تفسير و تفاسير شيعه قرن یازدهم
قرن يازدهم :
تفسير سورة المائدة
از سـيـد حسين ( م 1001 ق ) فرزند سيد على عاملى كركى قزوينى شيخ الاسلام معروف به خاتم المجتهدين از علما و شيخ الاسلام در عصر صفويه .وى سـبـط محقق كركى و اصلا از مردم جبل عامل متولد و ساكن قزوين و سر سلسله خاندان آل شيخ الاسلام در قزوين مى باشد.
تـفـسـير مورد بحث را شيخ آقابزرگ تهرانى در الذريعة و ميرزا عبداللّه افندى در رياض العلماء به مفسر نسبت داده اند.
و اين اثر در بيان آيه ( اليوم احل لكم الطيبات و ) ( 5, مائده ) مى باشد.
نسخه اى از اين تفسير در كتابخانه مدرسه شيخ الاسلام قزوين موجود است .
منابع :
اعيان الشيعة , 5/473; الذريعة الى تصانيف الشيعة , 4/322; روضات الجنات , 2/320; رياض العلماء, 2/62; مفسران شيعه , 133.
آيات البينات
از سـيـد شـجـاع ( زنده در 1003 ق ) فرزند سيد على از متكلمين گمنام شيعه و از علماى عصر خويش .چند اثر گرانقدر از وى در فنون علم از جمله تفسير و كلام در دست است كه تبحر او را در علوم قرآن كريم و فلسفه مى رساند.
تفسير اليات البينات كه نام ديگرش ( الهدى الى طريق الصواب ) است , به عربى در يك جلد بزرگ مـى باشد كه مفسر آيات قرآن كريم مربوط به اصول عقائد را جمع آورى و آن را در هفت باب نظير ابواب علم كلام مرتب نموده است و متن گفتار خود را آيات قرآن مجيد قرار داده سپس به شرح و بيان و تفسير پرداخته است .
از شجاع حسينى تفسير ديگرى به نام البشرى ياد كرده اند كه در شرح و تفسير اليات البينات خود نگاشته و آن تفسير را متن قرار داده و در هفت باب هر باب در دو فصل و هر فصل آيات متعلقه به اصول عقايد را جمع و تاويل نموده است .
از اين كتاب يك نسخه خطى در كتابخانه راقم اين سطور در كربلا موجود است .
مـنابع :
الذريعة الى تصانيف الشيعة , 1/46, 25/202; الروضة النضرة فى علماء الماءة الحادية عشرة , 257.
سواطع الالهام فى تفسير القرآن
اثـر شـيـخ ابوالفيض ( 954 – 1004 ق ) فرزند شيخ مبارك يمانى هندى معروف به فيض دكنى و مـتـخـلـص به فيضى , حكيم متاله و شاعر از مدافعين حقوق شيعه و مروجين مذهب جعفرى در هندوستان .ملك الشعراء دربار اكبر شاه كه به زبانهاى عربى و فارسى و هندى تسلط كامل داشت .
تفسير مورد بحث تفسيرى است بر تمام قرآن كريم كه از حروف مهمله تركيب و نگاشته شده است و در نـوع خـود بـى نظير و منحصر به فرد مى باشد لذا اين تفسير به ( تفسير بى نقطه ) نيز مشهور است .
نسخه هايى از اين كتاب در دست مى باشد.از جـمله نسخه كتابخانه آصفيه هندوستان و نسخه كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى مورخه 1039 ق به شماره 1342 و نيز اين تفسير در سال 1306 ق در شهر لكنهو به چاپ رسيده است .
مـنابع :
اعيان الشيعة , 2/402; تذكرة پيمانه , 306; آيين اكبرى , 1/78; تذكرة ميخانه , 247; تذكرة مـرآة الـخيال , 79; الذريعة , 9/855, 12/240; الروضة النضرة فى علماء الماءة الحادية عشرة , 445; فـهرست الفبائى كتب خطى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى 313; 1/511, معجم الدراسات القرآنية , 180; مفسران شيعه , 152.
تفسير آية الكرسى
اثـر شـيـخ مـؤتمن الدوله ابوالفضل ( 957 – 1011 ق ) فرزند شيخ مبارك يمانى هندى , از علماء و مـشاهير مؤرخين شيعه در هندوستان حكيم متكلم و شهيد به خاطر تشيعش و مؤلف كتاب آئين اكبرى .
تفسير مورد بحث در بيان و شرح آية الكرسى است كه به نام اكبر شاه تاليف نموده است مانند تاريخ خود آئين اكبرى .
منابع :
الذريعه , 4/329; اعيان الشيعة , 2/399; الروضة النضرة فى علماء الماءة الحادية عشرة , 441.
روضة الجنان فى اعجاز القرآن (وردة الجنان فى اعجاز القرآن )
اثر امام المتوكل عبداللّه ( م 1017 ق ) فرزند على مؤيدى از مجتهدين زيديه , فاضل مفسر.تـفـسير مورد بحث به زبان عربى است و مفسر پس از تقسيم آيات قرآنى بر مبناى علوم با مشرب زيدى خويش به شيوه كلامى به اعجاز قرآن و علوم قرآنى مى پردازد.
ايـن كـتـاب در بـعضى از منابع به نام وردة الجنان فى اعجاز القرآن ذكر شده است كه هر دو آنها متحد هستند و از مخذ مفسران زيديه مى باشد.
نسخه هاى آن در كتابخانه هاى عمومى و خصوصى يمن موجود است .
منبع : مؤلفات الزيديه , 2/63.
تفسير قاضى نوراللّه شوشترى
اثر شهيد سيد ضياءالدين قاضى نوراللّه ( 956 – 1019 ق ) فرزند سيد شريف الدين مرعشى حسينى تـسـتـرى مـعـروف به قاضى نوراللّه تسترى يا شوشترى و صاحب كتاب مجالس المؤمنين كه در هـنـدوسـتـان شـهيد و در آكره به خاك سپرده شد ( – آستانه قاضى نوراللّه شوشترى ), از اعاظم متكلمين شيعه و فحول مفسران اماميه , اديب و شاعر.
تـفـسير مورد بحث شامل مجموعه اى از آيات قرآن كريم است در موضوعات عديده كه مفسر اين آيات را در مناسبات مختلف و به جهات خاص آن به تفسير و تاويل پرداخته است و آنها عبارتند از: آيه ( و اذ قلنا للملئكة اسجدوا لدم ) ( 34, بقره ); آيه ( فمن يرد اللّه ان يهديه ) ( 125, انعام ); آيه ( يـا ايـها الذين آمنوا انما المشركون نجس ) ( 28, توبه ); آيه ( و قال الملك انى ارى سبع بقرات ) ( 43, يوسف ); آيه غار ( اذ اخرجه الذين كفروا ثانى اثنين اذهما فى الغار ). آيـات را مفسر به شيوه كلامى و مطالب حكمى مناسب و روح عرفانى بيان و تفسير و تاويل نموده است .نسخه اى از آن در كتابخانه كاتب ابن سطور در كربلا موجود است .
تـفـسـيـرهاى چندى از شهيد قاضى نوراللّه شوشترى ياد كرده اند كه عبارتند از:
1) الحاشية على تفسير البيضاوى الكبير, شامل حواشى و تعليقات بر تفسير بيضاوى است كه تفسير و تاويل آيات و بـا مـطـالب كلامى و حكمى ممزوج با روح عرفانى ضمن بيان عقايد علماى ديگر چون ابوالفتوح رازى و امام فخر رازى و جاراللّه زمخشرى با استشهاد از اشعار عربى و فارسى نگاشته است .نسخه هائى از اين تفسير از جمله در كتابخانه مدرسه سپهسالار ( شماره 2095 ) موجود است .
2) الحاشية على تفسير البيضاوى الصغير, كه به شيوه تفسير قبلى ولى مختصر از آن است .شـيـخ آقـابـزرگ تهرانى و عبداللّه افندى مى گويند قاضى نوراللّه مانند شيخ بهائى دو حاشيه بر تفسير بيضاوى دارد.
3) الحاشية على كنزالعرفان , حواشى و تعليقاتى است بر تفسير كنزالعرفان .
4) انـس الوحيد فى تفسير سورة التوحيد, در بيان و شرح سوره توحيد كه به شيوه كلامى نگاشته شده است .
5) مـونس الوحيد فى تفسير آية العدل و التوحيد, در شرح و بحث راجع به آيه ( شهد اللّه انه لا اله الا هـو) ( 18, آل عـمـران ) كه اعتراضات تفتازانى را بر زمخشرى رد كرده و مى گويد:اولواالعلم مـراد هـمـانـا عـلماى عدل و توحيد هستند كه در شهادت به عدل و توحيد پروردگار با ملائكه مشاركت دارند.
6) تـفـسير القرآن قاضى نوراللّه تسترى , كه آية اللّه مرعشى در مقدمه احقاق الحق مى گويد:( در چند مجلد كه در نوع خود عجيب و بى نظير است ).
7) التنوير فى آية التطهير, در آن آيه تطهير ( انما يريد اللّه ليذهب عنكم الرجس اهل البيت ) ( 33, احزاب ) مورد شرح و بسط قرار گرفته است .
8) الـسـحـاب الـمطير فى تفسير آية التطهير, گفته اند كه غير از تفسير فوق است ولى شايد هم متحد باشد و در آن آيه تطهير را مورد تفسير قرار داده و بيان مفسران را كه در مورد اهل التطهير بر سه قول هستند مورد تجزيه و تحليل قرار داده است .از بيشتر كتابهاى فوق نسخ خطى در كتابخانه راقم سطور در كربلا موجود است .
