ترجمه بیان السعاده فى مقامات العباده سلطان محمد گنابادی«سلطانعلیشاه» سوره الرعد آیه1-25
سورهى الرّعد
همهى اين سوره مكّى است، و بعضى گفته اند: همهى سوره مكى است جز يك آيهى آخر سوره كه آن دربارهى سلمان و عبد اللّه بن سلام نازل شده است، و برخى گفته اند: آن سوره مدنى است جز دو آيه كه عبارتند از وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ و ما بعد اين آيه، عدد آيه هاى اين سوره نزد قرّاء كوفه چهل و سه آيه است.
آيات 4- 1
[سوره الرعد (13): آيات 1 تا 4]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
المر تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ وَ الَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ (1) اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى يُدَبِّرُ الْأَمْرَ يُفَصِّلُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ بِلِقاءِ رَبِّكُمْ تُوقِنُونَ (2) وَ هُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِيها رَواسِيَ وَ أَنْهاراً وَ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِيها زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (3) وَ فِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ وَ جَنَّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِيلٌ صِنْوانٌ وَ غَيْرُ صِنْوانٍ يُسْقى بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (4)
ترجمه:
(13/ 4- 1)
(المر) (رمزى بين خدا و رسول است)، اين است آيات كتاب خدا و قرآنى كه به حقّ و راستى بر تو از جانب پروردگار نازل گرديد و ليكن اكثر مردمان به آن ايمان نمى آورند،
خدا است آن ذات پاكى كه آسمانها را چنانكه مى نگريد بىستون برافراشت آنگاه با كمال قدرت عرش را در خلقت بياراست و خورشيد و ماه را مسخّر ارادهى خود ساخت كه هر كدام در وقت خاصّ (و مدار معيّن) به گردش درآيند امر عالم را با نظامى محكم و آيات قدرت را با دلايلى مفصّل منظّم ساخت باشد كه شما بندگان به ملاقات پروردگار خود يقين كنيد،و اوست خدايى كه بساط زمين را بگسترد و در آن كوهها برافراشت و نهرها جارى ساخت و (از درختان) هرگونه ميوهها پديد آورد همه چيز را جفت بيافريد و شب تار را به روز روشن بپوشانيد همانا در اين امور متفكّران را دلايل روشنى بر قدرت آفريدگار است،
و در زمين قطعاتى مجاور و متّصل است (كه آثار هر قطعه مباين ديگرى است يكجا معدن طلا، نفت و فيروزه و زغال و غيره است و يكجا نيست) زمينى براى باغ انگور قابل است و يكجا براى زراعت غلّات و زمينى براى نخلستان آن هم نخلهاى گوناگون و با آن كه همه به يك آب مشروب مى شوند ما بعضى را براى خوردن بر بعضى برترى داديم و اين امور (اختلاف آثار قطعات زمين) عاقلان را ادلّهى واضحى بر حكمت صانع است. (يعنى هر كس فكر و عقل كار بندد خواهد فهميد كه اين نظم و ترتيب در آسمان و زمين با اين خواصّ مذكور به دست طبيعت نيست بلكه به امر خداى با علم و قدرت و حكمت است).
تفسير
المر درباره اين گونه حروف و راز و رمز آن پيش از اين سخن گفته شد تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ[1] وَ الَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ[2] وجوه اعراب اين آيه همانند همان آيه اوّل سوره بقره است[3] و مقصود از آنچه كه نازل شده است (الّذى أنزل) قرآن يا احكام، يا داستانها، يا ولايت است.
اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّماواتِ[4] جملهى اللَّهُ الَّذِي … تا آخر مبتدا و خبر است، يا مبتدا و صفت است، و جملهى يُدَبِّرُ الْأَمْرَ خبر آن است، يا اين كه يُفَصِّلُ الْآياتِ خبر است، و يُدَبِّرُ الْأَمْرَ حال يا صفت لِأَجَلٍ مُسَمًّى است به تقدير لفظ فيه يُدَبِّرُ الْأَمْرَ يا اين كه جملهى مستأنف است تا جواب سؤال مقدّر باشد.
بِغَيْرِ عَمَدٍ[5] تَرَوْنَها[6] بدون ستونى كه ببينيد آن را، اين كه ستون را به نديدن مقيّد كرده است دلالت مىكند بر اين كه آسمان داراى ستون است و ليكن شما آن را نمى بينيد.
چنانچه از امام رضا عليه السّلام روايت شده است[7]، و چون تماميّت عرش از جهتى به اين است كه خلقت آسمانها و زمين تامّ و كامل شود، و استواى بر عرش و احاطهى به آن بعد از تمام شدن آن است.
لذا اوّلا اشاره به آفرينش آسمانها كرد، در حالى كه بالا بودن آسمانها و ارتفاع آنها را متذكّر گرديد كه اين خود مستلزم آفرينش زمين است، چون ارتفاع و بالا بودن جز با تحقّق زمين قابل تصوّر نيست، سپس استوارى بر عرش را با كلمهى ثُمَ عطف كرد تا مشعر به همين مطلب باشد.
و فرمود: ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ[8] معناى عرش و استوارى بر آن در سورهى اعراف و يونس[9] بيان شد.
وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى خداوند خورشيد و ماه را مسخّر كرد كه هر كدام در مدّت معيّنى جريان و حركت دارد، چون يك دور از فلك منقضى مى شود، و با منظّم شدن آن مدّت در دوران و گردش فلك امور عالم نيز انتظام پيدا مى كند، چنانچه مشهود است، و آن دليل بر كمال حكمت و علم خداى تعالى است.
يا مقصود اين است كه هر يك از خورشيد و ماه تا يك غايت معلوم گردش مى كنند، و آن غايت زمانى است كه آسمانها و زمينها خراب شوند[10] يُدَبِّرُ الْأَمْرَ خداوند تدبير مى كند امر معلوم را و آن فعل خدا است كه عبارت از اضافهى اشراقى اوست كه مشيّت و ولايت مطلقه و حقيقت محمّديّه صلّى اللّه عليه و آله ناميده مى شود، و معناى تدبير خداوند پايين آوردن آن امر است از مقام بلند و عالى و معلّق كردن آن به هر چيزى است كه به او متعلّق مى شود طبق تدبير كامل و حكمت بالغه.
بنابراين معناى آيه چنين مى شود كه خداوند امر را به سبب تدبير به زمينهاى قابل نازل مى كند.
چون آيات در مقام امر به نحو اجمال است، و وحدت به وجود واحد جمعى موجود است، و بعد از تنزيل به مقام كثرت به وجودات متكثّر موجود مى شود.
لذا بعد از تدبير امر فرمود: يُفَصِّلُ الْآياتِ خداوند آيات تكوينى آفاقى و انفسى و تدوينى قرآنى را تفصيل مى دهد.[11] لَعَلَّكُمْ تا باشد كه شما به لقاى پروردگارتان يقين پيدا كنيد، بدينگونه كه مىبينيد خداوند امر را طبق مقتضاى حكمت بدون نقص و سستى تدبير نموده است.
و آيات و نشانه هايى را كه دلالت بر قدرت صانع و خالق آنها دارد تفصيل داده … مى فهميد كه آن آيات و نشانه ها صانع دانا و حكيم و توانا دارد كه همه به سوى او برمى گرديد، و پس از اين علم به لقاى پروردگارتان يقين و ايمان مى آوريد.
بِلِقاءِ[12] رَبِّكُمْ تُوقِنُونَ كه اگر شما به لقاء پروردگارتان يقين پيدا كنيد عمل شما طورى مى شود كه خدا را خشنود مىسازد، نه اين كه او را به خشم آورد.
وَ هُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ او خدايى است كه زمين را بگسترانيد تا براى نبات و حيوان توليد آسان گردد، و زندگى آنها با كاملترين وجه صورت بگيرد.
وَ جَعَلَ فِيها رَواسِيَ وَ أَنْهاراً[13] در روى زمين كوههايى ثابت گذاشت تا خارج شدن آب از زير آنها آسان شود، و آب بر روى زمين جارى گردد و زراعتها و درختان را سيراب سازد، و روى همين جهت است كه نهرها و كوهها را با هم يكجا ذكر نمود.
و فرمود: وَ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِيها زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ[14] از هر چيزى به صورت جفت و دو تا در روى زمين قرار داد، فايدهى تأكيد لفظ زَوْجَيْنِ به دو تا بودن اثْنَيْنِ اشعار به اين است كه اهميّت تنها به جنس نيست بلكه به عدد است، و مقصود از اثْنَيْنِ آن زوجى است كه در كوهها و جزيرهها بدون تربيت كردن مربّى پديد مى آيد.
و نيز مقصود آن چيزى است كه با تربيت دو دست انسان در بساتين و مزرعهها كاشته مىشود، چنانچه خداى تعالى فرموده:ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ … تا آخر آيه.
يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ[15] يعنى، بر شب روز را مى پوشاند و آن را احاطه مى كند.
إِنَّ فِي ذلِكَ در اين چيزهايى كه ذكر شد لَآياتٍ نشانههايى متعددى است لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ[16] براى گروهى كه به تفكّر و انديشه بپردازند بدين گونه كه عقلهايشان[17] را در مبادى و استنباط غايات از آنها و ترتيب حكمتها و مصلحتها بر آن غايات استعمال كنند.
چون در بالا بردن آسمانها و قرار دادن زمين در وسط آنها و تسخير خورشيد و ماه در جريان و حركت آن دو، و در تدبير امر و تعليق آن به هر چيزى بر حسب حال آن چيز، و در گسترانيدن زمين و قرار دادن كوهها و نهرها و درختان و ميوهها و شب و روز …
و در همهى اينها مصلحتهايى است كه به شمارش نمىآيد و حكمتهايى است كه به حد و ضبط در نمى آيد و نشانه هايى است كه از شماره بيرون است، و انتقال ذهن به اين نشانه ها احتياج به استعمال قوهى متخيّله دارد، بدين گونه كه عقل قوهى متخيّله را استخدام مى كند و از مبادى به آن نشانه ها منتقل مىشود.
پى بردن به اين نشانه ها را مخصوص متفكّرين و انديشمندان نمود، و بر خلاف آن چيزهايى كه در آيهى بعدى ذكر مى شود چه كثرت و بسيارى آن چيزها آنگونه نيست كه احتياج به تفكّر و انديشه داشته باشد، و لذا در آنجا به مجرّد عقل اكتفا شده است.
وَ فِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ[18] در زمين قطعههاى بهم چسبيده وجود دارد كه در اثر و زراعت با هم مختلفند.
