کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره یس آیه ۳۱ -۵۴

۳- النوبه الاولى‏

(۳۶/ ۵۴- ۳۱)

قوله تعالى: أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ‏ نمى‏بینند که چند تباه کردیم پیش ازیشان گروه گروه، أَنَّهُمْ إِلَیْهِمْ لا یَرْجِعُونَ (۳۱) که کسى ازیشان باز نمى‏آید؟

وَ إِنْ کُلٌ‏ و نیستند ایشان همه، لَمَّا جَمِیعٌ‏ مگر همه بهم، لَدَیْنا مُحْضَرُونَ (۳۳) نزدیک ما حاضر کردگان.

وَ آیَهٌ لَهُمُ‏ و یک نشان [از نشانهاى کردگارى و توانایى ما بر مرده زنده گردانیدن‏]؛ الْأَرْضُ الْمَیْتَهُ أَحْیَیْناها زمین مرده است که بباران زنده گردانیم، وَ أَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا و بیرون آریم ازین زمین دانه درودنى‏[۷]، فَمِنْهُ یَأْکُلُونَ (۳۳) تا از ان میخورند.

وَ جَعَلْنا فِیها جَنَّاتٍ‏ و در ان زمین بوستانها کردیم و آفریدیم، مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنابٍ‏ ازین خرمابنان ورزان، وَ فَجَّرْنا فِیها مِنَ الْعُیُونِ (۳۴) و برگشادیم در ان زمین چشمه‏هاى روان.

لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ‏ تا میخورند از میوه‏هاى آن، وَ ما عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِمْ‏ و از آنچه ایشان کشتند و نشاندند، أَ فَلا یَشْکُرُونَ (۳۵) بآزادى نباشند و کردگار را نپرستند؟

سُبْحانَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْواجَ کُلَّها پاکى و بى‏عیبى آن خداى را که بیافرید همه گونها را از آفریدگان جفت جفت، مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ‏ از آنچه زمین میرویاند، وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ‏ و از تنهاى مردمان و دیگر همه جانوران؛ وَ مِمَّا لا یَعْلَمُونَ (۳۶) و از آنچه آفریدگان ندانند.

وَ آیَهٌ لَهُمُ‏ و نشانى است ایشان را [بر توانایى ما]، اللَّیْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ این شب که مى‏درکشیم ازو روز، فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ (۳۷) تا ایشان در تاریکى میشوند.

وَ الشَّمْسُ تَجْرِی لِمُسْتَقَرٍّ لَها و خورشید میرود آرامگاه خود را، ذلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ (۳۸) آن راست داشته و باز انداخته خداى تواناى داناست.

وَ الْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ‏ و ماه اندازه کردیم آن را در رفتن منزلها در شبانروز، حَتَّى عادَ تا آن گه که باز گردد، کَالْعُرْجُونِ الْقَدِیمِ (۳۹) چون شاخ خرما بن یک ساله خشک.

لَا الشَّمْسُ یَنْبَغِی لَها نه آفتاب را سزد، أَنْ تُدْرِکَ الْقَمَرَ که ماه را دریابد [و کار و بار او]، وَ لَا اللَّیْلُ سابِقُ النَّهارِ و نه شب روز را کم آرد و عاجز [که در دست گیرد کار و بار او]، وَ کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ (۴۰) و هر دو در فلک فراخ میروند.

وَ آیَهٌ لَهُمْ‏ و نشانى است ایشان را [بر توانایى ما]، أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّیَّتَهُمْ‏ که ما برداشتیم پدران ایشان را که فرزندان را زادند، فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ (۴۱) در آن کشتى گران بار پر کرده.

وَ خَلَقْنا لَهُمْ‏ و بیافریدیم ایشان را، مِنْ مِثْلِهِ‏ از هم مانند کشتى نوح، ما یَرْکَبُونَ (۴۲) آنچه مى‏برنشینند بران.

وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ‏ و اگر خواهیم ایشان را در آب کنیم، فَلا صَرِیخَ لَهُمْ‏ فریادرس نبود ایشان را، وَ لا هُمْ یُنْقَذُونَ (۴۳) و ایشان را نرهانند.

إِلَّا رَحْمَهً مِنَّا مگر بخشایشى از ما، وَ مَتاعاً إِلى‏ حِینٍ (۴۴) و برخوردارییى تا فراسرانجام.

وَ إِذا قِیلَ لَهُمُ‏ چون ایشان را گویند: اتَّقُوا ما بَیْنَ أَیْدِیکُمْ‏ بپرهیزید از پاداش گناهان که کردید از پیش، وَ ما خَلْفَکُمْ‏ و گناهان که خواهید کرد ازین‏ پس؛ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ (۴۵) مگر ببخشایند بر شما.

