
مؤلف با بهره گيرى از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) به شيوه ادبى و لغوى به تفسير آيات قرآن كريم پرداخته است .نسخه اصل به خط مؤلف نزد احفاد وى در نجف اشرف موجود است .
منابع :
اعيان الشيعة , 7/451; الذريعة , 4/281; شخصيت شيخ انصارى , 280; شعراء الغرى , 5/157, الكرام البررة , 2/720, ماضى النجف و حاضرها, 2/445, معجم رجال الفكر, 289; تفسير شيعه , 140.
آيات الائمة
اثـر مـيـرزا عـلى نقلى ( م 1297 ق ) فرزند مولى رضا بن محمد امين همدانى حكيم , رياضى دان , متبحر در علوم غريبه و از علماى عصر خويش .اين تفسير در يك مجلد بزرگ به فارسى و به نام تفسير آيات الائمة است .
مفسر آن را بر مذاق اهل عرفان و تصوف نگاشته و در 1274 ق از نگارش آن فراغت يافته است .مـؤلـف ايـن اثر را به قواعد جفر و استخراج آيات قرآن كريم از طريق زبر و بينات در اثبات امامت حضرت على بن ابى طالب (ع ) و ائمه اطهار (ع ) آغاز نموده است .و آن شامل يك مقدمه در شرح و بيان احاطه قرآن كريم به تمام علوم مى باشد.سـپـس مـى گويد كه امامت ائمه اطهار (ع ) در قرآن كريم به طريق اشارات و رموز ياد شده ولى تصريح به امامت ائمه اثنى عشر نگشته است .
مـفـسر به زبان عربى و كتب عهدين قديم و جديد كاملا آشنائى و تسلط تام داشته است و در باب پنجم از اين تفسير از كتاب تورات و كتاب زبور و صحيفه دانيال و ساير كتب و رسالات عهدين در اثبات امامت حضرت اميرالمؤمنين (ع ) و ائمه اثنى عشر (ع ) استفاده كرده است .
و نيز عباراتى را به خط فارسى و زبان عبرى ذكر نموده است .امروز نسخه هاى متعدد از اين تفسير در دست مى باشد.از جمله نسخه خط مؤلف نزد حفيد وى ميرزا محمد در تهران و نيز نسخه كتابخانه مركزى آستان قـدس رضوى ( شماره 6950 ) و نسخه كتابخانه مجلس شوراى اسلامى ( شماره 1685 ) محفوظ مى باشد.
مـنـابـع :
الـذريعة , 1/40; فهرست الفبائى كتب خطى كتابخانه مركزى آستان قدس , 13; فهرست كتابخانه مجلس , 5/2 – 4; معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية , 5.
اسرار التنزيل فى تفسير القرآن
اثـر شـيـخ مـوسى صالحى ( م 1298 ق ) فرزند شيخ محمد صالح برغانى قزوينى , از علماى عصر قاجار.اين تفسير در دو مجلد به زبان عربى و شيوه كلامى و روائى شامل تمامى قرآن كريم است .
مؤلف در اين اثر پس از ذكر آيات قرآن به سبك كلامى و استدلالى و نقل از تفسيرهاى متقدمين و تـفسيرهاى پدرش بحرالعرفان و بهره گيرى از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) به تفسير و تاويل آيه مى پردازد.نسخه اصل به خط مؤلف نزد ميرزا حسن صالحى در قزوين موجود است .
منابع :
مستدركات اعيان الشيعة , 2/304; مقدمه موسوعة البرغانى فى فقه الشيعة , 1/51 – 52.
مشكاة المصابيح
اثـر شـيخ محمد مؤمن ( زنده در 1299 ق ) فرزند ابومحمد ميامى بسطامى , از حكما و متالهان و علماى اماميه .ايـن تـفـسـيـر در يـك مجلد به زبان عربى و شيوه فلسفى شامل شرح آيه 35 سوره نور ( اللّه نور السموات و الارض مثل نوره كمشكوة فيها مصباح ) است .اين تفسير را در يك مقدمه و ده مصابيح ترتيب داده است .ايـن اثر مشحون از مباحث فلسفى و حكمى و كلامى است و در 1299 ق از تاليف اين كتاب فراغت يافته است .
ميامى اين تفسير را به اسم حاج ميرزا جواد آقا مجتهد تبريزى تاليف نموده و به او اهدا كرده است .
نـسـخـه اصل به خط مؤلف از مخطوطات كتابخانه ميرزا محمد حسين بن محمد جعفر پيشنماز خيابانى در تبريز است .
منابع :
الذريعه , 21/61 – 62; معجم الدراسات القرآنية , 272.
خلاصة البيان فى حل مشكلات القرآن
اثر شيخ محمدتقى ( 1217 – 1299 ق ) فرزند حسين على هروى اصفهانى حائرى , از علماى شيعه وشاگردان صاحب جواهر.اين تفسير در يك مجلد به زبان عربى و شيوه ادبى و لغوى است .مؤلف به ترتيب سوره هاى قرآن كريم از آغاز قرآن تا انجام به تفسير كلمات و آيات مشكل و متشابه مى پردازد و در بعضى از موارد از روايات و احاديث ائمه معصومين (ع ) نيز بهره مى گيرد.
شـيـخ آقـابزرگ تهرانى كه اين تفسير را مشاهده نموده آن را ستوده است و در الذريعة مى نويسد تفسيرى نيكوست .مـؤلـف آن اغلب مشكلات هر سوره را از الفاتحة تا الناس شرح نموده و مهارت و تبحر او در لغت و ادبيات كاملا نمايان است .
نـسـخـه اصـل بـه خط مؤلف جزو مخطوطات كتابخانه شيخ محمد سماوى در نجف بود كه اين كتابخانه متفرق گرديد و قسمتى از كتب خطى آن به كتابخانه حكيم منتقل گرديده است .
مـؤلـف تـفـسـيـر ديگرى دارد به نام تفسير هروى حائرى شامل چند رساله به زبان عربى و شيوه كلامى و روائى است .مـؤلف در اين اثر به تفسير بعضى از آيات قرآن كريم كه خود نظر داشت و يا از وى سؤال گرديده بود مى پردازد.
از جمله تفسير آية الكرسى , و تفسير آيه نهم سوره النجم ( ثم دنا فتدلى فكان قاب قوسين او ادنى ). نسخه هاى آن در كتابخانه هاى عمومى و خصوصى موجود است .
منابع :
الذريعة , 4/328, 7/216; الكرام البررة , 1/212; معجم الدراسات القرآنية , 149; تفسير شيعه , 140; مفسران شيعه , 182.
خزائن القرآن
اثـر سـلـطـان الـقراء سيد محمود فرزند سيد محمد بن سيد مهدى بن عبدالفتاح علوى فاطمى حسنى حسينى حافظ, قارى و از مفسران عصر قاجار.
ايـن تـفـسير به فارسى و به شيوه ادبى و با بهره گيرى از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) نوشته شده است .
در اين تفسير هر آيه به جنبه ادبى و لغوى و قراءآت و نحو آن توجه داشته است .مـفـسـر آثـار زيادى در فنون تفسير و تجويد از خود باقى گذاشته است كه بعضى از آنها به چاپ رسيده است از جمله تجويد حل الجواهر به فارسى و تجويد جواهر القرآن به عربى و تجويد التحفة المحمدية كه همگى آنها به چاپ رسيده است .
منابع :
الذريعة , 7/155; ريحانة الادب , 3/61; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 6/86.
تفسير و تفاسير قرآن //عبدالحسين شهيدى صالحى