منابع :
اعيان الشيعة , 10/228; الاعلام , زركلى , 8/52; امل المل , 2/336; الذريعة , 4/323, 5/327; ريـاض الـعلماء, 5/265; ريحانة الادب , 3/384; شهداء الفضيلة , 171; مفسران شيعه , 154; مقدمه احقاق الحق , 1/ يب – ريا, مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , خانبابا مشار, 6/655; نجوم السماء فى تراجم العلماء, 9; هدية العارفين , 2/498.
آيات الاحكام
از سـيـد مـيـرزا مـحمد ( م 1028 ق ) فرزند على بن ابراهيم حسينى استرآبادى , فقيه و رجالى و متكلم .تـفـسـيـر مورد بحث كه در سلافة العصر و لؤلؤة البحرين به نام شرح آيات احكام ياد شده است به شـيـوه روائى و در تـفـسير و شرح آيات احكام قرآن كريم بر اساس كتب فقهى تدوين گرديده و روايات و احاديث منقول از طريق ائمه معصومين را ذكر نموده است .
و هـمـچنين به احوالات علماء اسلام و روات اشاره كرده و در بعضى از موارد از كنزالعرفان فاضل مقداد نقل كرده است و عقائد او را رد مى كند.
امـروزه نـسـخـه هاى متعددى از اين تفسير در دست است از جمله نسخه شماره 2053 كتابخانه مدرسه عالى سپهسالار.
مـنـابـع :
امـل الـمل , 2/281; ايضاح المكنون , 2/593; خلاصة الاثر, 4/46; الذريعة , 1/43, 13/56; الـروضة النضرة , 497; رياض العلماء, 5/115; فهرست الفبائى كتب خطى كتابخانه مركزى آستان قـدس رضـوى , 13; لـؤلـؤة الـبـحرين , 119; مصفى المقال فى مصنفى علم الرجال , 430; معجم الـدراسـات الـقـرآنـية , 3; معجم رجال الفكر و الادب فى النجف , 30; معجم المؤلفين , عمر رضا كحاله , 10/298; مفسران شيعه , 147; نجوم السماء, 23.
تفسير صنعانى
اثر امام المنصور باللّه القاسم ( 967 – 1029 ق ) فرزند محمد بن على حسنى صنعانى از ائمه زيديه و سلاطين يمن , فقيه و مفسر.تـفـسـير مورد بحث به زبان عربى در چند مجلد شامل سوره الحمد لغايت سوره المائده بر مذاق زيديه .مـفـسـر هنگام تفسير آيات احكام بحث خويش را مبسوط نموده و فقه آيه را نيز كاملا بيان داشته است .
نسخه هاى متعدد از اين تفسير در كتابخانه هاى عمومى و خصوصى يمن در دست مى باشد.
صـنـعـانى داراى تفسير ديگرى نيز هست به نام اجوبة مسائل الشاك فى القرآن , اين تفسير شامل شـرح و بـيـان بعضى از آيات مشكله و متشابهه قرآن كه بعضى از فضلا و آحاد ملت از مفسر سؤال كرده اند و او به آنها پاسخ داده و علامه عبداللّه بن احمد شرفى آنها را در كتابى به نام تفسير الشاك فى القرآن جمع نموده است .
منابع :
الاعلام , 5/182; البدرالطالع بمحاسن من بعد القرن السابع , 2/47; ايضاح المكنون , 2/469; بـلـوغ الـمرام , 65; الذريعة , 2/3; معجم المؤلفين , 8/120; مؤلفات الزيديه , 1/311; هدية العارفين , 1/833.
عروة الوثقى
اثـر شـيخ بهاءالدين محمد ( 952 – 1030 ق ) فرزند عزالدين حسين عاملى جبعى معروف به شيخ بهائى , از نوابغ علماى شيعه و مفسران اماميه و اديب شاعر و رياضى دان .
تـفـسير مورد بحث در بيان و تفسير آيات قرآن كريم است كه كه شامل سوره الفاتحه و قسمتى از سوره بقره مى باشد.
اين تفسير به شيوه جامع ادبى و روان تاليف شده است .
نسخه هاى زيادى از آن در دست است از جمله پنج نسخه در كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى كهن ترين آنها مورخه 1028 ق ( شماره 9058 ) است .
اين تفسير در 1319 ق با سه كتاب ديگر شيخ بهائى به نامهاى
1 – حبل المتين فى احكام الدين .
2 ـ الفرائض البهائية فى الارث .
3 ـ تفسير مشرق الشمسين و اكسير السعادتين در تهران چاپ سنگى گرديده است .
شـيخ بهائى را چند تفسير ديگر ذكر كرده اند بدين شرح :
1) حاشية على تفسير القاضى بيضاوى , و آن حواشى و تعليقات چندى است بر تفسير انوار التنزيل قاضى ابوسعيد عبداللّه بيضاوى .
نسخه هائى از آن در كتابخانه آستان قدس رضوى ( شماره 6612 ) و كتابخانه ملك تهران ( شماره 2655 ) و كتابخانه اهدائى مشكوة به دانشگاه تهران ( شماره 22 ) موجود است .
2) حواشى الكشاف , كه تفسير كشاف زمخشرى را تعليقاتى افزوده است .
3) جـوابـات ثـلاث فى مسائل تفسيريه , در جواب برادرش شيخ عبدالصمد شامل تفسير سه آيه از آيات قرآن .
4) الاسئلة التفسيريه , كه در پاسخ صالح بحرانى جزائرى نوشته و گفته اند كه دو كتاب اخير – كه آنـهـا را نـمـى تـوان تـفسير گفت – متحد و يكى هستند زيرا آيات سه گانه مورد تفسير هم يكى هـستند بدين شرح : و اتبعوا ما تتلوا الشياطين على ملك سليمان ( 102, بقره ); و ربنا انى اسكتت من ذريتى بواد غير ذى رزغ ( 37, ابراهيم ); الخبيثات للخبيثين و الطيبات للطيبين ( 26, نور );
5) عـيـن الحياة و آن مانند تفسير صافى ولى و جيز اللفظ و قليل المؤونة و صغير الحجم و جليل الـمـعـونـة كه خود گويد اقل الخلق بضاعة و اكثرهم اضاعة براى برادران دينى كه از او خواسته بودند تاليف نموده است .نسخه اى از اين كتاب در كتابخانه آستان قدس رضوى ( شماره 1350 ) محفوظ است .
6) تـفسير شرح قاضى بيضاوى , كه گويا با كتاب ديگر او حاشية على تفسير القاضى بيضاوى يكى باشد ولى يك نسخه از آن در كتابخانه وقفى شيخ محمد صالح برغانى در كربلا موجود است .
7) تفسير مشرق الشمسين و اكسير السعادتين , نام ديگر آن مجمع النورين و مطلع النيرين است , كـه اختصاص به تفسير آيات الاحكام و فقه قرآنى دارد و آن را بعد از كتاب فقهى خود به نام حبل المتين نگاشته است .
و در آن از احاديث و روايات مورد وثوق علماى متاخر ياد كرده كه بر مقدمه و چهار منهج مبتنى و شامل حدود چهارصد حديث مى باشد.
منابع :
ادب الطف او شعراء الحسين , 5/94; اعيان الشيعة , 9/234; امل المل , 1/159; تاريخ عالم آراء عـباسى , 2/967; جامع الرواة 2/100; الذريعة , 15/252; روضات الجنات , 7/56; الروضة النضرة فى عـلـمـاء الماءة الحادية عشرة , 85; رياض العلماء, 5/88; ريحانة الادب , 3/301; سلافة العصر, 289; طـرائق الحقائق , 1/137; فهرست الفبائى كتب خطى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى , 403, 11/642; الـكـنـى و الالـقـاب , 2/100; لـؤلؤة البحرين , 16; مجمع الفصحاء, 2/8; معجم الدراسات القرآنية , 199; مفسران شيعه , 152; نجوم السماء, 28.
حاشيه بر تفسير بيضاوى
از سيد حسين ( م 1030 ق ) فرزند حسن حسينى خلخالى حكيم متاله رياضى دان مفسر شيعى .وى جامع فنون بوده و در علوم عقلانيه از خود آثار زيادى باقى گذاشته است .تـفسير مورد بحث حواشى و تعليقات نفيس بر تفسير انوار التنزيل قاضى بيضاوى است كه حاجى خـلـيـفه در كتاب خويش كشف الظنون مى گويد ( حاشيه بر انوار التنزيل را از سوره يس شروع نموده تا پايان قرآن كريم ختم كرده است ) تفسير خلخالى بر تمام قرآن است و نيز قسمت اول در كـتـابخانه مركزى آستان قدس رضوى از سوره مباركه فاتحة الكتاب تا نيمه آيه ( و حيث ما كنتم فـولـوا وجـوهكم شطره ) ( 145, بقره ) موجود است و نيز قسمتى از سوره آل عمران ضميمه اين نسخه مى باشند.
مـنـابع :
الذريعة , 6/41; الروضة النضرة , 165; فهرست الفبائى كتب خطى كتابخانه مركزى آستان قـدس رضـوى , 186, 1/477; كشف الظنون , 1/192 به بعد; معجم الدراسات القرآنيه , 131; معجم المؤلفين , عمر رضا كحاله , 3/221, 319; هدية العارفين , 1/291; مفسران شيعه , 145.