وَ ما تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَهٍ مِنْ آیاتِ رَبِّهِمْ‏ نیاید بایشان هیچ نشانى از نشانهاى خداوند ایشان [و پیغامى از پیغامهاى او]، إِلَّا کانُوا عَنْها مُعْرِضِینَ (۴۶) مگر از ان روى گردانیده میباشند.

وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا و چون ایشان را گویند نفقه کنید بر درویشان، مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ‏ از آنچه اللَّه شما را روزى داد، قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا ناگرویدگان ایشان گویند گرویدگان را: أَ نُطْعِمُ مَنْ لَوْ یَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ‏ ما طعام دهیم کسى را که اگر اللَّه خواهد او را خود طعام دهد؟ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِی ضَلالٍ مُبِینٍ (۴۷) نیستید شما مگر در گمراهیى آشکارا.

وَ یَقُولُونَ مَتى‏ هذَا الْوَعْدُ و میگویند این هنگام رستاخیز کى خواهد بود؟ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ (۴۸) [باز نمائید با ما] اگر راست مى ‏گویید.

ما یَنْظُرُونَ إِلَّا صَیْحَهً واحِدَهً چشم نمی دارند مگر یک بانک، تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ یَخِصِّمُونَ (۴۹) که فرا گیرد ایشان را و ایشان با هم بر آویخته.

فَلا یَسْتَطِیعُونَ تَوْصِیَهً نه اندرزى توانند که کنند، وَ لا إِلى‏ أَهْلِهِمْ یَرْجِعُونَ (۵۰) و نه توانند که با خاندان خویش آیند.

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ و دردمند در صور، فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى‏ رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ (۵۱) ایشان از گورها بسوى خداوند خویش مى‏پویند شتابان.

قالُوا یا وَیْلَنا گویند اى ویل و نفریغ و هلاک بر ما، مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا که بیدار کرد و بینگیخت ما را از این خوابگاه ما؟! هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ‏ این آنست که رحمن وعده داده بود ما را، وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ (۵۲) و فرستادگان او راست گفتند.

إِنْ کانَتْ إِلَّا صَیْحَهً واحِدَهً نبود مگر یک بانک، فَإِذا هُمْ جَمِیعٌ‏ که ایشان را همه بهم، لَدَیْنا مُحْضَرُونَ (۵۳) نزدیک ما حاضر کردگان باشند.

فَالْیَوْمَ لا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً امروز بیداد نکنند بر هیچکس، وَ لا تُجْزَوْنَ إِلَّا ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (۵۴) و پاداش ندهند شما را مگر آنچه میکردید.

 

النوبه الثانیه

 

قوله: أَ لَمْ یَرَوْا یعنى اهل مکه‏ کَمْ أَهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ‏- الم یعتبروا بمن هلک قبلهم فیؤمنوا مخافه ان ینزل بهم مثل ما نزل بمن قبلهم. مشرکان مکه را میگوید: نه نگرند و عبرت نگیرند بآن گذشتگان و رفتگان ازین جهان و جهانیان داران و ستمکاران که ما چون ایشان را هلاک کردیم و از خانه و وطن برانداختیم و نام و نشان ایشان از زمین برگرفتیم، نترسند اینان که با ایشان همان کنیم که با آنان کردیم. اهل کلّ عصر قرن سمّوا بذلک لاقترانهم فى الوجود، و «کم» موضعه نصب باهلکنا، و الجمله فى تقدیر النّصب بیروا.

و أَنَّهُمْ إِلَیْهِمْ لا یَرْجِعُونَ‏ بدل من الجمله، و المعنى: انّهم لا یعودون الى الدنیا و لا یرجعون الیهم یوم القیمه- نمیدانند و نمى‏بینند که ما چند هلاک کردیم پیش ازیشان از گروه گروه و آنکه از ان هلاک کردگان و گذشتگان هیچکس باز نمى‏آید، همه میروند و کس را بازگشت نه، همه میروند و دیده عبرت نه.

فى الذاهبین الاولی ن من القرون لنا بصائر
لما رأیت مواردا للموت لیس لها مصادر
و رأیت قومى نحوها تمضى الاکابر و الاصاغر
لا یرجع الماضى الىّ‏ و لا من الباقین عابر
ایقنت انّى لا محا له حیث صار القوم صائر[۸]

وَ إِنْ کُلٌّ لَمَّا جَمِیعٌ لَدَیْنا مُحْضَرُونَ‏ اى- نجمعهم یوم القیمه للحساب و الجزاء على الاعمال. ابن عامر و حمزه و عاصم «لمّا» بتشدید خوانند و باین قراءت «ان» بمعنى جحد است و «لمّا» بمعنى الا، اى- و ما کلّ الا جمیع لدینا محضرون. باقى قرّا«لمّا» بتخفیف خوانند. و باین قراءت «ان» تحقیق سخن راست و «ما» صلت و زیادت توکید یعنى: و ان کلّ لجمیع لدینا محضرون.