وَ جَنَّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِيلٌ صِنْوانٌ وَ غَيْرُ صِنْوانٍ يُسْقى بِماءٍ واحِدٍ و درختان نخل متعدّد كه به يك اصل برمىگردند و يا درختان غير هم پايه، كه همه از يك آب سيراب مى شوند.[19]
وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ و بعضى را بر بعضى ديگر در ميوه و دانه از جهت مقدار و شكل و رنگ و طعم برترى داديم.
إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ در اين چيزها كه ذكر شد نشانههايى است كه دلالت بر علم و قدرت و كمال حكمت خداوند مىكند و نيز دلالت مىكند بر اين كه انسانها اگر چه از يك اصل هستند ولى در آثار و اعمال و اخلاق اختلاف پيدا مىكنند.
آيات 11- 5
[سوره الرعد (13): آيات 5 تا 11]
وَ إِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَ إِذا كُنَّا تُراباً أَ إِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَ أُولئِكَ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (5) وَ يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاتُ وَ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلى ظُلْمِهِمْ وَ إِنَّ رَبَّكَ لَشَدِيدُ الْعِقابِ (6) وَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ (7) اللَّهُ يَعْلَمُ ما تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى وَ ما تَغِيضُ الْأَرْحامُ وَ ما تَزْدادُ وَ كُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ (8) عالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ الْكَبِيرُ الْمُتَعالِ (9)
سَواءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَ مَنْ جَهَرَ بِهِ وَ مَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَ سارِبٌ بِالنَّهارِ (10) لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَ ما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ (11)
ترجمه:
(13/ 11- 5)
و اگر تو را جاى تعجّب به كار منكران است قول منكران معاد است كه مىگويند: آيا ما چون خاك شديم باز از نو خلق خواهيم شد؟! اينان هستند كه به خداى خود كافر شدند و هم اينان زنجيرهاى قهر و عذاب بر گردن خود نهادند و هم اينان اصحاب دوزخ و در آن همواره معذّبند،
اى رسول ما كافران به جاى آمرزش و احسان به تمسخر از تو تقاضاى تعجيل در عذاب مىكنند؟ در صورتى كه چه عقوبتها بر امّتان كافر گذشته رسيد (مگر اينان عبرت گرفته و از كفر به ايمان گرايند تا خدا از جرمشان درگذرد) كه خدا بر ظلم خلق هم بسيار صاحب عفو و مغفرت است و هم صاحب قهر و انتقام سخت،
و باز به طعنه مىگويند كه چرا بر او آيت و معجزهاى نفرستاد (بايد بدانند كه) تنها وظيفهى تو اندرز و ترسانيدن خلق (از نافرمانى خدا) است و هر قومى را از طرف خدا راهنمايى است (در اخبار و تفاسير بسيار راهنما به على عليه السّلام تفسير شده است)،
تنها خدا مى داند كه بار حمل آبستنان عالم چيست و در رحمها چه نقصان و چه زيادت خواهد يافت و مقدار هر چيز در علم ازلى خدا معيّن است.
اوست عالم به عوالم غيب و شهود و بزرگ خداى متعال (برتر از هر وصف و ادراك عقول) است.
در پيشگاه علم ازلى اين كه شما سخن به سر گوييد يا آشكار و آن كه در ظلمت شب است يا روشنى روز همه يكسان است (و خدا بر همه آگاه است).
براى هر چيز پاسبانها از پيش و رو و پشت سر بر گماشته كه به امر خدا او را نگهبانى كنند (و خدا با آن همه مهربانى به خلق) حال هيچ قومى را دگرگون نخواهد كرد تا زمانى كه آن قوم حالشان را تغيير دهند (و از نيكى به بدى شتابند) و هرگاه خدا اراده كند كه قومى را به بدى اعمالشان عقاب كند هيچ راه دفاعى نداشته هيچ كس را جز خدا ياراى آن كه بلا بگرداند نيست.
تفسير
وَ إِنْ تَعْجَبْ اى محمّد اگر تعجّب مىكنى كه آن كفّار با وجود دليلهاى روشن معاد را انكار كردند، يا مقصود اين است كه اى منكر معاد و منكر زنده گردانيدن بعد از ميراندن، يا اين كه خطاب عامّ است و شامل هر كسى است كه خطاب در مورد او ممكن باشد.
فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ اگر تو از آنها تعجّب مىكنى گفتهى خود آنها عجيب است، كه از بازگشت و دوباره زنده شدن تعجّب مىكنند و مىگويند: أَ إِذا كُنَّا تُراباً أَ إِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ آيا ما وقتى خاك بوديم باز ما در يك خلقت و آفرينش جديد قرار مىگيريم.
بدان كه انسان همانند عالم كبير[20] داراى مراتب بسيارى است كه بعضى از آن مراتب بالامكان و بعضى بالفعل حاصل است، پس يك مرتبه از آن مراتب بدن جسمانى است، و يك مرتبه از آن نفس نباتى است، و مرتبهى ديگر نفس حيوانى، و مرتبهى ديگر نفس انسانى است، و مرتبهى قلب و مرتبهى روح و هكذا …
تا جايى مى رسد كه نه از آن خبرى است و نه اسم و رسمى، و چون بيشتر مردم از مدارك حيوانى فراتر نمى روند، و با شعور تركيبى مراتب مجرد انسان را مشاهده نمى كنند.
بلكه در همان مقدار هم كه مشاهده مى كنند انسان را در مرتبهى جسمانى و فعليّت طبيعى اش منحصر مى كنند و مشاهده مى كنند كه مرگ[21] آن مرتبه را از بين مى برد (و فاسد مى كند)، و ديگر نمى دانند كه انسانيّت بدن عرضى است كه به سبب تعلّق نفس انسانى به بدن عارض بر آن (بدن) مى شود، و اين كه بدن حجاب انسانيّت و مانع از ظهور و فعليّت آن است به نحوى كه اگر بدن نبود انسانيّت در كمال وضوح روشن و آشكار مى شد …
روى همين جهات است كه كفّار در حال تعجّب و شگفتزده گفتند: آيا وقتى كه ما مرديم دوباره زنده مى شويم، كه مرگ را به اعتبار مرگ بدن به خودشان نسبت داده اند، و گفتند كُنَّا تُراباً كه خاك بودن و فساد را به سبب خاك شدن بدن نيز به خودشان نسبت داده اند، در حالى كه اگر آنها مى دانستند كه بدن مرتبهى نازل از انسان بلكه حجاب و قيد او است، و اين كه انسان حقيقت مجرّد، و منزّه از فساد و به طور جاويد و دايم باقى ماندنى است چنين سخنى را بر زبان نمى آوردند.
أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ اينان كسانى هستند كه به پروردگارشان كافر شدند، و نيز به قدرت و گستردگى، و نعمت رساى او در حقّ انسان، و توسعه و بسط او بر حسب مراتب عالم كفر ورزيدند.
وَ أُولئِكَ الْأَغْلالُ و آنها زنجيرهاى قهر و عذاب كه از طبع و نفس حيوانى ناشى مى شود فِي أَعْناقِهِمْ به گردن دارند كه نمى توانند سرهايشان را به سوى بالا بلند كنند تا مقامات انسان را بدانند و آن وقت بفهمند كه فساد بدن انسان را فانى نمى كند بلكه او را تقويت مى نمايد.
وَ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ وَ يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ كافران از تو تقاضاى تعجيل در عذاب و عقوبت مىكنند قَبْلَ الْحَسَنَةِ بدون اين كه آمرزش و حسنه بخواهند، چه كلمهى قَبْلَ به معناى دون كه معناى نفى است زياد استعمال مىشود.
وَ قَدْ خَلَتْ در حالى كه چه عقوبتها بر امّتان گذشته رسيد و آنها عبرت نگرفتند.
مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاتُ لفظ الْمَثُلاتُ جمع (مثله) است بفتح ميم و ضمّ ثاء و فتح آن به معناى عقوبت است از (مثل بفلان) و را مثله كرد، و معناى آن اين است كه عقوبتها و عذابها بر امّتهاى پيشين گذشته است به نحوى كه در شهرت و معروفيّت به صورت مثل درآمده است، و اين كفّار از جهت نهايت حماقت و جهلى كه دارند از آنها عبرت نمى گيرند، و لفظ «مثلات» با فتح ميم و ضمّهى ثاء يا سكون آن، و با ضمّه ميم و ضمّهى ثاء يا سكون آن، و با فتحهى ميم و ثاء نيز خوانده شده است.
به امير المؤمنين و امام متّقين عليه السّلام نسبت داده شده كه فرمود:
بترسيد و بر حذر باشيد از عقوبات كه به سبب كارهاى بد و اعمال مذموم بر امّتهاى پيشين نازل شده، پس در هر خير و شرّ احوال آنها را متذكّر شويد و بترسيد از اين كه مثل آنان شويد[22] وَ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلى ظُلْمِهِمْ[23] خداوند صاحب مغفرت و بخشش است و ظلمى كه مردم بر خود مىكنند مىبخشد، لذا تقاضاى تعجيل آنها به عذاب را اجابت نمى كند.
وَ إِنَّ رَبَّكَ لَشَدِيدُ الْعِقابِ و خداى تو وقتى كه بندگان را مؤاخذه كند عقابش شديد است.
وَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ آوردن اسم ظاهر به جاى ضمير براى اشعار به اين است كه كفر آنها به خدا موجب پوشيده شدن و مخفى ماندن نشانه هايى مى شود كه دلالت بر صدق پيامبر صلّى اللّه عليه و آله مى كند، لذا پيشنهاد مى كنند كه آيت و نشانه اى نازل شود كه گويا اصلا هيچ نشانهاى نازل نشده است.
إِنَّما أَنْتَ تو از جهت رسالت نه از جهت ولايت مُنْذِرٌ فقط انذاركننده و بيمدهنده هستى و چيزى بر تو نيست خواه ايمان بياورند، و خواه ايمان نياورند، قبول كنند يا قبول نكنند، و اين جمله جهت دلدارى رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله است كه قومش او را اجابت نكردند.
وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ[24] و براى هر قومى راهنما و هدايت كنندهاى است در زمان تو، و زمان بعد از تو، و معناى انذار گذشت و اين كه رسول مانند كسى است كه از خواب بيدار مى كند، و از پرتگاهها و جاهاى ترسناك كسى را مى ترساند كه در صحرايى قرار گرفته كه در آن راهى به آبادى ندارد و در آن صحرا درندگان زياد، و مارهاى سمى مهلك و چيزهاى موذى قوى وجود دارد، و آن شخص كه در چنين صحرايى گير كرده از گمراهى خود و هلاك كننده هاى آن صحرا خبر ندارد.