تفسير قطب شاهى
اثر مولانا محمد شاه قاضى يزدى ( زنده در 1031 ق ) از علما و مفسران شيعه در هندوستان .تفسير مورد بحث از قاضى يزدى به نام سلطان محمد قطب شاه فرزند سلطان محمد قلى كه در هـنـدوسـتـان بـعـد از پدرش به تخت سلطنت نشست ( 1020 – 1030 ق ) به زبان فارسى است و اختصاص به آيات احكام قرآن كريم و فقه قرآن يافته و سال فراغت از تاليف 1021 ق مى باشد.
قـاضـى يزدى تفسير ديگرى به نام آيه 40 از سوره شورى دارد: و جزاء سيئة سيئة مثلها, كه آن به شـيـوه فلسفى و حكمى نوشته شده و با روش زيبائى بطلان قياس و راى را به اثبات رسانيده اين كتاب به زبان فارسى است و سال فراغت از تاليف 1031 ق مى باشد.
مـنابع :
الذريعه , 1/41, 4/301; الروضة النضرة , 255; مفسران شيعه , 139; كشف الحجب و الاستار عن اسماء الكتب و الاسفار, 127.
حاشيه و شرح تفسير بيضاوى
اثر سيد وجيه الدين عبدالسلام علوى ( م ق 1037 ق ) از علماى عصر صفوى .تفسير مورد بحث احتمالا در دو جلد به زبان عربى و شيوه ادبى و كلامى است .مـفسر در اين تفسير به شرح و تعليقات خود بر تفسير انوارالتنزيل قاضى ابوسعيد عبداللّه بيضاوى پرداخته است .
نـسـخه اين تفسير در كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى ( شماره 1312 ) موجود است كه پايان آن تا اوائل سوره توبه مى باشد.
منابع :
الذريعة , 6/42; فهرست الفبائى كتب خطى كتابخانه مركزى آستان قدس , 185.
انموذج العلوم (تفسير اثنى عشريه )
از شيخ محمد كاظم ( زنده در 1035 ق ) فرزند عبد على تنكابنى گيلانى ملقب به عبدالكاظم از فلاسفه و حكماى اماميه .تـفـسـير مورد بحث فصل نخست از كتاب الاثنا عشريه يا انموذج العلوم است كه هر دو آنها متحد هستند.
اين كتاب به دوازده علم اختصاص يافته كه فصل اول آن در تفسير قرآن كريم است و بحث خويش را در كـلـيـات تـفـسير قرآن و علوم تاويل به سبك كلامى و فلسفى اختصاص داده است و در آن ميرداماد را به مناقشه كشانده و از شيخ بهائى دفاع نموده است .
شيخ محمد كاظم را دو كتاب ديگرى است به نام :
1) حاشية على تفسير فخر رازى , حاوى حواشى و تـعـليقاتى بر تفسير فخر رازى , كه با مذاق فلسفى خود حواشى بسيارى بر بعضى از تفسير آيات قرآن اثر فخر رازى نگاشته است .
2) حقايق سورة الفتح , در بيان حقايقى به شيوه فلسفى از سوره الفتح .
نسخه اصل به خط مؤلف در كتابخانه آية اللّه مرعشى قم با دو اجازه ( 1008 و 1010 ق ) به خط شيخ بهائى در ظهر آن موجود است .
مـنـابـع :
اعـيان الشيعة , 8/32 و 9/381; الذريعه , 1/119 و 15/266 – 267; طبقات اعلام الشيعة – الـروضـة الـنـضـره فى علماء الماءة الحادية عشرة , 462 – 463; رياض العلماء, 3/161; مستدركات اعيان الشيعة , 2/308; مجله تراثنا شماره اول سال دوم محرم سنه 1407 ق , 172 – 177.
الحاشية على تفسير الكشاف
از سيد عبدالرحمن ( زنده در 1040 ق ) فرزند عبدالحليم مرعشى محقق اديب و فاضل .وى داراى مؤلفاتى در تفسير و علوم قرآن مى باشد.تـفـسـيـر مـورد بحث تعليقات و شروح بر تفسير جاراللّه زمخشرى مى باشد شيخ آقابزرگ تهرانى مى نويسد ( حاشيه له على قول الزمخشرى فى الكشاف ). مـرعشى كتاب ديگرى به نام : تفسير آيه ان اللّه لا يغفر ان يشرك به , كه در آن آيه 48 سوره نساء را شرح و تفصيل كرده دارد.
نسخه اى از آن ضمن تفسير ديگرش از مخطوطات كتابخانه قولة مى باشد.
مـنـابـع :
الـذريعه , 4/324; الروضة النضرة فى علماء الماءة الحادية عشرة , 317; فهرست كتابخانه قولة , 1/63; مفسران شيعه , 157.
سدرة المنتهى
اثـر سـيـد مـحـمـدبـاقر ( 956 – 1041 ق ) فرزند شمس الدين محمد حسينى استرآبادى قزوينى اصـفـهانى معروف به داماد متخلص به اشراق متولد در قزوين و متوفى در ( بئر مجنون ) بين راه كربلا و نجف , فيلسوف و رياضى دان و شاعر اديب شيعى .
تـفـسير مورد بحث در بيان و تفسير آيات قرآن كريم است كه با مذاق فلسفى و عرفانى خويش به آنها پرداخته است .
نسخه اى از آن در كتابخانه برلين موجود است و نيز نسخه ديگرى در كتابخانه هندوستان است كه سيد اعجاز كنتورى در كشف الحجب بدان اشاره نموده است .
مـيـر سـيد محمدباقر داماد تفسيرهاى ديگرى دارد بدينقرار:
1) تاويل المقطعات , كه در تاويل و تـفـسير حروف مقطعه اوايل 29 سوره از قرآن است كه از دير زمان مورد توجه و اختلاف مفسران بوده و هنوز به نتيجه اى نرسيده است .
نسخه هائى از اين كتاب در دست است .
2) امـانـة الـهـى , در شـرح و بيان آيه انا عرضنا الامانة على السماوات و الارض و الجبال فابين ان يحملنها نسخه اى از اين كتاب در مجلس شوراى اسلامى ( شماره 2859 ) موجود است و در 1315 ش به ضميمه 8 رساله ديگر در تهران چاپ سنگى شده است .
3) تفسير سورة الاخلاص , كه بر مذاق عرفانى و فلسفى خود به شرح و بسط سوره اخلاص پرداخته است .نسخه هاى آن در مقدمه كتاب القبسات شيخ محمود بروجردى ذكر شده است .
مـنـابع :
اعيان الشيعة , 9/189; الاعلام , زركلى , 6/48; امل المل , 2/249; الذريعة , 12/153; سلافة الـعـصـر, 477; ريـاض الـعـلماء, 5/40; الروضة النضرة , 67; لؤلؤة البحرين , 132; كشف الحجب و الاسـتار اسماء الكتب , 307; ايضاح المكنون , 1/109 به بعد; مصفى المقال فى مصنفى علم الرجال , 90; معجم المؤلفين , عمر رضا كحاله , 9/93; مفسران شيعه , 148.
تفسير سوره هل اتى
از سـيـد مـعـزالدين محمد ( زنده در 1044 ق ) فرزند امير ظهيرالدين محمد حسينى اردستانى مشهور به ميرميران , حكيم متكلم از علماى شيه در حيدرآباد دكن .تفسير مورد بحث را به دستور شيخ محمد بن خاتون عاملى به اسم سلطان دكن عبداللّه قطب شاه ( 1020 – 1083 ق ) به زبان فارسى تاليف كرده و آن را تفسير قطبشاهى موسوم كرده است .
اين تفسير شامل يك ديباچه و سه مقدمه و تفسير سوره هل اتى مى باشد.
نـفـيـس تـرين نسخه هاى خطى نسخه اصل به خط مؤلف از مخطوطات كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى به ( شماره 1257 ) وقفى ابن خاتون سال 1067 ق مى باشد.
مـنابع :
الذريعة , 4/343; فهرست الفبائى كتب خطى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى , 137, 1/437; مفسران شيعه , 155.
اماطة اللثام عن اليات الواردة فى الصيام
مـجـهـول الـمفسر ( زنده در 1046 ق ) مؤلف از مفسران شيعه و محققين عصر صفوى در قزوين است .تفسير مورد بحث به زبان عربى در شرح و تفسير و بيان احكام و فقه آيات صوم است با ذكر روايات و اخـبار از ائمه اطهار (ع ) و نقل اقوال و فتاوى علماى اعلام در احكام مسائل روزه كه با سه فصل آغاز گرديده است :
1 ـ اخبار وارده در وجوب روزه .
2 ـ وجه تسميه شهر رمضان .
3 ـ اخبار مخصوص شب قدر و بيان آن .
نسخه خطى اين تفسير در مدرسه سپهسالار در تهران موجود است و نيز مؤلف فهرست كتابخانه آن مـدرسـه احـتمال داده است كه اين تفسير از مؤلفات شيخ حسن بن ابراهيم عبدالعالى ميسى باشد ولى شيخ آقابزرگ تهرانى در الذريعة آن را بسيار بعيد دانسته است .
ايـن تـفسير در 1046 ق به خواهش بعضى از امراء عصر شاه صفى صفوى تحت عنوان ترجمه رفع اللئام به فارسى ترجمه شده است .
منابع :
الذريعة , 2/304; معجم الدراسات القرآنية , 27; مفسران شيعه , 156.