«و آیه» رفع بالابتداء «لهم» خبره، «الارض المیته» اى- الیابسه. «احییناها» بالمطر، وَ أَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا من الحنطه و الشعیر و ما اشبههما الحبّ الذى یطحن و البذر الذى یعصر منه الدّهن و الحبّه عجم العنب، «فمنه» اى- من الحبّ «یأکلون».

«وَ جَعَلْنا فِیها» اى- فى الارض، «جنّات» بساتین، مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنابٍ وَ فَجَّرْنا فِیها مِنَ الْعُیُونِ‏.

«لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ‏» اى- ثمر الماء، لانّ الماء اصل الجمیع. و قیل: من ثمر ذلک.

قرأ حمزه و الکسائى: «من ثمره» بضمّتین، و الباقون «ثمره» بفتحتین. «وَ ما عَمِلَتْ» بغیر الهاء قراءه اهل الکوفه، و بالهاء قراءه الباقین. «ما» درین موضع بر دو وجه است: یکى بمعنى «الّذى» یعنى: و الّذى عملت ایدیهم، اى- غرست و زرعت و حفرت میگوید: بستانها کردیم از آنچه ایشان کشتند و نشاندند و چشمه‏ ها گشادیم از آنچه ایشان کندند و کاویدند.

وجه دوم ماء نفى است یعنى: لیأکلوا من ثمره و لم تعمله ایدیهم- تا از ان میوه‏ها خورند که نه از صنع ایشانست رویانیدن آن و نه کار ایشانست بیرون آوردن آن، ایشان کشتند امّا ببر نیاوردند ایشان نشاندند امّا ببار نیاوردند ایشان کندند امّا از سنگ آب نیاوردند، همانست که جاى دیگر فرمود میوه را: «ما کانَ لَکُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها» و آب را گفت: «وَ ما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِینَ» جاى دیگر فرمود: «أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ»، «أَ أَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ»

و قیل: اراد العیون و الانهار التی لم تعملها ید خلق مثل دجله و الفرات و النیل و نحوها. و قوله «ایدیهم» هذا کنایه عن القوّه لانّ اقوى جوارح الانسان فى العمل یده فصار ذکر الید غالبا فى الکنایه، و مثله قوله: ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیکُمْ‏. و فى کلام العجم: بدست خویش‏ کردم بخویشتن: و انت لا تنوى الید بعینها. أَ فَلا یَشْکُرُونَ‏- استفهام بمعنى الامر، اى- لیشکروا نعمى.

ثمّ نزّه نفسه عزّ و جلّ فقال: سُبْحانَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْواجَ کُلَّها اى- الاجناس و الاعمال و الانواع، مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ‏ من الحبوب و الثمار و الحشیش و الاشجار، وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ‏ یعنى الذّکور و الاناث؛ و ممّا خلق من الاشیاء من دوابّ البرّ و البحر یقال خلق اللَّه دابه ملأت ثلثى الارض و دوابّ البرّ و البحر الف صنف لا یعلم الناس اکثرها، یقول اللَّه تعالى: وَ نُنْشِئَکُمْ فِی ما لا تَعْلَمُونَ‏ وَ یَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ‏.

وَ آیَهٌ لَهُمُ‏ اى- لاهل مکه تدلّ على قدرتنا: «اللَّیْلُ نَسْلَخُ‏» اى ننزع و نکشط منه النهار؛ فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ‏ داخلون فى الظلمه، و المعنى: نذهب بالنهار و نجى‏ء باللیل و ذلک انّ الاصل هى الظلمه و النهار داخل علیها اذا غربت الشمس سلخ النهار من اللیل فتظهر الظلمه، اى- سلخنا الضّوء الذى هو شعاع الشمس من الهواء و کان کاللباس للهواء فصار لیلا کما ینزع اللباس من الشی‏ء، و منه قولهم: سلخت المرأه جلبابها؛ اى- نزعته.