پس آنگاه كه بيدار گشته و به انذار پى برد ناگزير در جستجو و طلب كسى برمى آيد كه بتواند او را به راه آبادى رهنمون شده و از آن صحرا خارج ساخته و نجات دهد، و آن دلالتكننده و راهنما همان هادى است كه او را به آبادى مى رساند.
اللَّهُ يَعْلَمُ جمله استينافيه است جهت اظهار كمال علم و قدرت خداوند در مقابل خدايانى كه در كمال عجز و جهل هستند تا حجّت و دليل بر صحّت دعوت رسول خدا و بطلان دعوت آن خدايان باشد.
ما تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى خداوند مىداند كه هر آبستنى مادهاى چه بار دارد، و از هر نوعى از حيوان عدد بار و مذكّر و مؤنث و زيبا و زشتش را مى داند.
وَ ما تَغِيضُ الْأَرْحامُ غيض رحمها در اخبار به نقصان عدد ايّام حمل از نه ماه و به عدم حمل تفسير شده است، و به مطلق نقص نيز تفسير شده است خواه در عدد ايّام باشد يا در خلقت، يا در نقص رحم به سبب عدم حمل، يا در اسقاط جنين قبل از كامل شدن.
بنابراين جائز است كه ما تَحْمِلُ را حمل بر مدّت حمل كنيم كه لفظ ما مصدريّه يا موصوله باشد.
وَ ما تَزْدادُ آنچه كه از نه ماه زيادتر گردد، يا مقصود مطلق زيادى در خلقت يا در عدد ايّام يا در عدد بارى است كه به آن آبستن شده به اين كه به دو تا يا سه تا آبستن شده باشد.
و در اخبار وارد شده كه به تعداد روزهايى كه زن در ايّام آبستنى خون مى بيند به همان مدّت بر نه ماه دوران باردارى او افزوده مى شود.
وَ كُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ هر چيز نزد خدا اندازهاش معيّن است كه نه فراتر از آن مىرود و نه از آن كم مى شود.
عالِمُ الْغَيْبِ عالم و دانا به چيزهايى است كه از ادراكات بشرى غايب است.
وَ الشَّهادَةِ[25] چيزى كه ادراكات آن را درك مى كنند، يا مقصود اين است كه عالم و دانا به عالم غيب[26] و عالم شهادت است الْكَبِيرُ كسى كه توصيف نمى شود.
الْمُتَعالِ با عظمت خودش بر هر چيزى برترى دارد.
سَواءٌ مِنْكُمْ در علم خدا مساوى است و فرقى نمىكند مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ گفتهى كسى به سر سخن گويد يا آشكار.
وَ مَنْ جَهَرَ بِهِ وَ مَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَ سارِبٌ بِالنَّهارِ و كسى كه در تاريكى و ظلمت شب است يا روشنى روز يعنى چه به سر سخن گويد چه آشكار، براى خدا همه يكسان است، و او بر همه آگاه است.
لَهُ مُعَقِّباتٌ فرشتگان نگهبانى هستند كه بعضى به دنبال بعض ديگرند، لفظ (معقّبات) از (عقّب تعقيبا) است يعنى به دنبال او آمد، مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ از جلو و پشت سر او را حفظ مى كنند حفظ و نگهبانى كه ناشى از مِنْ أَمْرِ اللَّهِ امر خداست، يا به خاطر امر خدا است.
از امام صادق عليه السّلام است كه آيه نزد او همانطور كه در بالا ذكر شد خوانده شد پس امام به خوانندهى قرآن فرمود: آيا شما عرب نيستيد؟
چگونه مىشود كه (معقّبات) از جلو باشد، چه معقّب چيزى است كه از پشت سر باشد، پس آن مرد خوانندهى قرآن گفت: فدايت شوم چگونه است اين؟
امام عليه السّلام فرمود: آيه چنين نازل شده است: مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ براى او نگهبانانى است از پشت سرش و نگهبانانى است از جلو كه او را به امر خدا حفظ مىكنند.
و معناى آيه اين نيست كه او را از امر خدا حفظ مىكنند، زيرا چه كسى مىتواند چيزى را از امر خدا حفظ كند، و آن نگهبانان فرشتگانى هستند كه موكّل مردماند.[27] و از امام باقر عليه السّلام است كه مِنْ أَمْرِ اللَّهِ[28] يعنى نگهبانان به سبب امر خدا حفظ مىكنند از اين كه شخص در چاه بيفتد يا ديوار بر سرش خراب شود يا چيزى به او اصابت كند تا وقتى كه قدر بيايد كه او را با قدرها وامى گذارند.
آن نگهبانان دو فرشته هستند كه انسان را شب نگهبانى مى كنند و دو فرشته در روز نگهبانى مى كنند كه به دنبال فرشتگان شب مى آيند.[29] و بعضى گفته اند فرشتگان از امر خدا جهت طلب مهلت و استغفار انسان را حفظ مى كنند.
إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ خداوند نعمتهايى را كه به قومى داده تغيير نمى دهد حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ مگر تا آن زمان كه خودشان را تغيير دهند (پندار و كردار و گفتار خود را عوض كنند)، مثلا نيكويى حال و طاعت و خوبى و صله رحم را تغيير دهند و آنها را ترك نمايند، آنگاه نعمت خدا هم تغيير مى كند.[30] وَ إِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَ ما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ
(2) اين كه مفسران جديد و انقلابيون معنا كرده اند كه اگر مردم به پاخيزند و تغييرى در خويش ايجاد كنند، خدا هم نعمتش راى تغيير داده به آنها افزونى خواهد داد، از نظر منطقى غلط است.
چه خدا دنباله رو بشريت كه سنت خود راى تغيير دهد و اين انسان است كه كفور است و نعمت تغيير مىكند. (مترجمين) يعنى تا تو به عصيان حال نبگردانى حق تعالى نعمت به نقمت بدل نكند و عافيت به بليت، و اين آيت دليل است بر فساد قول مجبره كه گفتند: خداى تعالى نامستحق راى عقوبت كند و عقاب نامعلل باشد. (تفسير ابو الفتوح رازى)
و اگر خدا به قومى بدى بخواهد، بازدارندهاى جز او نيست و يارىدهندهاى جز وى نمىباشد و كسى غير از خدا متولّى امور مردم نيست.
آيات 15- 12
[سوره الرعد (13): آيات 12 تا 15]
هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ يُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ (12) وَ يُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَ الْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ وَ يُرْسِلُ الصَّواعِقَ فَيُصِيبُ بِها مَنْ يَشاءُ وَ هُمْ يُجادِلُونَ فِي اللَّهِ وَ هُوَ شَدِيدُ الْمِحالِ (13) لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ وَ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ إِلاَّ كَباسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْماءِ لِيَبْلُغَ فاهُ وَ ما هُوَ بِبالِغِهِ وَ ما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلاَّ فِي ضَلالٍ (14) وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ (15)
ترجمه:
(13/ 15- 12)
اوست كه براى بيم از قهر و اميد به رحمت خود برق را به شما مىنمايد و ابرهاى سنگين را هر جانب برمىانگيزد، رعد (و برق و همهى قواى عالم غيب و شهود)
و جميع فرشتگان همه از بيم قهر خدا به تسبيح و ستايش او مشغولند و صاعقهها را بر سر هر قومى كه بخواهد مىفرستد باز هم كافران در قدرت خداى سخت انتقام جدل مىكنند،دعوى رسولان خدا به حقّ و حقيقت است (و هر وعده لطف و احسان كند صدق است) ولى دعوى غير خدا (و خداپرستان) همه دروغ است هيچ حاجتى را از خلق برنياورند مانند آن كس كه بر (چاه) آبى دست فروبرد كه بياشامد و دستش به آب نرسد و كافران جز به حرمان و ضلالت دعوت نمىكنند،
هر كه در آسمانها و زمين است با همهى آثار وجوديش به رغبت و اشتياق و به جبر و الزام شب و روز به طاعت خدا مشغول است.
تفسير
هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ الْبَرْقَ[31] خَوْفاً وَ طَمَعاً او برق را به شما نشان مىدهد در حالى كه شما ترسناك و اميدوار هستيد، يا اين كه برق را ارايه مىكند تا در شما خوف و امّيد را ظاهر سازد.
وَ يُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ ابرهاى سنگين پر از آب را بالا مىبرد؛ وَ يُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ و رعد با حمد خود خداى را تسبيح مىگويد، كه البتّه تسبيح و حمد هر چيزى بر حسب همان چيز است. وَ الْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ ملايكه از ترس و اجلال او به تسبيح او مشغولند.
وَ يُرْسِلُ الصَّواعِقَ فَيُصِيبُ بِها مَنْ يَشاءُ[32] و او صاعقه ها را مى فرستد تا به هر كسى كه بخواهد برخورد كند و نابودش سازد.
وَ هُمْ يُجادِلُونَ فِي اللَّهِ و آنان به علّت نهايت و نادانى و عنادشان و ازآنرو كه انديشه و تدبّر نمىكنند كه تحت آن تسخيركننده ها قرار گرفتهاند، دربارهى خدا و مبدأ و مرجع بودن و تفرّد او به الهيت و استحقاق عبادت و ساير صفات او به جدل برمى خيزند.
وَ هُوَ شَدِيدُ الْمِحالِ مماحله يعنى كيد و مكر، و ممكن است كه محال از محلّ به معناى نيرومند و شديد القوّه باشد، و به مؤاخذه كردن شديد و غضب شديد نيز تفسير شده كه اين دو از لوازم همان معنايى است كه ذكر شد.
لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِ[33] بدان كه حقّ مطلق خداى تعالى و حقّ مضاف فعل او است، و هر حقّى با حقّ بودن فعل او حقّ است، بلكه هر حقّى به سبب فعل او كه ولايت مطلقه است متحقّق مىشود، چنانچه بارها گذشت.
هر قول و فعل و اخلاقى از ولايت اختيارى ناشى مى شود چنانچه آثار اختيارى از آن ولايت است، پس آن قول و فعل خلق به سبب حقّ بودن ولايت حقّ است.