الفرات النمير فى تفسير الكتاب المنير
اثـر شـيخ المطهر ( م 1039 يا 1048 يا 1049 ق ) فرزند على بن محمد ضمدى يمانى از مفسران و متكلمين زيديه اديب نحوى .تفسير مورد بحث به زبان عربى در يك جلد بزرگ مى باشد.
مـفـسر با مشرب زيدى خويش به تفسير ايات قرآن مى پردازد و نيز عمده بحث گفتار خود را در وجوه و اعراب و بلاغت قرآن اختصاص داده است .
شـيـخ الاسلام محمد شوكانى در وصف اين تفسير مى نويسد: ( تفسير مفيد جدا مع اختصاره يدل عـلـى قـوة مـلكة صاحب الترجمة فى العلوم و رسوخ قدمه فى فنون عدة و كان مشهورا بالذكاء و الفطنة وجودة الحفظ ) نسخه هاى اين تفسير امروزه در يمن در كتابخانه هاى عمومى و خصوصى و از منابع مفسران زيديه مى باشد.
شـيخ المطهر را تفسير ديگرى ذكر كرده اند به نام : قصيدة جامعة لسور القرآن , منظومه اى تفسير مانند در خواص سوره هاى قرآن و اسباب نزول و مكان آن و ساير خصوصيات .
نسخه هاى خطى آن در كتابخانه هاى يمن موجود است .
مـنابع :
الاعلام , 7/253; ايضاح المكنون , 2/181; البدر الطالع , 2/310; خلاصة الاثر, 4/403; معجم المؤلفين , 12/295; مؤلفات الزيدية , 2/316; هدية العارفين , 2/462.
تفسير صدرالمتالهين شيرازى
اثـر صـدرالـديـن مـحـمد ( شيراز 979 – بصره 1050 ق ) فرزند ابراهيم بن يحيى قوامى شيرازى مـعروف به صدرالمتالهين و ملاصدراى شيرازى مجدد فلسفه , از مشاهير حكماء اسلامى و اعاظم علماى شيعه .تفسير مورد بحث در چند جلد به زبان عربى و شيوه فلسفى و كلامى و سبك اشراقى مى باشد.
مـلاصدرا نخست بعضى از آيات قرآن و سوره هاى مناسب را كه امكان خوض در مباحث فلسفى و عرفانى داشته انتخاب نموده سپس به تفسير آنها مى پردازد.لـذا تـفـسير او شامل بخشى از قرآن است كه آنها عبارتند از سوره حديد, سوره اعلى , آية الكرسى , سوره نور, سوره سجده , سوره واقعه , سوره زلزال و سوره جمعه .
بـعـد از سـال 1041 ق مـفسر تصميم به تفسير تمامى قرآن مى گيرد و از آغاز قرآن سوره الحمد شـروع نموده لغايت آيه 65 سوره بقره ( و لقد علمتم الذين اعتدوا منكم فى السبت ) ديگر اجل به او مهلت نداده و در راه حج در شهر بصره وفات يافت و در همان سامان به خاك سپرده شد.
نسخه اى از آن از مخطوطات كتابخانه كاتب ابن سطور در قزوين و نسخه هاى متعدد در كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى و كتابخانه مرعشيه قم موجود است .
اين تفسير نخستين بار سوره الواقعه و تفسير آيه النور در سال 1313 ق و بد بارها با بقيه سوره ها و مجموع تفسير در تهران چاپ سنگى شده است .
سـپـس آقـاى سيد عبداللّه فاطمى از سوره الحمد لغايت آيه ( يا ايها الناس اعبدوا ربكم ) در 456 صـفـحـه بـقـطـع وزيـرى بدون تاريخ طبع نموده و مجدد در سالهاى 1352 – 1367 ش توس ط انتشارات بيدار قم در هفت مجلد طبع گرديده است .
مـلاصـدرا تفسيرهاى ديگرى نيز دارد بدين قرار:
1) اسرار اليات و انوارالبينات , كه در يك جلد به زبـان عـربى و به شيوه فلسفى شامل بخشى از آيات قرآن و در اسرار و نشانه هاى عظمت ربانى از انواع مخلوقات و موجودات نوشته شده است .نـسـخـه هـاى مـتعددى از آن در دست است و در سالهاى اخير به تصحيح محمد خواجوى طبع منقحى يافته است .
2) مـتـشابهات قرآن , كه در يك جلد به زبان عربى و به سبك عرفانى و فلسفى آيات متشابه را كه مـعـنـى آنها روشن نيست با مشرب فلسفى خود از راه مكاشفه و تاويل , بحث و تفسير نموده و در شش فصل تدوين كرده است .نـسـخـه هـائى از آن موجود است : شماره 7577 كتابخانه آية اللّه مرعشى قم , شماره 87 كتابخانه دانشگاه تهران .
3) حـاشـيـه و شـرح تـفـسير بيضاوى , در يك جلد به زبان عربى و شيوه فلسفى و عرفانى تفسير انوارالتنزيل قاضى ابوسعيد بيضاوى ( م 685 ق ) را مورد بحث و شرح قرار داده است .
نسخه اى از آن از مخطوطات كتابخانه خديويه مصر موجود مى باشد.
مـنابع :
الاعلام , 5/303; الروضة النضره , 291; ريحانة الادب , 3/417; فهرست الفبائى كتب خطى آسـتـان قـدس , 134; لوامع العارفين , تمامى صفحات ; مقدمه تفسير صدرالمتالهين بقلم محمد خواجوى , 9 – 131; الذريعة , 4/278 به بعد.
المصابيح الساطعة الانوار المجموعة فى تفسير الائمة الاطهار
اثر سيد عبداللّه ( م 1050 ق ) فرزند احمد شرفى يمانى , از علما و محدثين و مفسرين زيديه .تفسير مورد بحث به زبان عربى در چند جلد كه از آخر سوره هاى قرآن آغاز نموده است شامل يك مقدمه كه آن را به علوم قرآن اختصاص داده است مى باشد.
سـپـس بـه تفسير آيات قرآن مجيد به شيوه كلامى و روائى و نقل از تفسيرهاى كهن مانند تفسير الـكشاف زمخشرى مى پردازد و در تفسير آيات به روايات و احاديث ائمه اطهار و اهل البيت (ع ) از طريق زيديه و مخصوصا از امام قاسم بن ابراهيم و فرزندش محمد بن ابراهيم استناد مى جويد.نسخه هاى متعدد امروزه از اين تفسير در كتابخانه هاى عمومى و خصوصى يمن در دست مى باشد.
تفسير ديگرى به سيد عبداللّه شرفى نسبت مى دهند به نام جواب اميرالمؤمنين على مسائل الشاك فـى الـقـرآن الـعـظيم , كه به شرح و تفسير آيات متشابه و كلمات غريب قرآن با مشرب زيدى و با استناد به احاديث و روايات وارده از ائمه اطهار (ع ) مى پردازد.
منبع : مؤلفات الزيدية , 1/369, 3/36.
بديع البيان لمعانى القرآن
مـفسر شيخ شمس الدين ابوالمعانى محمد ( زنده در 1056 ق ) فرزند سديد الدين على بن شهاب بـن خـاتـون عاملى عينائى معروف به ابن خاتون , از علما و متكلمين اماميه جامع علوم اسلامى و وزير عبداللّه قطب شاه .تفسير مورد بحث به زبان فارسى در چند جلد بزرگ است .مـفـسـر پـس از ذكر آيات قرآن مطالب خويش را تحت عنوان ( مترجم گويد ) مى آورد, سپس با عـناوينى چون ( فضيلت آيه ) و ( التفسير بما قاله المفسرون ) و ( التفسير بالاحاديث المرويه ) و ( خلاصة المعنى ) با ذكر اقوال چند نفر از مفسرين بزرگ به تفسير آيه مى پردازد.
جـلد اول اين تفسير شامل سوره فاتحه و نسخه عصر مؤلف داراى حواشى از مؤلف از مخطوطات كتابخانه آية اللّه مرعشى در قم ( شماره 1628 ) موجود است .
مـنـابع :
امل المل , 1/169; الروضة النضرة فى علماء الماءة الحادية عشرة , 512; فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه مرعشى قم , 5/31; رياض العلماء 5/134.
لطائف غيبى و عواطف لاريبى (تفسير آيات العقايد)
از سيد نظام الدين احمد ( م ح 1060 ق ) فرزندزين العابدين علوى عاملى , حكيم متاله محقق .داراى اجازه مورخه 1018 ق از شيخ بهائى و اجازه مورخه 1017 ق از ميرداماد.
تـفـسـير مورد بحث به زبان فارسى در يك مجلد و اختصاص دارد به آيات متعلق به اصول دين و اعتقادات مذهب كه آيات توحيد و امثال آنها را از سوره هاى مختلف قرآن جمع نموده و به تفسير و شرح آنها پرداخته است .
مـفـسر در مقدمه خويش آن را چنين وصف نموده است : در اين كتاب جمع آيات فرقانى و ثمرات ريـاض آسـمـانـى كـه در بـاب ذات و صفات حضرت بارى جل جلاله خواه ثبوتى و خواه سلبى و هـمـچـنـين در ساير صفات فعلى حق تعالى و همچنين در باقى امور اعتقاديه از نبوت و امامت و مـعـاد و غير ذالك كه از مراتب عليه و درجات سنيه كه تقليد در آنها روا نيست به ترتيبى كامل و توصيفى شامل و شرح غوامضى كه در طى آنها منطوى است با نكات قدسيه و اشارات عقليه كه از مدارك افهام و مدارج اوهام متعالى است شده ايم .