وَ الشَّمْسُ تَجْرِی‏ یعنى: و آیه لهم الشمس تجرى، «لِمُسْتَقَرٍّ لَها»، اى- الى مستقر لها. معنى آنست که: خورشید میرود تا آرامگاه خویش و آرامگاه وى زیر عرش عظیم است. خبر درست است از مصطفى صلوات اللَّه و سلامه علیه که فرمود فرا بوذر غفارى: یا با ذر هیچ دانى که این آفتاب که فرو میشود کجا میرود؟

بوذر گفت:اللَّه ورسوله اعلم، رسول فرمود: همى رود تا بزیر عرش او را قرار گاهى است، چون آنجا رسد سجود کند، پس دستورى خواهد تا از مشرق برآید بر عادت خویش، هر روز دستورى مى ‏یابد و از مطلع خویش بر میآید تا روزى که او را دستورى ندهند، شفیع طلب کند و شفیع نیابد، دیر بماند و وقت در گذرد بداند که اگر نیز دستورى یابد بمشرق نرسد بنالد گوید: خداوندا مشرق دور است چه فرمایى؟ فرمان آید که از جاى خویش برآى آن گه از مغرب برآید و آن نشان مهین است از نشانهاى قیامت، آن گه مصطفى فرمودعلیه السلام:«أ تدرون متى ذاکم؟ حین لا ینفع نفسا ایمانها لم تکن آمنت من قبل».

و گفته ‏اند: مستقرّ وى آنست که در غروب و طلوع هر روز او را مشرقى و مغربى است، آن روز که باقصى المشارق و آخر المغارب رسد بمستقرّ خویش رسد، لانها لا تجاوزه. و قیل: «مستقرّها» نهایه ارتفاعها فى السماء فى الصّیف و نهایه هبوطها فى الشتاء. و در شواذّ خوانده ‏اند: «و الشّمس تجرى لا مستقر لها» و هو قراءه ابن مسعود یعنى انها جاریه ابدا لا تثبت فى مکان، همانست که جاى دیگر فرمود: «وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دائِبَیْنِ» این خورشید بر دوام همى رود او را آرام نه و باز ایستاد نه تا آن گه که دنیا بسر آید و بنهایت روش خویش رسد.

«وَ الْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ‏»- نافع و ابن کثیر و ابو عمرو و یعقوب «و القمر» برفع خوانند بر معنى ابتدایا بر تقدیر: و آیه لهم القمر. باقى بنصب خوانند یعنى: و قدّرنا القمر. «قدّرناه» اختیار بو حاتم رفع است و اختیار ابو عبید نصب، نظیره قوله تعالى:

وَ قَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسابَ‏- میگوید: ماه را در رفتن اندازه کردیم منزلهایى که اول آن شرطین است و آخر آن بطن الحوت تا درین منزلها میرود هر شب بمنزلى فروآید بیست و هشت منزل اندر دوازده برج فلک در هر برجى دو روز و سه یکى بماند تا در یک ماه فلک بتمامى باز برد و آن روز که بمنزل آخر رسد «عادَ کَالْعُرْجُونِ الْقَدِیمِ‏»- آن شاخ خرما بن که بر سر خوشه دارد چون یک سال برآید کهن گردد و خشک شود باریک و ضعیف و زرد شود و از خشکى متقوس گردد، رب العالمین میفرماید:ماه نو در آخر ماه هم چنان گردد، و در آن آیت دیگر فرمود: لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسابَ‏- این زیادت و نقصان ماه از آنست تا بر دیدار ماه و شمار رفتن او سال و ماه و روزگار میدانید.

«لَا الشَّمْسُ یَنْبَغِی لَها» اى- یسهل لها، بغیت الشی‏ء فانبغى لى، اى- استسهلته فتسهل لى و طلبته فتیسر لی، یقول عز و جل: لَا الشَّمْسُ یَنْبَغِی لَها أَنْ تُدْرِکَ الْقَمَرَ- لاختلاف مکانیهما فانّ القمر فى السماء الدنیا و الشمس فى السماء الرابعه. «وَ لَا اللَّیْلُ‏ سابِقُ النَّهارِ» لاختلاف زمانیهما فانّ زمان النهار وقت طلوع الشمس و زمان اللیل زمان غیبتها، سلطان قمر شب و سلطان آفتاب روز، میگوید: نیست ایشان را که امروز بر هم رسند یا بر سلطان یکدیگر زور کنند و پیشى گیرند تا بروز قیامت، پس چون قیامت پدید آید هر دو بر یکدیگر رسند چنانک رب العزه فرمود: وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ اما امروز یکى در فلک خویش میرود و بسلطان خویش مینازد. فذلک قوله: وَ کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ‏- السّبح- الانبساط فى السیر کالسّباحه فى الماء.

وَ آیَهٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّیَّتَهُمْ‏- قرأ نافع و ابن عامر و یعقوب: ذرّیاتهم» على الجمع، و قرأ الآخرون: «ذریّتهم» على التوحید، و المراد بالذّریّه ها هنا الآباء و الاجداد. و اسم الذّرّیه یقع على الآباء الذین ذرى منهم الاولاد و الذّریّه فى قوله‏ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ‏ هم الاولاد الذین ذرؤا من الاماء، و الذّرء الخلق، و «الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ‏» هو سفینه نوح علیه السلام- الآباء فى سفینه و الأبناء فى اصلابهم.

