ريشه بت پرستى در عالم و عرب _تفسیرمجمع البیان
وَ لا تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لا سُواعاً وَ لا يَغُوثَ وَ يَعُوقَ وَ نَسْراً البتّه ترك نكنيد پرستش (1) ودّا (2) سواع (3) يغوث (4) يعوق (5) نسر را.
ابن عبّاس و قتاده گويند: اين نامهاى بتهايى بود كه ميپرستيدند سپس بعد از آنها عرب آنها را عبادت نمودند.
ريشه بت پرستى در عالم
محمّد بن كعب گويد: اينها نامهاى مردم صالح و شايسته اى بود كه بين آدم و نوح عليهما السّلام بودند. پس بعد از ايشان قومى زندگى كردند كه روش آنها را در عبادت اتّخاذ كرده بودند پس شيطان بايشان گفت اگر تصوير آنها را بكشيد و در مقابل خود مانند (تابلويى) قرار دهيد شما را تشويق و نشاط بيشتر در عبادت دهند.
پس آنها تمثال و تصوير آنها را كشيده و خورسند بودند تا بعد از ايشان كه مردم ديگر آمدند شيطان لعين بآنها گفت. مردمى كه قبل از شما بودند. اينها را مى پرستيدند. پس آنها فريب خورده و عبادت كردند. آنها را و اين بود ريشه و اساس بت پرستى.
و بعضى گفته اند: كه نوح عليه السّلام در كوه هندوستان حفاظت ميكرد جسد حضرت آدم عليه السّلام را و مانع بود ميان آن جسد و كافرها كه مبادا دور قبرش طواف كنند. پس شيطان بآنها گفت. اينها بر شما افتخار و مباهات ميكنند و خيال مينمايند كه تنها آنها اولاد آدم هستند و شما نيستيد و او نيست مگر جسدى و پيكرى و من براى شما مثل آن را تصوير ميكنم كه شما دور آن بگرديد و طواف كنيد پس پنج بت تراشيد و آنها را، بر پرستش آن بتها واداشت و آنها ودّ. و سواع. و يعوق. و يغوث و نسر بود. پس چون طوفان نوح عليه السّلام شد اين بتها را طوفان دفن نموده و خاك بر آنها انباشت پس پيوسته مدفون بودند تا شيطان آنها را براى مشركين عرب بيرون آورد.
ريشه بت پرستى عرب
پس قبيله قضاعه. ودّ را اختيار كرد و آن را در دومة الجندل گذارده و عبادت نمودند. آن گاه بتوارث فرزندان اكابر آنها پس اكابر بعد تا به دست بنى كليب افتاد و اسلام آمد و آن نزد ايشان بود و تيرهاى از قبيله طىّ يغوث را گرفته پس بدست بنى مراد افتاد. پس زمانى پرستيدند آن را سپس بنى ناجيه تصميم گرفتند كه آن را از دست آنها بيرون آورند پس آن را برداشته و به قبيله بنى حارث بن كعب گريخته و پناه آوردند. و امّا يعوق. پس آنها را قبيله كهلان گرفته و بتوارث در ميان آنها پسران بزرگتر پس بزرگتر داشتند تا در دست همدان (قبيلهاى در يمن) گرديد امّا نسر پس براى قبيله خثعم بود كه آن را ميپرستيدند. و امّا بت سواع ابن عبّاس گويد: پس براى آل ذى كلاع بود و آنها آن را عبادت ميكردند.
عطاء و قتاده گفته اند: كه بتهاى قوم نوح عليه السّلام بدست عرب افتاد. پس بت ودّ در دومة الجندل و بت سواع نصيب گروهى از قبيله هذيل و بت يغوث معبود بنى غطيف تيرهاى از قبيله مراد (كه ابن ملجم مرادى لعنه اللَّه از آنهاست) گرديد و بت يعوق مخصوص همدان يمن شد و بت نسر خداى آل ذى كلاع از قبيله حمير شد و بت لات متعلّق به قبيله ثقيف شد.
و امّا بت عزّى مخصوص بنى سليم و غطفان و چشم و نضر و سعد ابن بكر شد. و امّا بت منات براى قبيله قديد بود. و امّا بت اساف و نائله مورد پرستش اهل مكّه قرار گرفت. بت اساف را در كنار حجر الاسود گذارده و بت نائله را در نزديكى ركن يمانى و بت هبل را كه هجده گز و ذراع و بزرگترين بت عرب بود. در بالاى كعبه نصب كردند.
چهره بتهاى مردم عرب
واقدى گويد: بت ودّ بصورت مرد و بت سواع بصورت زنى، و بت يغوث بر صورت شير و بت يعوق بصورت اسب و بت نسر بهيكل عقاب پرنده لاشه خور بود.
ترجمه تفسير مجمع البيان، ج25، سوره نوح آیه23