ايـن تـفسير كه به شيوه فلسفى و كلامى تاليف گرديده و در آن روش از صدرالمتالهين شيرازى پـيـروى كـرده و از استادش شيخ بهائى انتقاد مى كند و در نحوه تفسير از متعصبين فلسفى پدر زنش ميرداماد است .
و نيز در آياتى كه دلالت بر اهل بهشت و دوزخ دارند بحث و تفسير كرده اند.و كتاب خود را به شاه صفى صفوى ( 1038 – 1052 ق ) اهداء كرده است .
نـسـخـه چرك نويس اصل به خط نستعليق مفسر بدون افتادگى و داراى قلم زدگى ها و تغيير و تـبـديل از مخطوطات كتابخانه اهدائى سيد محمد مشكوة به دانشگاه تهران ( شماره 74 ) نسخه پـاك نويس اصل از مخطوطات همان كتابخانه ( شماره 24 ) نسخه پاك نويس اصل از مخطوطات همان كتابخانه ( شماره 24 ) موجود است .نسخه ديگرى از مخطوطات كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى ( شماره 1383 ) مى باشد.و در 1369 ق به اهتمام و مقدمه سيد جمال الدين ميرداماد به چاپ رسيده است .
مـنـابـع :
اعـيان الشيعة , 2/593; امل المل , 1/33; تتميم امل المل , 62; الذريعة , 18/317; الروضة الـنـضـرة , 27; ريـاض الـعـلماء, 1/39; فهرست الفبائى كتب خطى كتابخانه مركزى آستان قدس رضـوى , 483, 1/543; فـهـرسـت كـتـابـخـانه اهدائى مشكوة به دانشگاه تهران , 1/88; فهرست نسخه هاى خطى فارسى , احمد منزوى , 1/57; معجم رجال الحديث , 2/122; مفسران شيعه , 148.
حاشيه و شرح تفسير بيضاوى
اثر مولى عبدالحكيم ( م 1067 ق ) فرزند شمس الدين محمد سيالكوتى پنجابى , از متكلمين شيعه در هندوستان و فحول علماى اماميه .بعضى او را سنى يا حنفى مذهب مى دانند ولى كتاب او در امامت و اثبات ادله شيعه در امامت رافع هرگونه ترديد در استقامت اوست .
ميرزا عبداللّه افندى در رياض العلماء گويد او مستتر به تسنن بود تقية و اثنى عشرى است باطنا.تفسير مورد بحث در يك جلد به زبان عربى و شيوه كلامى است .
مفسر در اين اثر شرح و تعليقات گرانقدرى بر تفسير انوار التنزيل قاضى ابوسعيد عبداللّه بيضاوى نگاشته است و نيز نسخه هاى نفيس امروزه از اين تفسير در دست مى باشد.
اين كتاب نخستين بار در 1270 ق در حاشيه تفسير انوار التنزيل بيضاوى در آستانه طبع گرديده است .
منابع :
اعيان الشيعة , 7/458; ابجد العلوم , 3/233; الاعلام , 3/283; خلاصة الاثر, 2/318; الذريعة , 6/42; الـروضـة الـنـضـرة , 314; ريـاض الـعلماء, 3/77; فهرست الازهرية , 1/221; كشف الظنون , 1/1148; معجم المطبوعات , 1/1068; معجم المؤلفين , 5/95; هدية العارفين , 1/504.
العروة الوثقى
از مـيـرزا ابراهيم ( م 1070 ق ) فرزند صدرالمتالهين ملاصدرا شيرازى , از فلاسفه شيعه و علماى اماميه .او از مخالفين سرسخت مشرب فلسفى و طريقت پدر خود بود.تـفـسـيـر مورد بحث با مشرب فلسفى خود و بهره از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) و بر خلاف تفسير پدرش مى باشد.
مـيـرزا ابـراهـيـم تفسير ديگرى به نام آية الكرسى دارد كه شيخ عبدالنبى قزوينى نسخه اى از آن داشته و مى گويد: له رسالة انيعة و عجالة دقيقة فى تفسير آية الكرسى مد حقق و دقق و عمق .
مـنـابـع :
اعـيان الشيعة , 2/202; تتميم امل المل , 51; الذريعة , 15/249; الروضة النضرة , 8; رياض العلماء, 1/26; لؤلؤة البحرين , 132; معجم الدراسات القرآنية , 198.
تفسير الائمة لهداية الامة
اثـر شـيـخ مـحمد رضا ( زنده در 1073 ق ) فرزند شيخ عبدالحسين نصيرى طوسى اصفهانى , از مفسران و علماى اماميه در عصر صفوى و از اخباريون تندرو.تفسير مورد بحث درسى مجلد بزرگ به فارسى و عربى تاليف گرديده است .
شـيـوه مـفـسـر روائى چـنـد آيه از قرآن كريم را ذكر نموده سپس به ترجمه فارسى آيات مذكور مـى پردازد و بعد تفسير و تاويل آيه ياد شده را بيان مى نمايد و هنگام ذكر احاديث و روايات مربوط بـه آيـه احـاديث را به فارسى ترجمه نموده و متن تفسير خويش را در بيان آيه به عربى قرار داده است .
تفسير آيات ياد شده را در چند فصل تقسيم كرده است .فصل فضائل آيات سپس فصل خواص آيه و بعد شان نزول آيه و امثال آنها و غالبا از تفسيرهاى فرات كـوفـى و تـفـسـيـر امام حسن عسگرى و تفسير قمى و تفسير عياشى و بيضاوى و كتاب احتجاج طـبـرسـى و مـكـارم الاخلاق نقل مى نمايد و هنگام نقل بعضى از احاديث , او خود را از ذريه شيخ الطائفه شيخ طوسى معرفى و چنين ياد مى كند ( قال جدنا الا مجد العالم المتعلم بعلوم الصادقين الشيخ ابو جعفر محمد بن الحسن الطوسى ). مـجلد اول اين تفسير شامل ديباچه در بيان مقدمات سپس حاوى بيست فصل مى باشد كه متعلق به مسائل قرآن است .
و بعد به تفسير سوره الفاتحه مى پردازد و چند آيه از سوره بقره .مجلد دوم اين تفسير قسمتى از سوره بقره تا پايان سوره هود را دربردارد.
يـك دوره از ايـن تـفـسير كه بعضى از مجلدات آن به خط مؤلف مى باشد در كتابخانه وقفى شيخ محمد صالح برغانى حائرى در كربلا و بعضى از مجلدات آن در كتابخانه جعفريه مدرسه هندى در كربلا وجود دارد.
شيخ آقابزرگ تهرانى از قول شيخ ابوالمجد آقا رضا اصفهانى در الذريعة مى نويسد پانزده مجلد اين تفسير در كتابخانه قزوينيه اصفهان موجود بوده و چند مجلد در كتابخانه ملى تهران موجود است و سـه مـجـلـد ايـن تفسير در كتابخانه اهدائى مشكوة به دانشگاه تهران ( شماره 11 ) و آن شامل سـوره هـاى كـهف و مريم و طه و شماره 12 شامل سوره هاى انبياء و حج و مؤمنون و شماره 1140 شامل سوره هاى توبه و يونس و هود مى باشد.
شيخ محمدرضا نصيرى طوسى داراى سه تفسير ديگر است :
1) كشف اليات , به زبان فارسى مرتب به 28 كتاب و هر كتاب به هيجده باب كه به تفسير آيات پرداخته است .
2) مـخـتصر تفسير الائمه , به زبان فارسى در شش مجلد به شيوه روائى است و آن تلخيص تفسير الائمه لهداية الامة است .
3) ترجمة القرآن , كه ترجمه قرآن به اضافه مختصر توضيحاتى كه ذيل آيات داده است .
مـنـابـع :
الـذريـعة , 4/236; الروضة النضرة , 221; كربلا فى حاضرها و ماضيها ( خطى ); فهرست كتابخانه اهدائى , 1/47, 2/697; فهرست نسخه هاى خطى فارسى , 1/26; معجم الدراسات القرآنية , 78; مفسران شيعه , 139.
اسرار اليات
اثـر آخـونـد شـمـس الـدين محمد لاهيجى گيلانى معروف به ملا شمسا ( زنده در 1074 ق ) از فلاسفه و حكماى عصر خويش .در تفسير مورد بحث مفسر گفتار خود را به اسرار آيات قرآن اختصاص داده و سخن خويش را به كليات امور قرآن پرداخته است .
براى شمس الدين محمد لاهيجى دو تفسير ديگر نام برده اند:
1) تفسير سوره هل اتى , كه در شرح و تفسير سوره هل اتى تاليف شده است .نسخه خط مؤلف با خط خوردگى از مخطوطات كاتب اين سطور در كربلاست .
2) تـفـسـيـر اخـلاص , مفسر با مشرب فلسفى و عرفانى خود به شرح و بيان آيات سورة الاخلاص پـرداخـتـه اسـت , نسخه اى از اين كتاب در كتابخانه آستان قدس رضوى ( شماره 8991 ) موجود است .
منابع :
اعيان الشيعة , 7/351; الروضة النضرة , 266; ريحانة الادب , 5/383; دائرة المعارف الاسلامية الشيعة , 4/70; مفسران شيعه , 154.
تفسير ابن خاندار
اثـر شـيخ حسين ( 1012 – 1076 ق ) فرزند شهاب الدين حيدر خاندار كركى عاملى , از شعرا و ادباء شيعى , محقق حكيم و متكلم اخبارى .تـفـسير مورد بحث حاشيه و تعليقاتى است به شيوه اخبارى بر تفسير انوار التنزيل قاضى ابوسعيد عبداللّه بيضاوى .
شرح حال نويسان در فهرست مؤلفات مفسر از آن نام برده اند و نيز حر عاملى معاصر خاندار و سيد محسن امين عاملى در اعيان الشيعه آن را ذكر كرده اند.و قسمتى از اشعار وى را كه در رثاء و مدح ائمه معصومين است از ديوان او نقل كرده اند.
مـنـابع :
اعيان الشيعة , 6/36; امل المل , 1/70; الذريعة , 4/243, 6/41; الروضة النضرة , 169; رياض الـعـلـمـاء, 2/75; سلافة العصر, 347; تاريخ كرك نوح , 114; معجم رجال الحديث , 5/269; معجم الدراسات القرآنيه , 132; مفسران شيعه , 146.
مقتبس الانوار من الائمة الاطهار فى تفسير القرآن
از شيخ محمد مؤمن ( م 1077 ق ) فرزند شاه قاسم سبزوارى خراسانى , از علماى حديث و مفسران عصر خويش اخبارى متتبع .ايـن تـفـسير به زبان عربى و بر اساس مشرب اخبارى تدوين شده و در شرح و بيان آيات از تفسير مجمع البيان از كلام بهره گرفته شده است .
تـفسير مزبور داراى ديباچه و مقدمه در چند فصل مى باشد:
فصل اول , در عدم تواتر قرآن و اينكه قرآن منزل بر پيغمبر (ص ) بوده است .
فـصـل دوم : در عـدم جـواز تـفـسير قرآن بجز از طريق احاديث و روايات وارده از طريق خاندان عصمت و نبوت و ائمه اطهار (ع ).
فصل سوم : در بيان وجوب عمل به اخبار بدان شكل كه علماى اخباريون بيان مى كنند.
و خاتمه : در بيان جواز اراده معانى متعدده حقيقى و مجازى از الفاظ قرآن كريم مى باشد و بعد به تفسير سوره الفاتحه پرداخته و بعد سوره بقره را تفسير نموده است .و پـايان مجلد اول سوره اعراف است سپس آغاز مجلد دوم از سوره انفال مى باشد و هنگامى كه به آيه 24 رسيده اجل به او مهلت تكميل نداده است .
نسخه اى به خط نسخ سيد على استرآبادى كه به امر مفسر پاك نويس مى كرده در 1077 ق از براى مفسر طلب مغفرت نموده و اين نسخه كه داراى حواشى به خط مفسر و به امضاء ( منه عفى عنه ) دارد از مخطوطات كتابخانه مدرسه سپهسالار مى باشد.
مـنـابـع :
امـل الـمل , 296; الذريعة , 22/17; الروضة النضرة , 593; رياض العلماء, 5/154; فهرست مدرسه سپهسالار, 1/175; معجم الدراسات القرآنيه , 286; معجم رجال الحديث , 18/82; مفسران شيعه , 144.
تفسير نصيرى طوسى
از شـيـخ مـحـمـد تقى ( زنده در 1083 ق ) فرزند عبدالحسين نصيرى طوسى , از علماى كلام و حكمت كه در عصر صفوى در اصفهان بوده است .مفسر تفسير خويش را در يك جلد بزرگ به زبان عربى تاليف نموده و داراى ده مقدمه است .
سـپس به تفسير كليات در ترتيب قرآن و ذكر شرح حال انبياء از آدم تا حضرت محمد (ص ) كه در قرآن مجيد از آنان نام برده شده پرداخته است .و بعد شروع به تفسير حمد كرده است و تا آخر قرآن سوره ناس پايان يافته و شيوه او در تفسير پس از ذكر چند آيه از قرآن مجيد به تفسير آيات ياد شده مى پردازد و سبك او ادبى و كلامى مى باشد و نـيـز مـفسر خود را از احفاد شيخ الطائفه شيخ طوسى و از اسباط خواجه نصيرالدين طوسى و در نتيجه نصيرى طوسى معرفى مى كند و از آثار ديگر وى العقال فى مكارم الخصال و المبدء و المعاد.
نسخه نفيسى از اين تفسير كه از روى خط مصنف نگاشته شده و در خدمت مؤلف خوانده و مقابله گرديده است از مخطوطات كتابخانه كاتب اين سطور در كربلا موجود است .
منبع : اصل نسخه تفسير طوسى , الذريعة الى تصانيف الشيعة , 5/280, 19/250.
خزائن جواهر القرآن
اثر شيخ على قلى خان ( 1020 – زنده در 1083 ) فرزند قرچغاى خان تركمانى متولد در اصفهان , از فلاسفه و حكماى متالهين و توليت آستانه حضرت معصومه (ع ). تفسير مورد بحث به شيوه فلسفى و عرفانى با بهره از روايات ائمه معصومين (ع ) نگاشته شده و در نوع خود بى نظير است .
مـفـسر به چند دسته از آيات خاص قرآن كه عبارتند از: آيات توحيد و ايمان و آيات احكام و قصص قرآن و آيات مواعظ و حكم و آفرينش زمين و آسمان و آيات كيفيت رجعت و احوال برزخ و حشر و نـشـر و بـهـشـت و دوزخ تـوجه داشته و آنها را استخراج و جمع نموده سپس به احاديث مرويه و تحقيق كلمات و تفسير جمله به جمله آن پرداخته است .
ايـن تـفـسير كه در چهار مجلد تاليف گرديده مجلد اول آن را با تفسير آيات توحيد آغاز نموده و مجلد چهارم را با تفسير آيات بهشت و دوزخ پايان بخشيده است .و شـيـوه مفسر در هر مجلد بر اساس خزائن ترتيب يافته كه هر خزينه به شصت فصل و هفت باب تقسيم گشته است .
نـسـخه منحصر به فرد خط مؤلف را فرزند مفسر شيخ مهدى قلى خان پس از بناء مدرسه خود در قـم و تاسيس كتابخانه مدرسه وقف خاص ساكنين مدرسه خويش نموده است اين مدرسه تا عصر حاضر به نام وى مشهور است .
منابع :
اعيان الشيعة , 8/302; الذريعة , 7/154; الروضة النضرة , 410; معجم الدراسات القرآنية , 147.
مجمع البحرين
از ضـيـاءالـديـن مـحـمد يوسف ( زنده در 1083 ق ) فرزند ميرزا حسين خان شريف وزير توپچى قزوينى , حكيم مفسر و عالم محقق .در ايـن تـفـسير كه دو جلد و به زبان عربى است تمام قرآن مورد بحث قرار گرفته است و مفسر مـى نـويـسد كه اين تفسير جمع بين دو تفسير امين الاسلام شيخ طبرسى مجمع البيان و جوامع الـجـامـع مـى بـاشد و در واقع تلخيص اين دو تفسير است با اضافات و استدراكات نافع به شيوه و سبك روان و در كمال اختصار بدين جهت اين تفسير را مجمع البحرين ناميده است كه جمع بين دو تفسير طبرسى است .
چند دوره از اين تفسير در دست مى باشد از جمله نسخه خط مفسر در كتابخانه مدرسه سپهسالار ( شماره 1955 ) كه دو سرلوحه زيبا دارد و تمام صفحات مجدول به طلاست .و يـك دوره داراى حـواشى ( منه دام ظله ) در كتابخانه كاتب اين سطور در كربلا و يك دوره در كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى ( به شماره 10415 ) موجود است .
مـنـابع :
الذريعة , 20/23; فهرست الفبائى كتب خطى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى , 496; فـهـرست مدرسه سپهسالار, 1/167; معجم الدراسات القرآنيه عند الشيعة الاماميه , 262; مفسران شيعه , 143.
غريب القرآن طريحى
از شيخ فخرالدين ( 979 – رماحيه 1085 ق ) فرزند شيخ محمد على نجفى آل طريحى , از مفسران شيعه و علماى لغت و نحو ( – آل طريحى ). تـفـسـير مورد بحث شامل يك مقدمه كوتاه سپس داراى بيست و هفت باب و هر باب منشعب به چند نوع تحت عنوان النوع الاول و النوع الثانى .اين تفسير شرح تفسير قرآن و بيان آيات بر تفسير غريب القرآن سجستانى است .
اصـل نـسـخـه خـط مؤلف در كتابخانه وقفى شيخ محمد صالح برغانى حائرى در كربلا و نيز اين تـفـسـير در سال 1372 ق در نجف اشرف به تحقيق و مقدمه شيخ محمد كاظم طريحى به چاپ رسيده است .
تاليفات ديگرى از شيخ فخرالدين آل طريحى نقل كرده اند كه عبارتند از:
1) كشف غوامض القرآن , كه در مشكلات و غوامض آيات و كلمات بحث كرده است .
2) نـزهـة الـخـاطر و سرور الناظر و تحفة الخاضر و متاع المسافر, كه مؤلف آن را پس از اطلاع از نـزهة القلوب سجستانى تاليف نموده و احتمالا با غرايب القرآن او يكى است سه نسخه در كتابخانه آستان قدس رضوى ( شماره 7663 ) محفوظ است .
3) كشف آيات القرآن , كشف آيات به حروف هجا و تفسير لغات مشكله و بيان لغات قرآن است .