وَ خَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ ما یَرْکَبُونَ‏ یعى الزوارق و صغار السفن. و قال ابن عباس:هو الإبل تحمل فى البرّ کما تحمل السفن فى البحر. میگوید: در برّ آفریدیم مانند کشتى در بحر تا خلق بر ان مى‏نشینند و از آن منفعت همى گیرند. جاى دیگر فرمود: وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ- ما فرزندان آدم را برداشتیم در دشت و در دریا، در دشت و صحرا باشتران و در دریا بکشتى. و گفته‏اند: سه چیز آنست که اللَّه راند بکمال قدرت خویش:شتران در صحرا و میغ در هوا و کشتى در دریا.

قوله: وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ‏- نعمتهاى خویش بر شمرد و عطاها بر داد آن گه آیت قهر و هیبت بر پى آن داشت تا ایشان را تنبیه کند و خبر دهد که نعمت بشکر مقابل کنید و عطا بطاعت او بکار دارید، اگر نکنید نعمت بر شما و بال کنم و آن کشتى و آن دریا سبب هلاک کنم فذلک قوله: وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلا صَرِیخَ لَهُمْ‏ اى- لا مغیث لهم، وَ لا هُمْ یُنْقَذُونَ‏ ینجون من الغرق.

إِلَّا رَحْمَهً مِنَّا وَ مَتاعاً إِلى‏ حِینٍ‏ اى- الا ان نرحمهم و نمتّعهم الى انقضاء آجالهم‏ فهما منصوبان على المفعول له، و الرحمه هاهنا المهله.

وَ إِذا قِیلَ لَهُمُ اتَّقُوا ما بَیْنَ أَیْدِیکُمْ وَ ما خَلْفَکُمْ‏- قال ابن عباس: «ما بَیْنَ أَیْدِیکُمْ‏» یعنى الآخره فاعملوا لها، «وَ ما خَلْفَکُمْ‏» یعنى الدنیا فاحذروها و لا تغترّوا بها. و قیل: معناه اتّقوا الذى قدمتم بین ایدیکم من الذنوب و الّذی خلفکم منها لم تعملوها بعد و انتم عاملوها.

قال شقیق البلخى: لانا ممّا لم اعمل من الذنوب اشدّ خوفا مما عملت.

و قال قتاده:«اتَّقُوا ما بَیْنَ أَیْدِیکُمْ‏» اى- اتّقوا نکالا کنکال من کان قبلکم من الامم «وَ ما خَلْفَکُمْ‏» اى- اتّقوا قیام الساعه- میفرماید: بپرهیزید از چنان فضیحت و چنان عقوبت که پیشینان را بود، آن مکنید که ایشان کردند که بشما رسد آن عقوبت که بایشان رسید، همانست که فرمود: «فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُکُمْ صاعِقَهً مِثْلَ صاعِقَهِ عادٍ وَ ثَمُودَ». «وَ ما خَلْفَکُمْ‏» اى- اتقوا قیام الساعه التی خلفکم- بترسید از قیامت که میآید در قفاى شما، یعنى آن مکنید که در قیامت شما را بآن عذاب کنند و جواب این سخن محذوف است، اى- اذا قیل لهم اتّقوا لم یتّقوا و لم یرتدعوا.

وَ ما تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَهٍ مِنْ آیاتِ رَبِّهِمْ‏ اى- دلاله على صدق محمد (ص)، «إِلَّا کانُوا عَنْها مُعْرِضِینَ‏». قوله: «من آیه» این «من» تحقیق نفى است «مِنْ آیاتِ رَبِّهِمْ‏» «من» تبعیض است.

«وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ‏، یعنى لمشرکى قریش: «أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ‏» تصدّقوا على الفقراء و انفقوا على المساکین ممّا زعمتم من اموالکم انّه للَّه و هو ممّا جعلوه للَّه من الحرث و الانعام، قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا أَ نُطْعِمُ مَنْ لَوْ یَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ‏ قالوها استهزاء،- لا نطعمهم و لا نعطیهم و لم یعرفوا انّ اللَّه امرهم بذلک تعبّدا و امتحانا للعباد لیبلوا الغنیّ بالفقیر فیما فرض له فى مال الغنى، إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِی ضَلالٍ مُبِینٍ‏- فیه ثلاثه اقوال: احدهما انّه من تمام کلام الکفّار قالوا للمؤمنین: انتم فى ضلال مبین حیث ترکتم دین آبائکم و اتّبعتم محمدا صلى اللَّه علیه و سلم. و قیل: هو جواب من اللَّه لهم. و قیل امر المؤمنین بان یقولوا لهم؛ «إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِی ضَلالٍ مُبِینٍ‏».