لذا هر كسى كه از جانب خدا بدون واسطه مأذون براى دعوت مردم به سوى خدا باشد يا مأذون به دعوت خلق به طرف خودش باشد از آن جهت كه وسيلهى بين مردم و خدا گردد، او دعوت كنندهى حقّ و آنچه به آن دعوت مى كند حقّ است، و دعوت هر دعوت كنندهى حقّ و هر مدعوّ حقّ همان دعوت خداى تعالى است، و سر انجام به آن منتهى مى شود، و مخصوص به اوست و هيچ كس در آن دخالتى ندارد.
زيرا داعى و مدعوّ حقّ مظهر خداى تعالى هستند، و آنچه كه به وسيلهى داعى و مدعوّ ظاهر شود و به آن دو بستگى داشته باشد به وسيلهى خدا ظاهر شده و به او بستگى دارد.
و امّا دعوت دعوتكننده باطل، مانند خلفاى ستمگر و دعوت آنها به اسلام و خدا، و همچنين دعوت خلق به چيز باطل مانند بتها و ستارگان و خلفاى ستمگر همه باطل و ضايع است، مانند خود دعوتكننده و دعوت شونده، كه چيزى بر آن مترتّب نمىشود و به چيزى هم منتهى نمى گردد.
خلاصه اين كه هر كس از جانب خدا اذن نداشته باشد كه دعوت كنندهى خلق يا واسطهى بين خلق و خدا باشد يا به آن چيزى كه دعوت مى كند مأذون نباشد چنين شخصى هر كس كه باشد باطل است و دعوت او نيز باطل است.
بنا بر آنچه كه گفته شد احتمال دارد قول خداى تعالى:وَ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ بدين معنا مى باشد كه: دعوت كنندگانى كه خلق را دعوت به پيروى مى كنند بدون اين كه اذن از جانب خدا داشته باشند، يا در حالى كه دعوت آنها از جانب غير خداست.
دعوت آنها نمىتواند چيزى براى مردم حاصل كند كه دعوتشان مورد پذيرش دعوت شونده قرار گيرد إِلَّا كَباسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْماءِ لِيَبْلُغَ فاهُ جز اين كه كار آنها مانند كسى است كه دستش را باز كرده در حالى كه به آب اشاره كرده و آن را به سوى خودش فرا مى خواند يا اين كه آب را به كف دست گرفته و مى خواهد تا آب خودش به دهانش برسد وَ ما هُوَ بِبالِغِهِ در حالى كه به آن نخواهد رسيد، چه آب اشاره را درك نمى كند، يا مقصود اين است كه چون آب در كف گشاده و باز نمى ماند.[34]
وَ ما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ خدا را خواندن كافرين جز گمراهى چيزى براى آنها ندارد، چه خدا را خواندن كافر در حقيقت بدون اين كه خودش بفهمد فرا خواندن شيطان است، يا مقصود اين است كه فرا خواندن كافرين مردم را به سوى خودشان يا به خدا يا به غير آن دو جز گمراهى چيزى نيست، يا اين كه فرا خواندن مردم كافرين را در ضايع بودن و عدم ترتّب اثر جز گمراهى چيزى نيست، و اين جمله مانند نتيجهى براى جمله سابقش مى باشد.
وَ لِلَّهِ براى خدا نه براى غير خدا يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ و من فى الْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً براى خدا سجده مىكنند كسانى كه در آسمانها هستند و كسانى كه در زمين هستند با ميل و رغبت يا با اجبار و اكراه.
سجود در لغت به معناى خضوع است، و چون نهايت خضوع نسبت به شخص مورد خضوع افتادن در خاك است لذا سجدهى نماز با وضع شرعى سجود ناميده شده و چون خضوع عبارت از شكستن انانيّت در مقابل كسى است كه براى او خضوع شده است.
پس هر مقدار كه اين معنا تمامتر باشد خضوع كاملتر مى شود و چون جميع موجودات نسبت به خداى تعالى داراى انانيّتى نيستند، بلكه همهى آنها حكم اسميّت و عدم نفسى بودن را دارند، و نفسيّت همه انّيّت حقّ تعالى را دارد.
لذا همهى موجودات اعم از آسمانها و آسمانىها، زمينها و زمينىها، صاحبان علم و شعور و غير آنها … همه و همه براى خدا سجده مى كنند چون هيچ يك از موجودات نسبت به خداى تعالى انانيّتى ندارند، و لكن بيشتر سجده كنندگان آگاه از روى ميل و رغبت سجده مىكنند مانند همهى انواع فرشتگان و بعضى از انسانها و جنها، ولى برخى از آنها جز با اكراه و اجبار سجده نمى كنند مانند بعضى از انسانها و بعضى از جنّيان، چه انسان و جن كافر از باب رغبت و اختيار سجده نمى كند.
و آن كس كه بدون واسطه با رغبت و ميل سجده نمىكند، به واسطهى مظاهر خدا با رغبت سجده مى كند، چه نفوس آنها از ناحيهى فطرى تعلّق و وابستگى دارد، و اگر وابستگى به خدا پيدا نكند به غير از خدا از مظاهر او وابستگى پيدا مى كند از قبيل ستاره و بت و غير آنها، و حد اقل به دراهم و دنانير (پول) وابسته مى شوند، و مواليد سه گانه با صورتها و نفسهايشان به طور تكوينى و ميل و رغبت خداى را سجده مىكنند، و با عناصرشان به صورت اكراه و اجبار سجده مى كنند، زيرا كه عناصر بنا بر امتزاج به صورت بىاراده و جبرى در مواليد هستند.
بنابراين آوردن (من) كه براى صاحبان عقل است يا از باب تغليب است (يعنى چون صاحبان عقل افزونى دارند)، و يا باعتبار اين است كه سجده به آنها منسوب است.
زيرا كه سجود جز از صاحبان شعور محقّق نمىشود، و از آنجا حكم سجده به نفس آسمانها و زمين سرايت مىكند، چه كه بارها گذشت كه نسبت حكم به مظروف به ظرف سرايت مىكند به خصوص اگر مظروف شريفتر از ظرف باشد.[35] وَ ظِلالُهُمْ[36] لفظ (ظلال) جمع (ظل) است و آن سايهاى است كه از شاخص (هر شىء مىتواند شاخص باشد كه بر اثر تابش خورشيد يا نور سايه از او حاصل شود) حاصل مىشود، و با حركت و انتقال شاخص سايه حركت مىكند و با سكون آن ساكن مىشود، و خلاصه هيچ انانيّتى جز انانيّت شاخص ندارد.
زيرا هر موجود علوى يا سفلى در مقام خاصّ خودش داراى حقيقتى است، و در عالم بالاتر و پايينتر از خودش داراى سايه است، و موجودات طبيعى زمينى مانند مواليد داراى سايهى صورى هستند كه از محاذى بودن با خورشيد حاصل مىشود، پس همه موجودات از نظر تكوين همه براى خدا سجده مىكنند، ولى برخى موجودات از روى ميل و رغبت سجده مىكنند.
(پس آيه تعميم دارد يعنى وجود و ماهيّات همه چيز مطيع و منقاد خداست).
بِالْغُدُوِّ جمع (غدوة) است يعنى در بامدادان.
وَ الْآصالِ جمع اصيل است يعنى و در شامگاهان، در اين صورت، و از آنچه كه ما ذكر كرديم اختلافى كه در اخبار در تفسير ظلال وارد شده برطرف مىشود، و سجود و شب و روز در هر چيزى بر حسب همان چيز است.
آيات 18- 16
[سوره الرعد (13): آيات 16 تا 18]
قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ لا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لا ضَرًّا قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَ الْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَ النُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَ هُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (16) أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً وَ مِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَ الْباطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً وَ أَمَّا ما يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ (17) لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنى وَ الَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ أُولئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسابِ وَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهادُ (18)
ترجمه:
(13/ 18- 16)
اى رسول ما از اين مشركان بازپرس كه آفرينندهى آسمانها و زمين كيست (اگر آنها از جهل و عناد جواب ندهند تو خود) بگو خدا است آفرينندهى عالم پس بگو شما خدا را گذارده غير خدا (مانند بتان و فرعونان) را براى نگهبانى و يارى خود برگرفتيد در صورتى كه آنها بر سود و زيان خود هم قادر نيستند آنگاه بگو آيا چشم نابيناى جاهل و ديدهى بيناى عارف يكسان است يا ظلمات شرك و بتپرستى با نور معرفت و خداپرستى مساوى است؟ يا آن كه اين مشركان شريكانى براى خدا يافتند، كه آنها هم مانند خدا چيزى خلق كردند. و مشركان را خلق خدا و خلق شريكان خدا مشتبه گرديد؟ بلكه (هرگز چنين نيست) تنها خدا خالق هر چيز است و او خداى يكتايى است كه همهى عالم مقهور ارادهى اوست.
خدا ازآسمان، آبى نازل كرد كه در هر رودى به قدر وسعت و ظرفيّتش سيل آب جارى شد و بر روى سيل كفى برآمد چنانچه فلّزاتى را نيز كه براى تجمّل و زينت (مانند طلا و نقره) يا براى اثاث و ظروف (مانند آهن و مس) در آتش ذوب كنند. خدا اينگونه كفى كه بر آب ظاهر مى شود براى حقّ و باطل مثل مىزند كه (باطل آن چون) كف به زودى نابود مىشود و امّا آن آب و فلزّ كه به خير و سود مردم است در زمين مدّتى باقى مى ماند.
خدا مثل آنها را براى فهم بدين روشنى بيان مىكند. آنان كه دعوت حقّ را اجابت كرده و به خدا ايمان آوردند بر آنها بهترين پاداش و خوشترين زندگانى است و آنان كه اجابت نكردند اگر مالك دو برابر آنچه بر روى زمين است باشند آن را فداى آسايش خود كنند (مگر از عذاب خدا برهند) و آنها را حساب سخت و جايگاه دوزخ باشد كه بسيار بد آرامگاهى است.
تفسير
قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ در جواب اين كه پروردگار آسمانها و زمين كيست بگو: خدا، يعنى جواب آنها را چنين بده، چون جز اين جوابى ندارند.
قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ بعد از اعتراف به ربوبيت خدا بر آسمانها و زمين از باب سرزنش و توبيخ به آنها بگو آيا جز خدا براى خود دوستانى گرفتيد؟
لا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لا ضَرًّا خدايان باطل براى خودشان نفع و ضررى مالك نيستند تا چه برسد به نفع و ضرر غير خودشان، و تا چه برسد به ادارهى آسمانها و زمين كه به آن دو نمىرسند و علم و احاطهى به آنها ندارند.
قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى آيا نابينايى كه راه ضرر و نفعش را نمى بيند و تشخيص نمىدهد وَ الْبَصِيرُ[37] و بينايى كه غير خودش را مىبيند و به ضرر و نفع او احاطه دارد و هر طور كه بخواهد در او تصرّف مىكند اين دو مساوى هستند؟
يا مقصود اين است: آيا نابينايى كه بين كسى كه ضرر و نفعى ندارد و كسى كه داراى نفع ضرر است فرق نمىگذارد مانند مشرك با بينايى كه اين مطلب را مىبيند و فرق مىگذارد مانند مؤمن مساوى و يكسان است؟
أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَ النُّورُ[38] آيا اصولا تاريكيهايى چون كفر با نورى چون ايمان مساوى است؟
أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ جملهى (خلقوا كخلقه) صفت (شركاء) است، يعنى آيا اين شريكانى كه براى خدا قرار دادهاند مانند آفرينش خدا مىتواند بيافريند؟
فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ پس آفريدن خدايان بر آنها مشتبه شده، و چون ساخت خود آنها با آفريدن خدا مشتبه شده است، حكم كردند به اين كه آن خدايان باطل استحقاق عبادت دارند.
در حالى كه اين مردم شريكانى گرفتهاند كه خود درماندهاند، و حتّى بر خلق چيزى كه خود مردم به تنهايى قدرت آن را دارند ناتوانند.
قُلِ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ بگو آفرينندهى هر چيز خدا است و آنها آفريده هستند و كجا مىتوانند خالق باشند.
وَ هُوَ الْواحِدُ و او خداى يگانه است كه چيزى در هستى با او باقى نمىماند، و چيزى جز او داراى وجود نيست تا چه برسد به خالقيّت و ديگر وصفهاى الهى.
الْقَهَّارُ[39] او خداى قهّار است يعنى هر چيزى تحت وجود او فانى و مضمحل است و انانيّتى ندارد.
أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها[40]
جواب سؤالى است كه گويا گفته شده:
اگر خداوند واحد و يگانه است كه ثانى ندارد و قهّارى است كه هيچ چيزى در مقابل آن انانيّت ندارد پس اين كثرتهايى كه ديده مىشود چيست؟
پس خداوند فرمود: از آسمان آب فروفرستاد و در نتيجه كثرتها ظاهر گشت، پس براى هيچ چيز ظهور و انانيّتى نيست مگر به سبب آب كه فعل اوست، بلكه آن همان است نه چيز ديگر، و مقصود مثال زدن ظهور كثرتها از يك چيز است كه آن فعل خدا است، و قوام و پايدارى كثرتها ناشى از همان يك چيز است كه نزول آب باشد، كه آن خود برخاسته از يك حقيقت است كه همان آسمان است، و تكثّر و كثرتها از ناحيهى درّهها (مجراها) و ظرفها و ظاهر شدن كف بيهوده بر روى آن است. و نسبت سيل و جريان به درّهها و ظرفها مجازى است.
(بررسى يك حقيقت و جريان آن در مجراها و ظرفها مهمترين بحث عرفانى است كه در صفحه بعد خواهد آمد).
فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً كفى كه بر روى سيل و آب قرار مىگيرد.
وَ مِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ از فلزاتى كه مردم بر آنها آتش مىافروزند در حالى كه آنها در آتش هستند.
ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ تا زيور درست كنند، مثلا از طلا و نقره زيور درست مىكنند؛ أَوْ مَتاعٍ يا چيزى كه به وسيلهى آن بهره و تمتّع حاصل شود، مانند ظرفها و آلات و ادوات صنايع و غير آنها.
زَبَدٌ مِثْلُهُ مانند كف آب، يعنى اين كه كف بيهوده و بىخاصيّت مخصوص آب و سيل نيست.
بلكه در جامدات و فلزّات كه با آتش آب مىشوند نيز موجود است، مقصود اين است كه باطل مخصوص تعيّنات امكانى كه مانند كف آب است نيست، بلكه نفوس بشرى كه در شدّت تراكم و فشردگى و صلابت و استحكام مانند فلزّات است متحمّل كف هواهاى باطل مىشود.
كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَ الْباطِلَ اين كه مثل ظهور حقّ و اختلاط آن با باطل مانند نزول آب و اختلاط آن با كف است.
در اينجا آنچه مورد مثل واقع شده است بر حسب مراتب وجود محتمل چند وجه است.
و همچنين بر حسب مراتب علم يعنى وجود ذهنى، پس بر حسب تطبيق بر مورد مثل مىگوييم: از آسمان اسما آب مشيّت را فروفرستاد، آنگاه ظرفهاى ماهيّات به مقدار آن آب جريان و سيلان پيدا كرد، پس آب روان در ظرفهاى ماهيّات كف تعيّنات و كثرتها را به خود گرفت، سپس آبى كه حقيقت است و محقّق شده است باقى مىماند ولى كف به خلاف ابر اگر چه روى آب را پوشانده و در انظار ظاهر است و ديده مىشود ولى بقايى ندارد.
امّا كوتهفكران و قاصرين در ادراك جز كف روى آب و تعيّنات چيزى درك نمى كنند تا آنجا كه گفته اند: موجود امر اعتبارى خالص است و ماهيّتها در تحقّق اصيل هستند، ولى آن كف باطل و از بين رفتنى است كه هر چيزى جز وجه او هلاك و نابود است.
و از آسمان[41] مشيّت آب وجودات اشيا را فروفرستاد، پس ظرفهاى ماهيتها روان و جارى گشت … تا آخر.
از آسمان عقول آب وجود نفوس و پائينتر از آن را نازل نمود، پس ظرفهاى نفوس و عالم مثال و عالم طبع بمقدار آن آب روان و جارى شد … تا آخر. و از آسمان عالم مثال آب وجود عالم طبع را فروفرستاد … تا آخر.
اين تطبيق در عالم كبير است و اما در انسان صغير پس مىگوئيم: از آسمان ارواح آب حيات را نازل كرد، پس ظرفهاى ادراكات حيوانى و مراتب نباتى سيلان پيدا كرد تا به مقام طبع رسيد كه سيل كف اخلاق رذيله و هواهاى پست و افعال مذموم به خود گرفت همانطور كه اخلاق نيكو و شوقهاى الهى و افعال مرضىّ خدا به سبب همان آب تحقّق پيدا كرده اند.
و اما بر حسب علم و ذهن كه از جهتى عينيّت و خارجيّت دارد مىگوييم: از آسمان ولايت آب نبوّت و ولايت را نازل فرمود كه بر حسب آن ظرفهاى دلها و سينهها جارى شد كه بعضى بر حسب استعداد اتّصاف به نبوّت و رسالت و بعضى ديگر بر حسب استعداد، پذيراى احكام رسالت شدند كه آن سيل كف مقتضاى هواها، از قبيل آراى باطل و بدعتهاى بيهوده را به خود گرفت و با مرور زمان به احكام رسالت و نبوّت مختلط گشت كه زياد و كم و تحريف در كتاب الهى از همين قبيل است.
يا اين كه مىگوييم: از آسمان نبوّت آب رسالت را فروفرستاد، يا از آسمان رسالت آب احكام الهى را نازل نمود، يا اين كه از آسمان روح آب علم را فرستاد كه در ظرفهاى دلها و سينهها روان و جارى شد و اين سيل كف دخالتهاى هواى نفس در علم را به خود گرفت، يا اين كه از آسمان قلب آب علم را نازل نمود كه ظرفهاى سينهها سيلان پيدا كرد.
فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً[42] كف را سيل به كنار مىزند و به يك طرف مىاندازد (يعنى مجاز و غير حقيقت را كه حكم كف روى آب را دارند خدا كنار مىزند تا هر ماهيّت قابلى آن آب حقايق را طبق ظرفيّت خود بگيرد).
وَ أَمَّا ما يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ[43] آنچه كه به سود مردم است در زمين مىماند تا اهل زمين از آن بهرهمند گردند. كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ مثل بودن آيه را تكرار كرد تا تأكيد و تنبيه بر اين مطلب باشد كه ظاهر آيه مقصود و مورد نظر نيست، بلكه مقصود بيان حال حقّ و باطل است با تمثيل و تشبيه به يك امر حسّى.
لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنى متعلّق به يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ است، يعنى خداوند مثل مىزند جهت حال آن گروه و اين گروه، يعنى حال آن دو مانند حال آب و كف است، تا به اين گروه بشارت دهد و آن گروه را بترساند.
يا مقصود اين است كه مثل مىزند تا آنان كه پروردگارشان را اجابت كردند بهرهمند شوند.
وَ الَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ اين عبارت بنا بر دو معناى اول از نزول باران (از آسمان عالم كبير از آسمان عالم صغير) عطف بر لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا است، و بنا بر معناى سوم (آسمان نبوّت) اين جمله و ما بعدش جملهى مستأنفه است.
ممكن است قول خداى تعالى:لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا خبر مقدّم براى لفظ الْحُسْنى باشد و در عين حال جملهى مستأنفه و جواب سؤال مقدّر باشد، و معناى آيه چنين مىشود: سر انجام نيك براى كسانى است كه پروردگارشان را اجابت كردند.
ولى آنها كه قابليّت اجابت نداشتند (تكوينى) يا نخواستند اجابت كنند).
لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ أُولئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسابِ هيچ حسنهاى از آنها قبول نخواهد شد، و هيچ گناهى از آنها بخشيده نخواهد شد.
چنانچه اين معنا به امام صادق عليه السّلام نسبت داده شده است.
يا اين كه در حساب آنها مناقشه خواهد شد و تا آخر با آنها بدون هيچ چشمپوشى به حساب آنان رسيدگى خواهد شد چنانچه در خبر ديگر است.
وَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهادُ منزلگاه آنان جهنّم است و چه بد قرارگاهى است.
آيات 25- 19
[سوره الرعد (13): آيات 19 تا 25]
أَ فَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمى إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ (19) الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ لا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ (20) وَ الَّذِينَ يَصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ يَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ (21) وَ الَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ أَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِيَةً وَ يَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ أُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ (22) جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ أَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّيَّاتِهِمْ وَ الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ (23)
سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ (24) وَ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ (25)
ترجمه:
(13/ 25- 19)
آيا مسلمانى كه به يقين مىداند كه اين قرآن به حقّ از جانب خدا بر تو نازل شده است (و از آن كسب علم و حكمت و سعادت مىكنند) مقامش نزد حقّ با كافر نابيناى جاهل يكسان است؟ (هرگز يكسان نيست) و تنها عاقلان متذكّر اين حقيقتند،تنها عاقلانند كه هم به عهد خدا وفا مىكنند و هم پيمان حقّ را نمى شكنند،و هم آنچه را خدا به پيوند آن امر كرده (مانند صلهى رحم و دوستى پدر و مادر و محبّت و ايمان و حفظ عهد و پيمان با خدا و خلق) نمىشكنند. و از خدا مىترسند و از سختى هنگام عذاب مى انديشند،و هم در طلب رضاى خدا راه صبر پيش مىگيرند و نماز را بر پا مىدارند و از آنچه نصيبشان كرديم به فقرا، پنهان و آشكار انفاق مىكنند و در عوض بديهاى مردم نيكى مىكنند اينان هستند كه عاقبت منزلگاه نيكو يافتند،كه آن منزل بهشتهاى عدن است كه در آن بهشت هم خودشان و هم پدران و زنان و فرزندان شايسته آنان داخل مى شوند در حالى كه فرشتگان بر (تهنيت) آنها از هر در وارد مى گردند،(و مى گويند):
سلام و تحيّت بر شما باد كه (چون در طاعت و عبادت خدا و رنج و آلام عالم) صبر پيشه كرديد عاقبت منزلگاه نيكو يافتيد،و آنان كه پس از پيمان بستن (با خدا و رسول)، عهد خدا را شكستند (چون معاويه صفتان) و هم آنچه خدا به پيوند آن امر كرده (مانند صلهى رحم و دوستى على عليه السّلام و مؤمنان و اولياى خدا) پاك بريدند و در روى زمين فساد و فتنه برانگيختند اينان را لعن خدا و منزلگاه عذاب دوزخ نصيب است.
تفسير
أَ فَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ لفظ (ما) در (أنما) كافّه[44]،
يا موصوله[45] يا مصدريّه[46] است، يعنى آنچه كه به پيامبر صلّى اللّه عليه و آله نازل شده، يا همهى قرآن، يا همهى احكام رسالت، يا خصوص ولايت.
مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمى[47] از پروردگار توست كه حقّ است، آيا كسى كه اين مطلب را مىداند مانند كسى است كه نسبت به اين علم نابينا و كور است.
إِنَّما يَتَذَكَّرُ تنها كسى اين عدم مساوات و عدم تشابه و نابرابرى را مىدادند و ياد مىآورد كه أُولُوا الْأَلْبابِ صاحب عقل و خرد باشد، نه صاحب خيال و صاحب انس و عادت.
از امام صادق عليه السّلام است كه فرمود: خداى تعالى با اين سخن شيعهاش را مورد خطاب قرار داده و فرموده: شما صاحبان خرد و عقل در كتاب خدا هستيد.
و سرّ مطلب اين است كه (لبّ) عبارت از عقل خالص است كه مشوب به وهم و خيال نباشد، و عقل مادام كه به صاحب عقل متّصل نباشد از وهم و خيال خالص نمىشود، و اتّصال اگر با بيعت عامّ نبوى باشد موجب خالص شدن عقل نمىگردد.
زيرا كه رسول صلّى اللّه عليه و آله با بيعتش احكام عقل را با كمك وهم و خيال تأسيس مى كند.
پس شأن رسول خالص گردانيدن عقل نيست بلكه مخلوط كردن آن با پوستهى خيال است، به خلاف اتّصال به بيعت خاصّ ولوى، چه شأن صاحب بيعت خاصّ از جهت اصل ايمان خالص گردانيدن عقل از شوب خيال است، و به اين اعتبار بر كسى كه متّصل به اوست صدق مىكند كه او صاحب عقل و خرد است اگر چه هنوز براى او عقل و خرد حاصل نشده باشد.
و نيز صاحب ولايت به اعتبار ولايتش عقل و مغز است، و صاحب رسالت به اعتبار رسالتش مانند پوست است، و متّصل به ولايت مظهر صاحب ولايت است و در نتيجه او به همين اعتبار نيز صاحب عقل و خرد است علاوه بر مطلب بالا تحقيق مطلب اين است كه انسان بدون تلقيح ولايت مانند گردويى است كه از مغز خالى باشد، و مغز آن بسته نمىشود مگر به سبب ولايت.
زيرا در بيعت ولوى كيفيّت و حالتى از ولىّ امر در قلب بيعتكننده داخل مىشود، كه همان موجب تحقّق پدرى و فرزندى بين آن دو مىشود، و آن حالت همان، ايمان است كه در قلب داخل مىشود چنانچه تحقيق اين مطلب در ضمن مطالب سابق گذشت.
الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ اين جمله صفت (أولو الألباب) جهت بيان حال آنان است، يا كلام مستأنف است و خبر جملهى (اولئك لهم عقبى الدّار) مىباشد، و مقصود از عهد عهد عامّ نبوى است، و وفاء به عهد رسيدن به آخرين ركن اسلامى است، و آن بيعت ولوى است كه از آن در اخبار به ولايت تعبير شده است.
وَ لا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ ميثاق عبارت از ولايت است كه بر اثر وفاى به عهد در نبوّت براى آنان حاصل مىشود، و آن را ميثاق ناميدهاند چون عقد روى عقد و پيمان روى پيمان است، چه اين پيمان بعد از عقد بيعت نبوى است.
و در خبر به آنچه كه ما ذكر كرديم اشاره شده است.
وَ الَّذِينَ يَصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ[48] و كسانى كه مىپيوندند به آنچه خدا امر به پيوستن آن داد، نخستين چيزى كه از صلهى ارحام خداوند به آن امر كرده اتّصال خويش است با نبى وقت، از طريق بيعت عامّ، سپس اتّصال به ولىّ وقت به سبب بيعت خاصّ، سپس با مسلمين با قرابت رحم معنوى، سپس با مؤمنين به سبب قرابت رحم ولوى، سپس صله رحم با خويشانش به سبب قرابت رحم جسمانى، و صلهى رحم با نبى و ولى بعد از حصول پايه و اساس كه همان بيعت عامّ و خاصّ است.
و صلهى رحم با هر خويش و نزديك عبارت از چيزى است كه اظهار محبت و دلسوزى بهوسيله آن حاصل شود كه حد اقلّ آن بشاشت و خوشرويى در هنگام ملاقات، و خوشحالى از ديدن و هديه دادن و برآوردن حاجت او است.
وَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ يَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ[49] خشيت حالتى است كه از ادراك لذّت وصال محبوب و رنج فراق او يا قدرت و اختيار عذاب او حاصل مىشود، به عبارت ديگر: خشيت حالتى است كه از ادراك صاحب جمال و قدرت حاصل مىشود.
به عبارت ديگر حالتى است مخلوط از خوف و رجا، نه خوف خالص است و نه اميد محض، و روى همين جهت خشيت را به ربّ و خوف را به سوء حساب تخصيص داد.
وَ الَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وجه ربّ عبارت از ملكوت ولىّ امر است و ابتغاء وجه عبارت از طلب باز شدن در قلب است تا ولىّ امر ظاهر گردد و براى او با ملكوتش متمثّل[50] شود، و صبر كردن براى اين طلب اين است كه از ذكر قلبى خفى يا ذكر لسانى جلى روى برنگرداند، و صبر كردن بر آن مستلزم اين است كه بىتابى نكند و به سوى پرتگاههاى سقوط خارج نشود.
وَ أَقامُوا الصَّلاةَ نماز قالبى را اقامه نمايند و حدود و مواقيت آن را حفظ كنند، و ذكر را كه همان نماز سينه است ادامه دهند و آن را متّصل به فكر نمايند كه آن نماز قلب است، و آن تمثّل ملكوت شيخ است.
وَ أَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ و از آنچه كه ما بر آنان روزى دادهايم انفاق كنند كه مقصود اموال و اعراض دنيوى، و نيروها و اعراض و جاه و حشمت است، و همچنين افعال و صفات و انانيّتها را كه به خودشان نسبت مىدهند.
سِرًّا وَ عَلانِيَةً سرّ و علانيه در هر مقام بر حسب آن مقام است انسان از همان ابتداى استقرار نطفهاش از جهت تكوين در حال انفاق و خلع و لبس و چيزى دادن و عوض گرفتن از خدا است، و پس از بلوغ بلكه وقت تمرين مكلّف به انفاق از اموال بلكه از فعليّات سفلى مىشود، اگر چه عوضها و انفاقشدههاى قوا و فعليّات را نمىبيند، و فقط اموال دنيوى را مىبيند.
و اصل انفاق سرّى اين است كه از فعليّات و انانيّتش انفاق كند بدون اين كه احساس كند و آگاهى به انفاق و انفاق شده داشته باشد تا چه برسد به اين كه غير از خودش كسى از اين نفاق اطلاع حاصل كند.
وَ يَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ[51] حسنه عبارت از ولايت است، و هر فعل يا حالت يا اخلاق كه متّصل به ولايت باشد حسن و نيكو است، و سيئه در حقيقت دشمنى با على عليه السّلام است، و هر فعل و اخلاق و حالت كه به آن جهت و آن راه متّصل باشد سيّئه است، پس حسنه و سيئه در هر فعلى كه هم شكل و شبيه به آن دو باشد نيز جريان و تحقّق دارد مانند افعال كسى كه از ولايت ولىّ امر غافل است.
أُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ آنان راست سراى نيك در آخرت، كه نيكى سر انجام در معنا غلبه پيدا كرده است و به كسى كه عاقبت خوب و سر انجام نيك داشته باشد اطلاق مىشود گويا كسى كه سر انجام بد دارد اصلا عاقبتى ندارد.
جَنَّاتُ عَدْنٍ اينان از نظر اقامت در بهشت عدن هستند[52]،يَدْخُلُونَها وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ أَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّيَّاتِهِمْ خودشان داخل بهشت مىشوند، و هر كس از پدران و همسران و ذريّههايشان كه صالح باشند به تبعيّت آنان وارد بهشت مىشوند.
پس مقصود از صالح بودن در اينجا فاسد نبودن و استعداد براى صالح حقيقى شدن است، وگرنه اگر بالفعل خودشان صالح باشند داخل بهشت مىشوند، و به اين امر احتياج پيدا نمى كنند كه به تبعيّت غير خودشان وارد بهشت گردند.
وَ الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ ملائكه از درهاى قصرهايشان در بهشت بر آنان وارد مىشوند در حالى كه مىگويند:
سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ سلام (صلح و آرامش) بر شما كه شكيبايى ورزيديد پس چه خوب سر انجامى داريد.