4) مـشـارق الـنور الكتاب المشهور, در اين تفسير بين معانى آيات و لغات و قواعد عربى و اخبار و احاديث ائمه معصومين (ع ) محققانه جمع و تدوين گرديده است .
مـنابع :
الاعلام , 5/138; اعيان الشيعة , 8/394; امل المل , 2/214; الذريعة , 16/48; الروضة النضرة فـى عـلـمـاء الماءة الحادية عشرة , 434; رياض العلماء, 4/332; لؤلؤة البحرين , 66; فوائد الرضوية , 348; لـباب الالقاب , 131; الكنى و الالقاب , 2/413, ماضى النجف و حاضرها, 2/454, معجم رجال الـفـكـر, 290; مـعجم المؤلفين , 8/55; مقدمه غريب القرآن , به قلم محمد كاظم طريحى ; هدية العارفين , 1/432.
البحرالمواج فى تفسير القرآن
از ميرزا تاج الدين حسن ( م 1085 ق ) فرزند محمد اصفهانى فلاورجانى معروف به تاجا اصفهانى يا تاج ارباب العمامة , حكيم محدث و از علماى عصر صفوى .اين تفسير در دو مجلد به زبان فارسى به شيوه روائى و كلامى است .نـخست مفسر چند آيه از قرآن كريم را ياد كرده سپس به ترجمه فارسى پرداخته و آنگاه به تفسير آيات مذكور مى پردازد.
ابن يوسف در فهرست مجلس شوراى ملى به غلط اين تفسير را به فرزند مفسر بهاءالدين محمد ( م 1137 ق ) صاحب كشف اللثام معروف به فاضل هندى نسبت مى دهد.خونسارى كه نسخه اى را در اختيار داشته است و آن را در روضات الجنات ستوده مى گويد: ( انه كـثير الفوائد ) و آن را از پدر مى داند و نيز شيخ آقابزرگ تهرانى در الذريعة ببه نام پدر ضبط كرده است .
نـسخه اى از اين كتاب در مجلس شوراى اسلامى به خط نستعليق از قرن دوازدهم هجرى از آغاز قـرآن تـا سوره نحل موجود است و دو برگ از آخر آن افتاده است و نسخه دوم در كتابخانه ملى از سـوره مـجـادله تا پايان قرآن است كه آن را محمدتقى دانش پژوه تفسير بحرالمواج احتمال داده است .
مـنابع :
اعيان الشيعة , 5/240; الذريعة الى تصانيف الشيعة , 3/49; روضات الجنات , 7/114; الروضة النضرة فى علماء الماءة الحادية عشرة , 90; فهرست مجلس شوراى اسلامى , 3/4; معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية , 39; هدية الاحباب , 127; فهرست نسخه هاى خطى فارسى , منزوى , 1/8.
تفسير قطب الدين لاهيجى
از قـطـب الدين محمد ( زنده در 1086 ) فرزند شيخ على شريف فقيه لاهيجى اشكورى , فيلسوف متكلم از علماى شيعه در عصر خويش .ايـن كـتاب به زبان فارسى در دو مجلد به روش شيعى و بيانى روشن و روان و نيز به ترجمه آيات قـرآن مـى پردازد و توضيح و تفسير آيات را بيان نموده و به ذكر روايات و احاديث وارده از طريقه اماميه استناد مى نمايد.
اين تفسير به نامهاى : ترجمة الانيقة يا تفسير ترجمه قرآن شهرت دارد از اين تفسير چهار نسخه در كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى ( شماره 14143 به بعد ) وجود دارد.اين تفسير در 1340 ش در تهران چاپ شده است .
مـنـابـع :
اعـيـان الـشيعه , 9/431; الروضة النضره , 497; امل المل , 2/285; رياض العلماء, 5/124; فهرست الفبائى كتب خطى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى , 124; فهرست نسخه هاى خطى فارسى , 1/15; مفسران شيعه , 142; نجوم السماء فى تراجم العلماء, 148.
تحفه شاهى
از مـولى مصطفى ( 1007 – 1090 ق ) فرزند شيخ محمد ابراهيم تبريزى قارى خراسانى معروف به تبريزى قارى , از مفسران و علماى شيعه .تفسير مورد بحث در علوم قرآن و بيان بعضى قراءآت مى باشد و آغاز تاليف آن در مرقد شاه ولايت آغـاز گـرديـده لذا آن را به نام تحفه شاهى ناميده است و شامل پنج باب مى باشد چون در آستانه خامس آل عبا از تاليف آن فارغ گرديده است .نسخه اى از اين كتاب در كتابخانه حضرت اميرالمؤمنين (ع ) در نجف اشرف موجود است .
تـاليفات ديگرى از تبريزى قارى مى دانند كه عبارتند از:
1) متممة التحفة , در تكميل تفسير ديگر تحفة القارى است .
2) تـحـفة القارى , در بيان بعضى از كلمات و انواع قراءآت و آن در 1302 ق در بمبئى چاپ سنگى شده است .
3) تـحفة الابرار, كه به دستور ميرزا شفيع منجم و فرزندش محمد مقيم در يك مقدمه و دو باب نگاشته شده است و در آن فضيلت قرآن , آداب تعلم , مستحبات قرآن , مخارج حروف در پنج فصل مورد شرح و بيان واقع گرديده است .نـسـخـه اى از اين كتاب در آستان قدس رضوى ( شماره 13363 ) و در كتابخانه دانشگاه تهران ( شماره 4074 ) وجود دارد.
4) ارشاد القارى , در بيان قراءآت شامل يك مقدمه و پنج باب .
5) وقـوف الـقرآن , كه در آن مواضع وقوف قرآن و انواع آن و محل جزء و نصف جزء و حزب و محل سجده واجب و آيات مستحبه سجده مشخص گرديده است .
6) سند قرائت عاصم , در پنج فصل و توضيح قرائت عاصم و اسناد آن .
مـنابع :
اعيان الشيعة , 10/126; الروضة النضرة فى علماء الماءة الحادية عشرة , 565; ريحانة الادب , 4/498; الـذريـعة , 3/407; فهرست مدرسه سپهسالار, 3/353; فهرست نسخه هاى فارسى خطى , منزوى , 1/80; فهرست كتابخانه دانشگاه تهران , 13/3054.
زبدة البيان فى تفسير آيات قصص القرآن
از شيخ محمد ( م 1090 ق ) فرزند شيخ محمود طبسى , محقق حكيم متاله از علماى عصر صفوى .تفسير مورد بحث شامل آيات قصص انبياء در قرآن است .مفسر آياتى كه مختص انبياء سلف مى باشد از قرآن مجيد استخراج نموده و به تفسير و شرح و بيان آنها پرداخته است .
شـيـخ محمد طبسى كتاب فوق را با نگارش تكمله اى در شرح و بيان احوال حضرت رسول (ص ) تـكـمـيـل نموده و نام آن را تكملة زبدة البيان گذاشته است و احوال ائمه معصومين را نيز بدان افزوده است .
مـنـابع :
الذريعة الى تصانيف الشيعة , 1/48, 12/21; الروضة النضرة فى علماء الماءة الحادية عشرة , 527; معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية , 114, 173.
تفسير الصافى
اثـر ملا محسن ( 1007 – 1091 ق ) فرزند شاه مرتضى كاشانى معروف به ملا محسن فيض كاشانى , از اعاظم علما و حكماى متاله اماميه .تـفـسـيـر مـورد بحث در چند مجلد به اختلاف چاپهاى آن به زبان عربى و شيوه روائى و مشرب عـرفـانى و از مشهورترين تفسيرهاى مختصر شيعى كه با مضامين روايات و احاديث ماثور از ائمه معصومين (ع ) از آغاز قرآن سوره الحمد تا پايان قرآن سوره الناس مى باشد.
ايـن تـفـسـيـر شـامـل يك پيش گفتار از مؤلف سپس دوازده مقدمه در علوم قرآن است كه اين مقدمات بحثهاى گران قدرى دربردارد و آنها عبارتند از: بحثى در تمسك به قرآن و فضيلت آن , بـحـثـى در عـلـم قرآن كه تمامى آن علم , نزد اهل بيت (ع ) است , بحثى كه تمامى قرآن در حق خـانـدان عـصـمـت و نـبوت (ع ) و شيعيان و پيروان آنها و در مذمت دشمنان اهل بيت (ع ) است , گـفـتـارى در معانى وجوه آيات قرآن و تحقيق در متشابهات و تاويل آيات , بحثى در نهى و منع تفسير آيات قرآن به راى و سر نهى آن , گفتارى در جمع و گردآورى قرآن و عدم تحريف و زياده يـا نـقـصـان و تـاويـل آيـات آن , گفتار اينكه قرآن مبين براى تمامى امور دنيوى و اخروى است , گـفـتـارى در اقسام آيات و بطون و كيفيت تاويل و انواع لغات و قراءآت معتبر, گفتارى در شان نزول قرآن و تحقيق آن , گفتارى در تمثل قرآن به اهل خود در روز قيامت و شفاعت قرآن از آنان و ثـواب حـفـظ و تـلاوت آن , گـفتارى در آداب تلاوت قرآن , گفتارى در اصطلاحات و كيفيت تفسير آن .
نسخه هاى خطى اين تفسير بسيار است نفيس ترين نسخه مورخه 1078 ق از مخطوطات كتابخانه كاتب اين سطور در قزوين و سى نسخه در كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى ( شماره 11140 ) و هفت نسخه در كتابخه مرعشى قم موجود است .ايـن تـفـسـيـر براى نخستين بار در 1266 ق در تهران به قطع رحلى در 680 صفحه چاپ سنگى گـرديـده سـپـس به دفعات در تهران و تبريز و بمبئى چاپ سنگى شده است و در سال 1402 ق تـوسط مؤسسه اعلمى بيروت در پنج مجلد به قطع وزيرى طبع گرديده است و مجدد در مشهد افست شده است .
ملا محسن فيض كاشانى داراى تاليفات ديگرى است بدين شرح :
1) تفسير اصفى , كه در يك جلد و به زبان عربى و شيوه روائى است و تفسير وسيط اوست كه تلخيص الصافى تفسير كبير اوست .نسخه هائى از اين تفسير در دست است .
نسخه اى در كتابخانه آية اللّه مرعشى قم در دو مجلد ( شماره هاى 1278, 7473 ) و پنج نسخه در كتابخانه آستان قدس رضوى ( شماره 11162 ). ايـن تـفسير نخستين بار در 1274 ق در بمبئى و در حاشيه تفسير الصافى چاپ سنگى شده و در تهران مستقلا چاپ و منتشر گرديده است .تفسير اصفى بوسيله سيد حسن مظاهر امروهوى به زبان اردو ترجمه شده است .
2) تفسير المصفى , كوچكترين تفسير فيض كاشانى است كه خلاصه اى از تفسير اصفى و مانند دو تفسير قبلى او بيشتر متكى بر احاديث و روايات ائمه اطهار (ع ) مى باشد.
منابع :
الاعلام , 5/290; ايضاح المكنون , 1/54; تنقيح المقال , 2/54; الذريعة , 15/5; الروضة النضرة , 491; ريـحـانـة الادب , 4/369; فـهـرسـت الـفبائى كتابخانه مركزى آستان قدس , 378; فهرست كتابخانه آية اللّه مرعشى قم , 3/158; معجم المؤلفين , 8/187; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , خانبابا مشار, 5/799; هدية العارفين , 2/6.
تفسير القرآن الكبير
از شـيـخ مـحمد كاظم طالقانى قزوينى ( م 1094 ق ) از شيوخ علماى شيعه در عصر صفوى و از مدرسين حوزه علميه قزوين , فقيه و مفسر علوم اسلامى و فنون عربى .
تفسير را از علماى عصر خود مانند شيخ بهائى و ميرباقر داماد و ميرفندرسكى و ديگران اخذ كرد و جامع علوم عقلى و نقلى بود.
مـفـسر اثر خود را به عربى پس از ذكر احاديث در شرح و بيان بعضى از آيات شريفه قرآن با مسائل فلسفى و عرفانى آميخته و بطرز مستحسنى تفسير نموده است .
مى توان سبك وى را در اين تفسير جمع بين احاديث نبوى و ائمه اطهار (ع ) و تفسير قرآن با قرآن و بحثهاى فلسفى و عرفانى و ادبى و كلامى خواند كه در نوع خود كم نظير است .
اين تفسير در چند مجلد بزرگ است كه بعضى از مجلدات آن نزد حفيد وى ميرزا ابوتراب شهيدى قزوينى بوده و در تفسير خود از آن بهره گرفته است .از شيخ محمدكاظم طالقانى تفسير ديگرى به نام منافع القرآن ذكر كرده اند كه در آنن به خواص و منافع سوره هاى قرآن و ثواب قرائت هر سوره پرداخته و از سوره حمد شروع و تا پايان قرآن شرح خود را از طريق روايات ماثوره ذكر مى نمايد.نسخه اصلى اين اثر به خط مؤلف از مخطوطات كتابخانه راقم اين سطور در قزوين است .
مـنـابـع :
امـل الـمـل , 2/295; ريـاض الـعـلماء, 5/153; سير آل برغانى , آقابزرگ تهرانى , خطى ; مستدركات اعيان الشيعة , 2/301; مقدمه موسوعة البرغانى فى فقه الشيعة , 1/12.
الوجيز فى تفسير القرآن العزيز
اثـر شـيخ حسام الدين ( 1005 – 1095 ق ) فرزند جمال الدين نجفى رماحى آل طريحى , از علماء و فقهاى اماميه .تـفـسـيـر مورد بحث را حر عاملى معاصر مفسر در امل المل و سيد محسن امين عاملى در اعيان الشيعة در فهرست مؤلفات مفسر نام برده اند.
ايـن تـفسير به نام تفسير طريحى نيز شهرت دارد و نسخه خط مؤلف در كتابخانه آل طريحى در نجف اشرف موجود است .
مـنـابـع :
اعـيـان الشيعة , 4/620; امل المل , 2/59; الذريعة , 4/270; رياض العلماء, 1/137; الروضة النضرة فى علماء الماءة الحادية عشرة , 135; معجم رجال الحديث , 4/263; مفسران شيعه , 145.
نورالثقلين
مفسر شيخ عبدالعلى ( م ق 1097 ق ) فرزند جمعه عروسى حويزى شيرازى , از علماى اخباريه در عصر خويش .تـفـسـيـر مـورد بـحـث با مشرب اخبارى در چهار مجلد از طريق روايات و احاديث وارده از ائمه مـعـصومين (ع ) تفسير نموده با اسقاط اسانيد روايات و ترك ذكر آيات قرآن كريم لذا دشوار است تشخيص اينكه كدام يك از اخبار و احاديث ياد شده با كدام آيه از آيات قرآن مرتبط مى باشد.
مـجـلـد اول : تا آخر سوره اعراف ; مجلد دوم : تا آخر سوره كهف ; مجلد سوم : از سوره مريم تا آخر سوره فاطر; مجلد چهارم : از سوره يس تا آخر قرآن مى باشد.
نـسـخـه خطى از اين تفسير در كتابخانه كاتب اين سطور و نسخه ديگر در كتابخانه آستان قدس رضوى ( شماره 8055 ) موجود مى باشد.
مـنـابـع :
اعـيـان الشيعة , 8/29; امل المل , 2/154; الذريعة , 24/365; الروضة النضرة , 331; رياض الـعـلـمـاء, 3/147; روضـات الـجنات , 4/213; الفوائد الرضويه , 237; فهرست الفبائى كتب خطى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى , 590; معجم الدراسات القرآنية , 309; معجم رجال الحديث , 10/51; مفسران شيعه , 146; نجوم السماء, 98.
اثبات عصمة الائمة (ع )
اثر مولى ميرزا ( م 1098 ق ) فرزند حسن شيروانى اصفهانى معروف به فاضل شيروانى , از حكماء و فلاسفه متكلم محقق رياضى دان .تـفسير مورد بحث در بيان و شرح آيه ( ان الابرار لفى نعيم ) ( 13, انفطار ) مى باشد كه با تاويل به مذاق فلسفى و شيوه كلامى در اثباتت عصمت ائمه اطهار (ع ) مى پردازد.
تـا اين تفسير را سيد مهدى بحرالعلوم در رجال خود العصمة من سورة هل اتى نام برده كه اشتباه است .
فـاضـل شيروانى داراى اثر ديگرى است كه در آن آيات ( ان الابرار يشربون من كاس ) تا ( فوقيهم اللّه سر ذلك ) هفت آيه از سوره هل اتى را تفسير نموده است .
نسخه اى از اين كتاب در كتابخانه ملا محمد صالح برغانى در كربلا موجود است .
منابع :
اعيان الشيعة , 9/142; جامع الرواة , 2/92; تذكره نصرآبادى , 157; الذريعة , 1/97; رجال , سيد بـحـرالـعـلوم , 3/225; روضات الجنات , 7/93; الروضة النضرة , 524; زندگينامه علامه مجلسى , 1/381; ريحانة الادب , 6/386; الفوائد الرضوية , 467; معجم المؤلفين , 9/194; مفسران شيعة , 157.
آيات الاحكام
از شيخ ملك على تونى ( زنده در 1098 ق ), عالم فاضل فقيه شيعى در عصر صفويه .تفسير مورد بحث را به زبان فارسى در بيان و شرح آيات احكام قرآن به تعداد آيات نازله در هر يك از ابواب فقهى از طهارات تاديات بنام شاه سليمان صفوى ( 1077 – 1105 ق ) نگاشته است .
امروزه نسخه هاى متعددى از اين تفسير در دست مى باشد از جمله نسخه كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى احتمالا به خط مؤلف ( شماره 2430 ).
مـنـابـع :
الـذريعة , 1/44; فهرست الفبائى كتب خطى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى , 13; فهرست نسخه هاى خطى فارسى , 1; معجم الدراسات القرآنيه , 4; مفسران شيعه , 148.
البيان لما خفى فى القرآن
از سيد يحيى ( 1035 – 1099 ق ) فرزند حسين حسنى صنعانى آل القاسم , از ائمه زيديه .تفسير مورد بحث در بيان و شرح مشكل و متشابه آيات قرآنى است كه مفسر با مذاق زيدى خويش به اسرار نهفته در خفيه آيات مى پردازد.
دو نـسـخـه از اين تفسير مورخه 1063 ق و 1077 ق به شماره هاى 121 و 202 در كتابخانه الجامع الكبير در صنعا موجود است .
مـنـابـع :
الاعـلام , 8/143; الـبدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع , 2/328; فهرست الصفية , 1/131; ايـضـاح الـمكنون , 2/137; معجم المؤلفين , 13/192; مؤلفات الزيدية , 1/226 به بعد; هدية العارفين , 2/533.
تفسير و تفاسير قرآن //عبدالحسين شهيدى صالحى