وَ یَقُولُونَ مَتى‏ هذَا الْوَعْدُ یعنون وعد البعث و فیه اضمار، التأویل: ارونا إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ‏ و انّما ذکر بلفظ الوعد دون الوعید لانّهم زعموا انّ لهم الحسنى عند اللَّه ان کان الوعد حقّا.

«ما یَنْظُرُونَ‏» اى- ما ینتظرون، «إِلَّا صَیْحَهً واحِدَهً»- هذه الصیحه صعقه القیامه ینفخ فى الصور ثلث نفخات: الاولى نفخه الفزع و الثانیه نفخه الصّعقه و الثالثه نفخه القیام لرب العالمین بین کلّ نفختین اربعون سنه، و هذه الآیه فى النفخه الثانیه، «تَأْخُذُهُمْ‏» اى- تلحقهم «وَ هُمْ یَخِصِّمُونَ‏»- قرأ حمزه «یخصمون» بسکون الخاء و تخفیف الصّاد، اى- یغلب بعضهم بعضا بالخصام، و قرأ الآخرون بتشدید الصاد، اى- یختصمون، فادغمت التاء فى الصّاد، ثمّ ابن کثیر و یعقوب و ورش یفتحون الخاء، و ابو عمرو یختلس فتحه الخاء، و قرأ الباقون بکسر الخاء.

روى انّ النبى (ص) قال: «اتقوا من السّاعه و قد نشر الرجلان ثوبهما فلا یتبایعانه و لا یطویانه و اتقوا من الساعه و قد رفع الرجل اکلته فلا یطعمها».

«فَلا یَسْتَطِیعُونَ تَوْصِیَهً» اى- لا یقدرون على ان یوصى بعضهم بعضا، «وَ لا إِلى‏ أَهْلِهِمْ یَرْجِعُونَ‏» یعنى انّ السّاعه لا تمهلهم لشى‏ء بل یموتون حیث یسمعون الصّیحه. معنى آیت آنست که: اسرافیل در صور دمد یعنى نفخه صعق و مردم غافل باشند از قیامت و با یکدیگر در آویخته در معاملت و متاجرت، چنان که جامه‏اى در دست دو کس باشد بایع و مشترى و مى‏پیمایند در ان حال آواز صور برآید و هر دو در مقام خویش بمیرند یکى ترازو در دست دارد و بار مى‏سنجد ناگاه مرده بیفتد و ترازو هم چنان در دست وى، یکى گاو میدوشد یکى آب میکشد هر کس بر سر شغل خویش و از قیامت و رستاخیز بیخبر که ناگاه ایشان را صعقه افتد، اینست که رب العالمین فرمود: فَلا یَسْتَطِیعُونَ تَوْصِیَهً وَ لا إِلى‏ أَهْلِهِمْ یَرْجِعُونَ‏.

«وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ»- این نفخه سوم است نفخه بعث که خلق از گورها برآیند، و ذلک قوله: فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى‏ رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ‏ الاجداث- القبور، واحدها جدث «یَنْسِلُونَ‏»اى- یخرجون من القبور احیاء، نسل، اى- خرج من مضیق، و منه قیل للولد: نسل لخروجه من بطن امّه، و الصور- قرن فیه ارواح الموتى ینفخ فیه. و ذهب ابو عبید الى انّه جمع صوره کصوفه و صوف، اى- تنفخ فى الاجسام فیحیون «فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى‏ رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ‏» یسرعون.

قالُوا یا وَیْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا- قال ابن عباس و قتاده: انّما یقولون هذا لانّ اللَّه تعالى یرفع العذاب عنهم بین النفختین فیرقدون فاذا بعثوا بعد النفخه الآخره و عاینوا القیمه دعوا بالویل. و قال اهل المعانى: انّ الکفّار إذا عاینوا جهنّم و انواع عذابها صار عذاب القبر فى جنبها کالنوم فقالوا: «مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا»، ثم قالوا: «هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ‏»، اقرّوا حین لم ینفعهم الاقرار. و قیل: قالت الملائکه لهم: «هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ‏».

«إِنْ کانَتْ‏» یعنى ما کانت «إِلَّا صَیْحَهً واحِدَهً» یعنى النفخه الآخره، «فَإِذا هُمْ جَمِیعٌ لَدَیْنا مُحْضَرُونَ‏» للحساب و الخصومات. هلاک ایشان بصیحه‏اى و بعث و احیاء ایشان بصیحه‏اى، میگوید: نباشد مگر یک بانگ چون بنگرى همه بهم نزدیک ما حاضر کردگان باشند، همانست که گفت: «وَ حَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً». و گفته‏اند: صیحه بعث آنست که اسرافیل گوید بر صخره بیت المقدس: ایّتها العظام البالیه هلمّوا الى العرض على جبّار الجبابره.