دربارهى غرفههاى مؤمنين و قصرهاى آنان و چگونگى زيارت ملائكه از آنان در اخبار به تفصيل ذكر شده است.
وَ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ كسانى كه بعد از پيمان نبوّت و مؤكّد كردن آن به پيمان ولايت، عهد نبوّت را مىشكنند، مرتدّ فطرى هستند و از آنها توبهاى چه ظاهرى و چه باطنى پذيرفته نمىشود، ولى كسى كه فقط عهد نبوّت و بيعت عامّ را مىشكند توبهى ظاهرى و باطنى او قبول است، و او مرتد ملّى است نه فطرى، و تحقيق وافى و كافى در مورد هر دو ارتداد در سورهى آل عمران در طى آيهى وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً گذشت.
وَ يَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ اصل قطع به سبب شكستن عهد حاصل مىشود، چنانچه گذشت.
وَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ مقصود زمين عالم كبير و عالم صغير است، و در سورهى بقره تحقيق تامّ و كاملى دربارهى قطع آنچه كه خدا به آن امر كرده و افساد در زمين در طى آيهى وَ يَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ گذشت؛ وَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ اينان را لعن خدا و منزلگاه عذاب و دوزخ نصيب است.
[1] اين جمله دو معنا دارد يكى آن كه آياتى كه مشاهده مىكنيد و مىخوانيد آيات كتاب قرآن و ديگر تِلْكَ اشاره به اخبار و قصّههايى كه بيان شد آيات كتاب تورات و انجيل است.
( تفسير جامع)
[2] جامى گفته است:
| هيچ سودى نكند تربيت ناقابل | گرچه برتر نهى از خلق جهان مقدارش | |
| سبز و خرّم نشود از نم باران هرگز | خار خشكى كه نشانى به سر ديوارش | |
[3] جلد اوّل همين تفسير.
[4] در اين آيه بيان مىكند همان آياتى كه در آسمان و زمين است و كفّار و مشركين به ديدهى انصاف در آنها نمىنگرند و چشم بصيرت را باز نمىكنند تا آثار يگانگى پروردگار و قدرت و توانايى او را مشاهده نمايند و اين آيه دليل بزرگى است بر معرفت و تصديق پروردگار يكتا( تفسير جامع)
[5] عمد، جمع عماد و عمود و به معناى استوانه و پايهى خانه.( مترجمين)
[6] در مورد اين كه ستون دارد و ما نمىبينيم يا ندارد كه ببينيم، اقوال متفاوت است. طبرى از ابن عبّاس نقل مىكند كه گفته است، چه دانى شايد ستونهايى دارند و شما آنها را نمىبينى. اين سخن تأييد فرمايش حضرت رضا عليه السّلام است، امام فخر رازى هم مىگويد: ستونهايى در كار است و ما نمىبينيم، علم جديد هم كه جاذبه عمومى بين كرات و اجسام را طرح كرده است تأييدى است بر سخنان فوق، بنابراين قول آنهايى كه مىگويند ستون ندارد اگر داشت ديده مىشد صحيح به نظر نمىرسد.
[7] البرهان ج 2: ص 278
[8] عرش: تخت حكومت. عرش موجود خارجى، از عالم غيب و مركز دستورات عالم است.
و رشته تدبير امور جهان به آن منتهى مىشود، و استيلا بر آن يعنى علم به تفصيل جزئيات امور جهان و تدبير كليهى جهان هستى است.
[9] اعراف آيهى 54 و يونس آيهى 3.
[10] و اين آيه دلالت مىكند بر بطلان تقليد كوركورانه و وجوب نظر و تفكّر نمودن در آيات و علامات كه سبب يقين نمودن به معرفت پروردگار است چه اگر نظر و فكر كردن واجب نباشد تفصيل و شرح آيات درست نباشد و نشايد.( تفسير جامع)
[11] و نتيجهى آن( لَعَلَّكُمْ بِلِقاءِ رَبِّكُمْ تُوقِنُونَ) است.( مترجين)
[12] لقاء- ديدار، برخورد، ملاقات. نزد اهل معرفت عبارت از ظهور معشوق است، چنانچه عاشق را يقين حاصل شود كه اوست كه به صورت آدم ظهور كرده است. طمع ديدار دوست، صفت مردان است باش تا فردا بنده بر مائدهى خلد نشيند، شراب وصل نوش كند، طوبى، و زلفى و حسنى بيند، به سماع و شراب و ديدار رسد وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ قيامة/ 22
[13] اين آيه اشاره مىكند به آثار و علايمى كه در زمين آفريده شده است.( مترجمين)
[14] تبيان: يعنى دو جور و دو رنگ، و كلمهى اثنين يا براى تأكيد است يا براى توضيح اين كه مقصود دو جور و دو رنگ است؛ كشف الاسرار: يعنى ترش و شيرين، تلخ و گوارا، سرد و گرم( مترجمين)
[15] شب: گاه كنايه از عالم غيب، و گاه عالم جبروت است. شب دو حرف است شين و با، شين او شفقت و انّك لعلى خلق عظيم و باى او بركتبسم اللّه الرّحمن الرّحيم، شب باغ يقين است چمن از آن المتّقين است؛ شب پناه انبياست، خلوتگاه اولياست.( كنز السالكين خواجه عبد اللّه انصارى)
| ما شب روان كه در شب خلوت سفر كنيم | در تاج خسروان به حقارت نظر كنيم | |
روز: تتابع انوار را روز گويند؛ هم چنين، پرتو وجود را روز گويند؛ روز پنج روز است: يكى روز مفقود، روز دنياست كه بر تو گذشت. ديگر روز مشهود، كه تو در آنى، اگر خود را دريابى و عمل كنى، وقت آن يافتهاى، به غنيمت دار. سوم روز مورود، روز فرداست و وقت خود به اميد فردا ضايع نكن. چهارم روز موعود، روز فرد است. نگر روزگار و هنگامى كه عمر به آخر رسيده و جان به چنبر گردن ماند، و در غرقاب حيرت افتاده و آب حسرت در ديده درآمد، و آن روى ارغوانى، زعفرانى گشته؛ پنجم روز ممدود، روز رستاخيز است.
[16] تفكّر: در نزد عارفان عبارت از انديشه و فكر كردن در خداست به واسطهى توجّه در آثار و صنع الهى؛ در منازل السائرين آمده است كه تفكّر بر سه نوع است: فكرتى در عين توحيد، و فكرتى در لطائف صنع او و فكرتى در معانى اعمال و احوال.
و تفكّر نتيجهى تذكّر و راهنماى سالك است.( لاهيجى: شرح گلشن راز) شبسترى گويد:
| تفكّر رفتن از باطل به حقّ است | به جزو اندر بديدن كلّ مطلق | |
عطّار گويد:
| ذكر بايد گفت تا فكر آورد | صد هزاران معناى بكر آورد | |
| فكرت عقلى بود گفتار را | فكرت قلبى است مرد كار را | |
[17] عقل در نزد عارفان چيزى است كه بدان وسيله خدا را عبادت كنند، در كلمات بابا طاهر است كه: العقل سراج العبوديّة، عقل بر دو گونه است: عقل معاش كه محلّ آن در سر است، و عقل معاد كه محلّ آن در دل است.( اسرار التّوحيد ص 215)
[18] يعنى قسمتهاى مختلف زمين، با اين كه پهلوى يكديگر هستند، بعضى كوه، بعضى شورهزار و بعضى قابل كشت و زرع هستند.( مترجمين)
[19] طبرسى و ابن شهرآشوب از جابر انصارى روايت كردهاند كه گفت: شنيدم پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله به امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: يا على مردم از درختان و شجرهى متعدّدند ولى من و شما از يك شجره هستيم سپس آيهى فوق را تلاوت نمودند.( تفسير جامع ج 3 ص 384)
[20] عالم كبير از نظر اهل عرفان عبارت است از ظلّ دوّم كه ايمان خارجيّه باشد و صور علميّه كه اعيان ثابتهاند و مخلوق خداوند؛ گويند هيجده هزار عالم( تا پنجاه هزار هم گفتهاند موجود است.
( فرهنگ اصطلاحات عرفانى) مولوى گويد:
| گر به ظاهر عالم اصغر تويى | دان به معنا عالم اكبر تويى | |
[21] مرگ در اصطلاح عرفا به معناى خلع جامهى مادّى و طرد قيود و علايق دنيوى، توجّه به عالم معنوى و فناى در صفات و اسما و ذات است.( اصطلاحات عرفانى دكتر سجّادى)
[22] تفسير الصافى 3: ص 58- نهج البلاغه: ص 296 خطبه 192
[23] ظلم: ستمگرى، خروج از حدّ اعتدال، به نزد عارفان ظلم در حدّ كفر است، زيرا موجب ستر عبد از حقّ مىشود.( خواجه نصير الدّين طوسى: اخلاق ناصرى)
[24] هدايت: سوق اشيا به سوى كمال دوم آنهاست.
( ملا صدرا: الاسفار چاپ سنگى ج 3 ص 82) و بالاخره هدايت: راهنمايى و ارايهى طريق خير و صواب است: ابتدا خداى بندگان را آفريد، سپس آنها را به راه راست هدايت كرد كه فرمود:\i رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى.\E طه/ 50 در خصوص شأن نزول اين آيهى شريفه روايات و احاديث فراوانى نقل شده است كه دربارهى حضرت على عليه السّلام بوده و در اينجا تيمّنا بر دو مورد زير اكتفا نموده و اميدواريم مورد عنايت خوانندگان عزيز قرار بگيرد انشاءالله:( 1) سليم بن قيس هلالى راجع به حديث قيس بن سعد با معاويه چنين گويد: قيس گفت: خداوند اين آيه را دربارهى على عليه السّلام نازل نمود.( البرهان فى تفسير القرآن)( 2) مسعدة بن صدقه از امام صادق عليه السّلام و ايشان از پدرش و آن بزرگوار نيز از جدّش امير المؤمنين عليه السّلام چنين روايت كند كه فرمود: اين آيه دربارهى ما نازل يافته است زيرا پيامبر فرمود: من منذر و ترساننده هستم و تو يا على هادى مىباشى.( تفسير عيّاشى)
[25] شهادت: مقابل غيب است، عالم شهادت نزد عارفان، جهان سرايى يعنى نمود است نه بود، و وهم و خيال است نه حقيقت.( خواجه عبد اللّه انصارى: كشف الاسرار)
[26] غيب: در برابر شهادت، و عالم غيب در برابر عالم شهادت است؛ عالم غيب، جهان ارواح، عقول مجرد است و عالم شهادت، پرتو و فيضى از عالم غيب؛ غيب حاكم بر شهادت است و چون انبيا و اوليا بر عالم غيب دسترسى دارند، از حوادث عالم شهادت خبر مىدهند.
شاه نعمة اللّه فرمايد:
| آيت غيب و شهادت را بخوان | وحدت و كثرت از آن هر دو بدان | |
| غيب باطن دان شهادت ظاهرش | آن يكى اول بگير آن آخرش | |
| عارفانه آمدم از غيب در غيب الغيوب | جمع و تفصيل وجود خويشتن را يافتم | |
[27] تفسير الصافى ج 3: ص 60، تفسير العياشى 2: ص 205 حديث 15.
[28] بعضى گفتهاند من امر يعنى عن امر و مقصود اين است كه از شرّ مخلوقات خدا نگاهش مىدارند.( مجمع البيان)
[29] تفسير الصافى 3: ص 60، تفسير القمى 1: ص 360
[30] اين كه مفسران جديد و انقلابيون معنا كردهاند كه اگر مردم بهپاخيزند و تغييرى در خويش ايجاد كنند، خدا هم نعمتش راى تغيير داده به آنها افزونى خواهد داد، از نظر منطقى غلط است.
چه خدا دنبالهرو بشريت كه سنت خود راى تغيير دهد و اين انسان است كه كفور است و نعمت تغيير مىكند.( مترجمين) يعنى تا تو به عصيان حال نبگردانى حق تعالى نعمت به نقمت بدل نكند و عافيت به بليت، و اين آيت دليل است بر فساد قول مجبره كه گفتند: خداى تعالى نامستحق راى عقوبت كند و عقاب نامعلل باشد.( تفسير ابو الفتوح رازى)
[31] برق: در اصطلاح عارفان اول نورى كه بر بنده ظاهر مىشود و او را به دخول به حضرت قرب خداوندى براى سير فى اللّه مىخواند، برق مىگويند؛ فرق ميان برق و وجدان آن است كه وجد بعد از دخول در طريق است.( عبد الرّزّاق كاشانى: اصطلاحان صوفيه)
| هلا آهسته تر اى برق سوزان | كه شد چشمم ز تو ابر بهارى | |
| نمى ماند نظر كاندر ركابت | رسد در گرد مركب از نزارى | |
[32] مفسّرين گفتهاند: اين جمله براى آن كسى است كه با سختى منكر پيغمبر بود و يا قصد سوء به آن حضرت داشت، آتشى آسمانى فرود آمد و او را سوخت و اين آيه نازل شد.( تفسير جامع)
[33] حقّ: نزد اهل معرفت عبارت از ذات اللّه است، و آنچه خدا بر خود واجب كرده است حقّ گويند. مترجمين
[34] طبرى در تفسيرش مىگويد: يعنى مانند مرد تشنهاى كه دستش را به آب چاهى دراز مىكند تا آب را بالا بياورد و بنوشد ولى دستش به آن نمىرسد. شيخ طوسى از قول حسن بصرى مىگويد: مراد كسى است كه دستش را به سوى آب دراز كند ولى پيش از آن كه به آب برسد مىميرد. ميبدى مىگويد. مراد كسى است كه ريسمانى و دلوى ندارد او بيهوده مىكوشد كه دست به آب دور دست زند. زمخشرى مىنويسد: مراد كسى است كه با انگشتان گشوده از هم مىخواهد از جايى آب بردارد، مثل فارسى است كه مىگويد: مىخواهد با غربال آب بردارد. اين معنا كه زمخشرى مىگويد و مثل فارسى با آنچه نظر مفسّر محترم است تطبيق دارد. آب: معرفت است.
شاه نعمة اللّه ولى مى فرمايد:
| گرنه آب و حيات معرفت است | عين كوثر بگو كه كوثر چيست | |
و به معناى فيض هم آمده است.
و به معناى فكر، انديشه و مدركات ظاهرى و باطنى هم آمده است.
[35] سجود: فناى عبد در حقّ در زمان شهود است، به نحوى كه از اعضاء و جوارح خود بىخبر شود و رؤيت و شهود حقّ او را متوجّه به غير نكند.( فرهنگ اصطلاحات عرفانى دكتر سجّادى)
[36] در معناى اين جملهها اختلاف است: 1- يعنى لازم است سجده بر شخص عاقل و مميّز ولى مؤمن به ميل خود و كافر به زور شمشير. 2- همگى براى خدا فروتنند، مؤمن از ميل و پسند خود، و كافر از ناچارى بيمارى و درد، و بعضى گفتهاند مقصود از ظِلالُهُمْ خود اشخاص هستند چون سايه هر كس با اوست و از او جدا نيست.( مجمع البيان)
[37] بصير: عبارت از نيرويى كه دل را به نور قدسى منوّر كند تا به وسيلهى آن حقايق اشيا و بواطن آنها را مشاهده كند و آن در حكم چشم است كه به وسيلهى آن نفس صور اشيا و ظواهر آنها را مىبيند.
( فرهنگ اصطلاحات عرفانى: دكتر سجّادى)
[38] نور: بنياد عرفان و حكمت مشرق زمين است، در قرآن مجيد نيز بارها به نور اشاره شده و حقّ تعالى را نور حقيقى و مطلق دانسته است، به همين سبب عارفان به نور اهميّت بسيار دادهاند. اى عزيز تمام موجودات مرتبهاى از انوار حقّ است.
[39] قهر: از اصطلاحات اهل اللّه است، يعنى تاييد حقّ به فنا كردن خواستها و مرادها، و باز داشتن نفس از آرزوها.( فرهنگ اصطلاحات عرفانى: دكتر سجّادى)
[40] اين آيت مدار علم حقيقت و معرفت است، جلال احديّت به نعمت رحمت و رأفت فرو فرستاد از آسمان بر پيغامبر راست و وحى پاك هم به سمع شنيدند و هم به دل دريافتند و همچنين اوليا را الهام و نور حكمت در دل ايشان افكند هر كس به قدر خويش بر درجات و طبقات يكى برتر، يكى ميانه، يكى فروتر، تفاضل و تفاوت بر همه پيدا، هر كسى را ان داد كه سزا بود و در هر دلى آن نهاد كه جا بود آن دلها اگر چه روشن است و افروخته خالى نباشد از وساوس و هواجس شيطان پيوسته مترصّد نشسته تا كجا در دل ايشان راهى يابد تا شكّى و سهوى افكند، تا دروغى بسازد، حظّى بربايد.( تفسير جامع)
[41] آسمان: جهت علوّ و بالا را آسمان گويند؛ در سخنان اهل ذوق هم به صورت مفرد و هم مركّب به كار رفته است.( فرهنگ اصطلاحات عرفانى: دكتر سجّادى) در برخى از سخنان شيخ اشراق آسمان رمزى است از سرّ انسان.( مترجمين)
[42] يعنى دودليها و بيهودهگوييها دربارهى قرآن نابود مىشود و كسى از آن سود نمىبرد.( مترجمين)
[43] يعنى كلمات قرآن در دل مؤمنين راستانديش درست پندار بر جاى مىماند و حكمت و معرفت ببار مىآورد.( تفسير جامع)
[44] اگر« ما» كافه باشد در آن صورت ان عمل نمىكند و معناى آن اين است كه، البتّه فقط بر تو نازل شده است.
[45] اگر« ما» موصوله باشد، ما اسم ان، انزل اليك، خبر است. يعنى، آنچه بر تو نازل شده است.
[46] اگر« ما» مصدريه باشد يعنى انزال قرآن و احكام رسالت.
[47] يعنى عمّار و حمزه كه مىدانند قرآن حقّ است مانند ابو جهل كور دل نيستند و اين جمله شامل همهى مردم بينا و پيرو حقّ و منكرين نيز مىباشد.( روح البيان)
[48] اين جمله چهار معنا شده است: 1- ايمان به همهى پيغمبران، 2- ايمان و كمك و جنگ به موافقت با پيغمبران، 3- صلهى رحم خويشاوندان و 4- كليّهى روابط با مسلمانان از كمك و جلوگيرى آزار و دوستى.( مجمع البيان)
[49] يعنى چون مىترسند از دقّت و وارسى در حساب كه هيچگونه گناهشان آمرزيده شود در انجام وظايف مىكوشند.( مترجمين)
[50] در تفسير سوره حمد در جلد اول شرح مفصل آن ذكر شد.
[51] چند معنا شده است: 1 به كار نيك بديها را تلافى كنند. 2- بديهاى مردم را به عفو و احسان برابر كنند. 3 به توبه جرم گناه را جبران كنند.( مجمع البيان)
[52] در تفسير كشف الاسرار جنّات عدن به معناى( بهشتهاى پايندگى) آمده است( جلد 4 ص 170) در كيمياى سعادت آمده است: رسول صلّى اللّه عليه و آله مىگويد: هر كه به آرزوى برادر مسلمان قيام كند هزار حسنه وى را بنويسند و هزار هزار سيئه از ديوان وى بسترند و هزار هزار درجهاى را برتر دارند و از سه بهشت وى را نصيب كنند.- فردوس، عدن و خلد( ج 1 ص 294). ابو الفتوح مىنويسد: رسول صلّى اللّه عليه و آله گفت كه، عدن بهشتى است خاصّ از بهشتهاى خدا در آنجا نباشند جز سه گروه، پيغمبران عليهم السّلام صديقان و شهيدان، خنك آن را كه در اينجا شود.- از نظر عرفا بهشت عدن، قلب مملوّ از عشق است، چنانچه حافظ گويد.
| بهشت عدن اگر خواهى بيا يا ما به ميخانه | كه از پاى خمت يكسر به حوض كوثر اندازيم | |
و چون ميخانه قلب سالك است كه در آن جايگاه عشق است چنانكه مى فرمايد:
| بر در ميخانه عشق اى ملك تسبيح گوى | كاندر آنجا طينت آدم مخمّر مىكنند | |
لذا مى توان گفت بهشت عدن در درون، تجليّات عشق معشوق است بر دل عاشق. لذا حافظ گفت:
| من كه هر روزم بهشت عدن يكسر مى دهند | وعده فرداى زاهد را چرا باور كنم | |
كه منظور نفى بهشت عدن فردا نيست، بلكه از هم امروز آغاز مىشود و تا ابد ادامه دارد و آيه بعدى كه مىفرمايد ملائك( جلوههاى جمال و عشق و ارادات عينى و ملكوت باطنى) وارد مىشوند جنبه عرفانى كلام حافظ را تأييد مىكند.