فَالْیَوْمَ لا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً وَ لا تُجْزَوْنَ إِلَّا ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ‏- یجوز ان یکون «ما» مفعولا، و یجوز ان یکون تقدیره: بما کنتم تعملون، فحذف الجار، و نظیر هذه الآیه قوله: الْیَوْمَ تُجْزى‏ کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ، لا ظُلْمَ الْیَوْمَ‏ و قوله: وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ‏ و قوله: وَ إِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَهِ و قوله: وَ یَوْمَ یُرْجَعُونَ إِلَیْهِ فَیُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا.

 

النوبه الثالثه

 

قوله تعالى: أَ لَمْ یَرَوْا …- نه نگرند بدیده سر تا بدایع صنایع بینند؟ نه نگرند بدیده سرّ تا لطایف وظایف بینند؟ ننگرند بدیده سر تا آیات آفاق بینند؟

ننگرند بدیده سرّ تا آیات انفس بینند؟ ننگرند بدیده دل تا انوار هدایت بینند؟ ننگرند بدیده جان تا اسرار عنایت بینند؟ ننگرند بدیده شهود تا حضرت مشهود بینند؟ ننگرند بدیده وجد تا رایت وجود بینند؟ ننگرند بدیده بیخودى تا دوست عیان بینند؟ ننگرند بدیده فنا تا جهانى بیکران بینند؟!

الا تا کى درین زندان فریب این و آن بینى‏ یکى زین چاه ظلمانى برون شو تا جهان بینى‏
جهانى کاندرو هر دل که یابى پادشا یابى‏ جهانى کاندر و هر جان که بینى شادمان بینى‏

اى مسکین تا کى در صنایع نگرى؟ یک بار در صانع نگر! تا کى ببدایع مشغول باشى؟ یک بار بمبدع مشغول شو! تا کى مرد هر درى باشى؟ مرد هر درى را هرگز صلاح و فلاح نبود، لا تکن امعه فتهلک. هزار حصن روئین از جاى برکندن آسان‏تر ازان بود که مرد هر درى را بیک در باز آوردن. بو یزید بسطامى را حدیث دل پرسیدند، گفتا: دل آن بود که بمقدار یک ذره آرزوى خلق درو نباشد.

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَیْهِمْ لا یَرْجِعُونَ‏- سلمان فارسى رضى اللَّه عنه هر گه که بخرابه‏اى بر گذشتى توقّف کردى بزارى بنالیدى و رفتگان آن منزل یاد کردى گفتى: کجا اندایشان که این بنا نهادند و ازان مسکن ساختند دل بدادند و مال و جان درباختند تا آن غرفه‏ها بیاراستند، چون دل بران نهادند و چون گل بر بار بشکفتند از بار بریختند و در گل خفتند.

سل الطّارم العالى الذرى عن قطینه‏ نجا ما نجا من بوس عیش و لینه‏
فلمّا استوى فى الملک و استعبد الورى‏ رسول المنایا تلّه لجبینه‏

وَ إِنْ کُلٌّ لَمَّا جَمِیعٌ لَدَیْنا مُحْضَرُونَ‏ صفت روز رستاخیز است که در ان روز رزمه‏هاى نفاق برگشایند و سرپوشهاى زرّاقى از سر آن بر گیرند و گویند: «فَکَشَفْناعَنْکَ غِطاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ». مدّعیان بى‏معنى را بینى که زبانهاشان از راه قفا بدر میکشند و لوح معاملات هر کس در رویهاشان میدارند که‏ «اقْرَأْ کِتابَکَ»، و هر ذرّه‏اى که بظلم ستده باشند یا از زکاه باز گرفته داغ قهر میگردانند و بر پیشانیهاى عوانان خویشتن‏پرست مى‏نهند.

اى مسکین! آخر نگویى که تا چند از این مکابره بر دوام و تا کى ازین شوخى و دلیرى فراوان، از حال طفولیّت تا جوانى و برنایى و از جوانى و برنایى تا بکهلى و از کهلى تا بپیرى و از پیرى تا بکى؟! سُبْحانَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْواجَ کُلَّها … الآیه- پاکى و بى‏عیبى آن خداى را که در زمین از یک آب و یک خاک و یک هوا این همه عجائب صنع نماید و آیات و رایات قدرت پدید کند، بینا کردن بندگان را و باز نمودن‏نشان را که آن کس که ندیده بود ببیند و آن کس که در نیافته بود دریابد که این کرده را کردگارى است و این ساخته را سازنده ایست و این آراسته را آراینده‏ایست و رسته را رویاننده‏اى، هر یکى بر هستى اللَّه گواه و بر یگانگى وى نشان، نه گواهى دهنده را خرد؛ نه نشان دهنده را زبان،

و فى کلّ شى‏ء له آیه تدلّ على انّه واحد

وَ آیَهٌ لَهُمُ اللَّیْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ- بزرگى را پرسیدند که شب فاضل‏تر یا روز؟

جواب داد که شب فاضلتر که در شب همه آسایش و راحت بود و راحت از بهشت است و در روز همه رنج و دشوارى بود اندر طلب معاش و رنج و دشوارى از دوزخ است.

و نیز گفت:شب حظّ مخلصان است که عبادت باخلاص کنند ریادران نه، روز حظّ مرائیان است.

که عبادت بریا کنند اخلاص در ان نه، شب وقت خلوت دوستانست و میعاد آشتى جویان و سلوت مشتاقان و هنگام راز محبّان. وحى آمد ببعضى انبیا:کذب من ادّعى محبتى اذا جنّه اللّیل نام عنى ا لیس کلّ محبّ یحبّ خلوه حبیبها انا مطّلع علیکم اسمع و ارى».

و گفته‏ اند: شب و روز نشان قبض و بسط عارفان است، گهى شب قبض بود ایشان را و گهى روز بسط، در شب قبض همه فترت و هیبت بینند، در روز بسط همه لطف و رحمت یابند، در شب قبض صرصر قهر آید شواهد جلال نماید بنده بزارد در خواهش آید، در روزبسط همه نسیم لطف دمد بوى وصال آرد شواهد جمال نماید بنده بنازد در رامش آید.

پیر طریقت گفت: گاه گویم که در قبضه دیوم از بس پوشش که مى‏بود، گاه نورى تابد که بشریّت در جنب آن ناپدید شود، نورى و چه نورى که از مهر ازل نشانست و بر سجل زندگانى عنوانست، هم راحت جان و هم عیش جان و هم درد جانست.

هم درد دل منى و هم راحت جان‏ هم فتنه برانگیزى و هم فتنه نشان‏

وَ الْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ … از روى حکمت گفته‏اند که زیادت و نقصان ماه از آنست که ماه در ابتداى آفرینش نور او بر کمال بود بخود نظرى کرد، عجبى در وى پیدا شد، رب العزه جبرئیل را فرمود تا پر خویش بر روى ماه زد و آن نور از وى بستد ابن عباس گفت: آن خطّها که بر روى ماه مى‏بینید، نشان پرّ جبرئیل است نور از وى بستد امّا نقش بر جاى بماند و نقش کلمه توحید است بر پیشانى ماه نبشته «لا اله الا اللَّه محمد رسول اللَّه»، چون نور از ماه بستدند او را خدمت درگاه منع کردند، ماه از فرشتگان مدد خواست تا از بهر وى شفاعت کردند گفتند:

بار خدایا ماه در خدمت درگاه عزّت خوى کرده هیچ روى آن دارد که یکبارگى او را مهجور نکنى؟ رب العزه شفاعت ایشان قبول کرد و او را دستورى داد تا هر ماهى یک بار سجود کند در شب چهارده، اکنون هر شب که بر آید و بوقت خدمت نزدیکتر میگردد نور وى مى‏افزاید تا شب چهارده که وقت سجود بود نورش بکمال رسد، باز از چهارده چون در گذرد هر شب در نور وى نقصان میآید که از بساط خدمت دورتر میگردد.

و قیل: شبیه الشمس عبد یکون ابدا فى ضیاء معرفته و هو صاحب تمکین غیر متلون اشرقت شمس معرفته من بروج سعادته دائما لا یأخذه کسوف و لا یستره سحاب و شبیه القمر عبد یکون احواله فى التنقل و هو صاحب تلوین له من البسط ما یرقّیه الى حد الوصال ثمّ یردّ الى الفتره و یقع فى القبض ممّا کان به من صفاء الحال فیتناقص و یرجع الى نقصان امره الى ان یرفع قلبه عن وقته ثمّ یجود علیه الحقّ سبحانه فیوفّقه لرجوعه عن فطرته و افاقته عن سکرته فلا یزال تصفو حاله الى ان یقرب من الوصال و یرتقى الى ذروه الکمال فعند ذلک یقول بلسان الحال:

ما زلت انزل من ودادک منزلا تتحیّر الالباب عند نزوله‏

_____________________________________

[۷] ( ۱)- نسخه ج: درونى.

[۸] ( ۱)- این اشعار از قس بن ساعده ایادى خطیب مشهور عرب است که در سال ۶۰۰ میلادى وفات یافته.

کشف الأسرار و عده الأبرار// ابو الفضل رشید الدین میبدى جلد۸

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *