ترجمه بیان السعاده فى مقامات العباده سلطان محمد گنابادی«سلطان علیشاه» سوره السجدة
سورة السجدة
اين سوره به نام سجدهى لقمان ناميده شده تا با سوره حم سجده اشتباه نشود، اين سوره مشتمل بر سى آيه است كه همه آيات آن مكّى است جز سه آيه از قول خداى تعالى: أَ فَمَنْ كانَ مُؤْمِناً … تا آخر سه آيه آيات 1- 14
[سوره السجده (32): آيات 1 تا 14]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
الم (1) تَنْزِيلُ الْكِتابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (2) أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْماً ما أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (3) اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ ما لَكُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا شَفِيعٍ أَ فَلا تَتَذَكَّرُونَ (4)
يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ (5) ذلِكَ عالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (6) الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مِنْ طِينٍ (7) ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ (8) ثُمَّ سَوَّاهُ وَ نَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِيلاً ما تَشْكُرُونَ (9)
وَ قالُوا أَ إِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ أَ إِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ بَلْ هُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ كافِرُونَ (10) قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ (11) وَ لَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنا أَبْصَرْنا وَ سَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ (12) وَ لَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها وَ لكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ (13) فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا إِنَّا نَسِيناكُمْ وَ ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (14)
ترجمه
(32/ 14- 1)
الم (الف. لام. ميم)
كتابى است فروفرستاده از سوى پروردگار جهان كه شك در آن نيست.
يا گويند كه آن را بر ساخته است، نه بلكه حقّ است و از سوى پروردگار توست تا قومى را كه پيامبر هشداردهنده پيش از توبه سراغشان نيامده بود، بيم دهى باشد كه به راه آيند.
خداوند كسى است كه آسمان و زمين و ما بين آنها را در شش روز آفريد، سپس بر عرش استيلا يافت، شما را جز او سرور و شفيعى نيست، آيا پند نمى گيريد.
از آسمان كار و بار زمين را تدبير مىكند سپس (اعمال مردمان) در روزى كه اندازهاش هزار سال است از آنچه شما مىشماريد به سوى او بالا مى رود.
اوست كه داناى نهان و آشكار و پيروزمند مهربان است.
و كسى كه هر چيز را آفريد نيكو آفريد، آفرينش انسان را از گل آغاز كرد.
سپس نسل او را از چكيده آب بى مقدار پديد آورد.
سپس او را استوار كرد و در او از روح خويش دميد و براى شما گوش و چشمان و دلها آفريد، چه اندك سپاس مى گزاريد.
و گويند آيا چون در زمين ناپديد شديم آيا آفرينش تازهاى خواهيم يافت؟
بلكه ايشان لقاى پروردگارشان را منكرند.
بگو فرشته مرگ كه بر شماگماشته شده است روح شما را مى گيرد سپس به سوى پروردگارتان بازگردانده مى شويد.
و چون گناهكاران را نزد پروردگارشان سر افكنده بينى گويند پروردگارا چشم بينا و گوش شنوا يافتيم پس ما را بازگردان كه كارى شايسته پيشه كنيم ما ديگر اهل يقينيم.
و اگر خواهيم به هر انسانى هدايتش را ارزانى مى داريم، ولى وعده من تحقّق يافته است كه جهنّم را از جنّ و انس، همگان، آكنده سازم.
پس به خاطر آنكه ديدار اين روزتان را فراموش كرديد عذاب را بچشيد، ما نيز فراموشتان كرده ايم و عذاب جاودان را به خاطر كار و كردار پيشينيان بچشيد.
تفسير
الم تَنْزِيلُ الْكِتابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ در اوّل سوره بقره و در غير آن درباره اين آيه مطالب مشروحى بيان شد و ديگر در اينجا احتياجى به بيان نيست.
أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ بَلْ هُوَ كتاب يا تنزيل كتاب.
الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْماً ما أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ تو قومى را بيم دهى كه قبل از تو براى آنها بيمدهندهاى نيامده، چون آنها در زمان فطرت و خمودى آثار رسالت قرار گرفته بودند و اوصياى رسولان نيز در آن زمان وجود نداشت.
لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ شايد كه آنان (به ولايت كه طريق آخرت است) راه يابند.
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ تفسير اين آيه در سوره اعراف گذشت.
ما لَكُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا شَفِيعٍ أَ فَلا تَتَذَكَّرُونَ لفظ شَفِيعٍ به منزلهى نصير و يار و ياور است و بيان آن در گذشته تكرار شده است.
يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ امر را نازل مىكند از آسمان ارواح به زمينهاى اشباح به طور استمرار و دائم، با اين لحاظ كه تدبير و عاقبتش نيكو است.
ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ سپس امر از زمين به سوى او عروج مى كند.
فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ در روزى كه مقدارش هزار سال است.
بدان كه ايّام آخرت در عرض ايّام زمان نيست، بلكه ايّام آخرت در طول ايّام زمان است، بدين معنا كه ايّام دنيا قالبهايى براى ايّام آخرت و ايّام آخرت به منزلهى ارواح ايّام دنياست، گستردگى و احاطهى هر مرتبه از مرتبه هاى آخرت نسبت به مراتب دنيا مضاعف و دو برابر است.
پس گستردگى هر روز از روزهاى آخرت نسبت به هر روز از روزهاى دنيا ده برابر، صد برابر، هزار، ده هزار تا پنجاه هزار برابر است.
اين معنا نسبت به دهر است و امّا ايّام سرمد با چيزى محدود نمىشود چون نهايت و حدّى ندارد.
و مقدارى از تحقيق اين مطلب در اوّل سوره بنى اسرائيل گذشت.
مقصود از امرى كه خداوند آن را به زمين مى فرستد و سپس از زمين به سوى آسمان بالا مى رود وجود فعلى است كه عبارت از مشيّت است، آن امر و فعل و كلمهى خداى تعالى است، آن نسبت و اضافهى خداى تعالى است به اسماى ديگرى غير از اينها كه ذكر شد.
چه امر خدا از آسمان مشيّت به آسمان ارواح نازل مىشود، سپس به آسمان نفوس كلّى، سپس به آسمان نفوس جزئى، سپس به زمينهاى اشباح نورى، سپس به زمينهاى اشباح ظلمانى، پس از اين مرحله عروج و صعود آن از عالم طبع يا از عالم جنّ آغاز مى شود و به سوى زمينهاى اشباح نورى بالا مىرود، سپس به سوى نفوس جزئى، سپس به سوى نفوس كلّى، سپس به سوى ارواح، سپس به سوى مشيّت بالا مى رود.
ذلِكَ آن خدايى كه عظيم است، از نظرها، اوهام و عقول دور است.
عالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ آگاه به عالم نهان و آشكار (بود و نبود) است.
الْعَزِيزُ خداى غالب كه از مراد او هيچ مانعى منع نكند.
الرَّحِيمُ خداوند مهربان است و بندگانش را بدون دعوت و دعوتكننده نمى گذارد اگر چه بندگان بر مخالفت و عصيان اصرار ورزند.
الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ هر چيزى را با رحمت و علم و عنايتش بر حسب صورت آن چيز نيكو نموده و آن را مستعدّ و آمادهى طلب كمالاتش قرار داده است.
پس آنها را بدون دعوتكننده نمىگذارد، تا نشئهى اخروىشان قبيح و زشت نشود.
خَلَقَهُ لفظ خَلَقَهُ بدل از كُلَّ شَيْءٍ است بنابراين كه لام با سكون خوانده شود، بنا بر قرائت فتحهى لام صفت شَيْءٍ يا بدل از أَحْسَنَ يا مستأنف و جواب سؤال مقدّر است.
و بعضى گفته اند: معناى آيه اين است كه شناخت و معرفت هر چيزى را نيكو نموده است.
مانند اين كه گفته اند: (قيمة المرء ما يحسنه) يعنى ارزش مرد به خوبى شناخت و معرفت اوست.
وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مقصود آدم يا مطلق انسان است.
مِنْ طِينٍ انسان را از گل آفريده، چون آب و خاك ظاهرترين و غالبترين اجزاى عنصر انسان است.
ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ نسل عبارت از خلق و فرزند است.
مِنْ سُلالَةٍ لفظ سُلالَةٍ آن چيزى است كه از يك شىء تحليل مىرود و نابود مىشود و مقصود در اينجا غذايى است كه در هضم چهارم تحليل مى رود.
مِنْ ماءٍ مَهِينٍ از آب خوار و بى مقدار لفظ مِنْ بيانيّه است.
ثُمَّ سَوَّاهُ وَ نَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ روح را جهت بزرگداشت به خودش اضافه نمود، مقصود از روح ربّ النّوع است، ولى چون اثر ظهور اين روح روح حيوانى و نفسانى است و آن دو شبيه به باد هستند و مانند باد حركت مىكنند لفظ نَفَخَ در آن استعمال كرد و در سوره بنى اسرائيل بيان روح گذشت.
وَ بعد از نفخ در ماه چهارم در شما.
جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ براى شما گوش قرار داد، چون انسان بعد از اتّصاف به گوش و چشم و قلب قابل تخاطر مىشود از غيبت به خطاب التفات نمود.
وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا ما تَشْكُرُونَ وَ قالُوا أَ إِذا
ترجمه تفسير بيان السعادة فى مقامات العبادة، ج11، ص: 401
ضَلَلْنا براى اينكه قائلين اين سخن را از ساحت حضور دور نمايد از خطاب التفات به غيبت نمود.
فِي الْأَرْضِ آنان گفتند: وقتى ما در زمين از بين رفتيم و اجزا و اعضاى ما متلاشى و با خاك زمين مخلوط گشت آيا دوباره خلق و زنده مىشويم؟
أَ إِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ جهت تأكيد تعجّب و به تعجّب انداختن و انكار استفهام را تكرار كرد.
بَلْ هُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ كافِرُونَ چون قول خداى تعالى: قالُوا أَ إِذا ضَلَلْنا در مقام ذمّ آنان است و چون اين گفتار از آنان از روى علم و آگاهى نيست، بلكه محض حدس و خيال است.
پس قول خداى تعالى در معنا چنين است: گفتارشان از روى علم و تحقيق نيست، بلكه به لقاى پروردگارشان كافرند، يعنى به حساب و محاسبه خدا در آخرت كافرند، چنانچه در خبر آمده است.
يا مقصود لقاى ربّ مضاف است، يعنى لقاى فطرى كه رب آنان در ولايت از جهت فطرت ملاقى آن بوده، به اين (لقا) كافرند و لذا تمسّك به خيال و هواهاى خويش كردند و از علم و آثار آن اعراض نمودند.
قُلْ در مقام جواب از تعجّب آنان از زنده شدن بعد از گم شدن و از بين رفتن در زمين به آنان بگو: در زمين گم نمىشويد و از بين نمى رويد بلكه:
يَتَوَفَّاكُمْ ملك الموت همه شما و همه اجزاى وجود شما را مىگيرد به نحوى كه از شما كسى و جزوى در زمين باقى نمى ماند و چيزى از شما از بين نرفته و گم نمىشود تا بگوييد ما بعد از گم شدن و نابود شدن چگونه زنده مىشويم؟
آنچه كه در زمين از بين مىرود مادّهى شماست كه جزوى از شما نيست.
مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ ملك الموت كه موكّل قبض ارواح و اجزاى شما، شمارش مدّت عمر و اجلهاى شماست.
ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ پس از آنكه ملكالموت جميع اجزاى شما را قبض كرد شما به سوى ربّ مضاف خود كه پروردگار شما در ولايت است باز مى گرديد.
وَ لَوْ تَرى لفظ لَوْ براى تمنّى، يا شرط است، اگر براى شرط باشد جزاى محذوف است، يعنى (لرأيت امرا عجيبا) يعنى اگر نگاه كنى امر عجيبى را مى بينى، بنا بر احتمال اوّل جمله حاليّه تقدير قول است و خطاب عامّ است، يا مخصوص محمّد صلى اللّه عليه و آله است.
إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ مجرمين نزد پروردگار مضافشان سر به زير انداخته و مى گويند:
رَبَّنا أَبْصَرْنا پروردگارا ما ديديم پس از بازگشت ما به سوى تو، يا در دنيا ولى عمل نكرديم، اين سخن را جهت اعتراف به تقصيرشان گفتند.
وَ سَمِعْنا و از تو شنيديم و قبول كرديم، يا در دنيا از انبياى تو شنيديم ولى عمل نكرديم.
فَارْجِعْنا ما را به دنيا برگردان.
نَعْمَلْ صالِحاً پس از آنكه عظمت تو را ديديم و عقوبت تو را مشاهده كرديم ديگر عمل صالح انجام خواهيم داد.
إِنَّا مُوقِنُونَ ما يقين داريم بدون شك و ريب.
وَ لَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها اگر مىخواستيم هر نفسى را به هدايت و رشدش مىرسانديم، يا اسباب هدايت آن را بدون ملاحظه استعداد و استحقاق آماده مى كرديم.
و ليكن ما نخواستيم تا مشيّت ما گزاف نبوده و مسبوق به ملاحظهى استعدادها باشد.
وَ لكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ تا ارادهى من گزاف نباشد و عذاب نافرمانان و ثواب فرمانبرداران از جهت استعداد آنها باشد.
فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا إِنَّا نَسِيناكُمْ وَ ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ چون ملاقات آن روزتان را فراموش كرديد، پس بچشيد كه ما نيز شما را ترك كرديم و بايد عذاب هميشگى بكشيد كه چنين كرده ايد.
آيات 30- 15
[سوره السجده (32): آيات 15 تا 30]
إِنَّما يُؤْمِنُ بِآياتِنَا الَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِها خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ (15) تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (16) فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (17) أَ فَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لا يَسْتَوُونَ (18) أَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوى نُزُلاً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (19)
وَ أَمَّا الَّذِينَ فَسَقُوا فَمَأْواهُمُ النَّارُ كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها أُعِيدُوا فِيها وَ قِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ (20) وَ لَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنى دُونَ الْعَذابِ الْأَكْبَرِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (21) وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْها إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنْتَقِمُونَ (22) وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَلا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقائِهِ وَ جَعَلْناهُ هُدىً لِبَنِي إِسْرائِيلَ (23) وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا وَ كانُوا بِآياتِنا يُوقِنُونَ (24)
إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (25) أَ وَ لَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ أَ فَلا يَسْمَعُونَ (26) أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ أَ فَلا يُبْصِرُونَ (27) وَ يَقُولُونَ مَتى هذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (28) قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمانُهُمْ وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ (29)
فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ انْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ (30)
ترجمه
(32/ 30- 15)
به آيات ما فقط كسانى ايمان آورند كه چون آنها را فريادشان آرند به سجده در افتند و پروردگارشان را سپاسگزارانه تسبيح گويند و تكبّر نورزند.
پهلوهايشان از بسترها جدا شود (به نيايش شبانه برخيزند) و پروردگارشان را با بيم و اميد بخوانند و از آنچه روزيشان كرده اين ببخشند.
آرى هيچ كس نداند كه چه بسيار مايه روشنى چشمها براى آنان نهفته است كه جزاى كار و كردار پيشينشان است.
آيا كسى كه مؤمن است همانند كسى است كه فاسق است؟ (هرگز) برابر نيستند.
امّا كسانى كه ايمان آوردهاند و كارهاى شايسته كرده اند، جنّت المأوى دارند كه به خاطر و كردار پيشينشان پيشكش آنان است.
و امّا كسانى كه سرپيچى كرده اند سرا و سر انجامشان آتش دوزخ است هرگاه كه خواهند از آن بيرون روند، به آن بازگردانده شوند و به ايشان گفته شود عذاب آتشى را كه منكرش بوديد بچشيد.
و به ايشان عذاب كوچكتر را غير از عذابى بزرگتر، مىچشانيم باشد كه باز گردند.
و كيست ستمكارتر از كسى كه به آيات پروردگارش پند داده شود سپس از آن روى برگرداند ما از گناهكاران انتقام مى گيريم.
و به راستى به موسى كتاب آسمانى بخشيديم، پس در لقاى او شك نداشته باش و آن را رهنمود بنى اسرائيل گردانديم.
و از ايشان چون شكيبايى ورزيدند و به آيات ما يقين يافتند، پيشوايانى برگماشتيم كه به فرمان هدايت مى كردند.
بىگمان پروردگار توست كه در ميان آنان در روز قيامت در آنچه در آن اختلاف داشتند، داورى خواهد كرد.
آيا براى ايشان روشن نشده است كه پيش از آنان چه بسيار نسلهايى را نابود كرديم كه بر خانه و كاشانه هايشان مى گذرند، بى گمان در اين مايه هاى عبرت است، آيا به گوش دل نمى شنوند؟
آيا نينديشيده اند كه ما آب (ابرهاى بارانى) را به سوى زمين بىگياه مى رانيم و بدان كشتزارى بر مى آوريم كه چارپايانشان و خودشان از آن مى خورند، آيا به چشم بصيرت نمى نگرند؟
و گويند اگر راست مىگوييد اين داورى كى خواهد بود؟
بگو روز داورى كافران را ايمانشان سود ندهد و به آنان مهلت ندهند.
پس از آنان روى بگردان و منتظر باش كه آنان نيز منتظرند.
تفسير
إِنَّما يُؤْمِنُ بِآياتِنَا اين جمله مستأنف و جواب سؤال مقدّر است، گويا كه گفته است: آيا اينان با ظهور و روشن بودن آيات و نشانه ها مؤمن به آيات نبودند كه الآن فراموش و رها شوند؟ پس فرمود: اينان به آيات و نشانه هاى ما مؤمن نبودند، فقط كسانى به آيات ما ايمان مى آورند كه هرگاه متذكّر آن آيات شوند به سجده مى افتند.
إِذا ذُكِّرُوا بِها خَرُّوا سُجَّداً بدان كه يقينكننده به آيات از ان جهت كه آيات عظمت و قدرت و وسعت خداست وقتى كه متذكّر و يادآور آن آيات مىشود ديگر به حدود و تعيّناتشان نظر نمىكند.
بلكه به آنها از آن جهت نظر مى كند كه آيات عظمت خداست، پس بدان وسيله عظمت خدا را متذكّر شده و ديگر با يافتن آن عظمت مالك نفس خودش نيست و خودش را نمى تواند نگه دارد و بىاختيار براى عظمت خدا به سجده مى افتد.
چنانچه از مولاى ما امام جعفر صادق عليه السّلام آمده است: كه آن حضرت در نماز صيحهاى كشيد و به سجده افتاد در حالى كه غشّ كرده بود، وقتى كه از علّت آن سؤال شد فرمود: آيه را تكرار كردم تا آنكه از گويندهاش شنيدم پس جسم من به جهت معاينه و ديدن قدرت او ثابت نماند و نتوانست خودش را نگهدارد.[1] وَ سَبَّحُوا لطيفه انسانى خود را كه وجه ربّ و اسم و مظهر او و به وجهى خود اوست تنزيه كردند.
بِحَمْدِ رَبِّهِمْ به سبب حمد پروردگارشان، يعنى بسبب گستردگى وجود او به نحوى كه هيچ وجود و هيچ تعيّن وجود از او خارج نيست.
زيرا تسبيح جز تنزيه ربّ از نقايص و حدود نيست و تنزيه خدا از نقايص و حدود جز با گستردگى وجودش نيست، به نحوى كه هيچ وجودى از او خارج نشود و اين معنا محقّق نمىشود مگر با حمد و سعهى كمالات او.
وَ هُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ و آنان نسبت به خدا يا تسبيح خدا، يا از به خاك افتادن و سجده كردن يا از ايمان و طاعت استكبار نمىكنند، يا در نفسهاى خودشان استكبار نمى ورزند.
تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ لفظ تَتَجافى از (جفا السرج عن فرسه) مى باشد، يعنى زين را از روى اسبش برداشت.
يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ صدر آيه در سورهى اعراف و ذيل آن در اوّل سورهى بقره گذشت.
از امام باقر عليه السّلام درباره اين آيه آمده است كه فرمود: شايد تو ببينى كه قوم نمىخوابند، در حالى كه بايد اين بدن را راحت نمايى تا نفسش بيرون بيايد، كه هرگاه نفس بيرون آمد بدن راحت مى شود و نيروى كار به روح باز مى گردد[2].
فرمود: اين آيه دربارهى امير المؤمنين عليه السّلام و پيروانش از شيعه ما نازل شده كه در اوّل شب مىخوابند، آنگاه كه دو سوّم شب يا هر چقدر كه خدا بخواهد از شب گذشت بلند مىشوند و به سوى پروردگارشان پناه مىبرند، در حالى كه به پروردگار راغب و شايق هستند، از او مى ترسند و به آنچه كه نزد خداست طمع دارند.
پس خداى تعالى اين مطلب را در كتابش ذكر نمود و به شما خبر داد كه آنان را در جوار خويش اسكان داده و به بهشتش داخل مىكند و ترسشان را ايمن مى سازد، رعب و هراس آنان را از بين مىبرد[3] در خبرى از امام صادق عليه السّلام دربارهى اين آيه آمده است كه فرمود: آنها نمى خوابند تا نماز عشا را به جاى آورند.[4] فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ و در اخبار زيادى جملهى ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ ذكر شده است، هر كس مى خواهد به كتابهاى مفصّل مراجعه نمايد.
أَ فَمَنْ كانَ مُؤْمِناً اين جمله جواب سؤال مقدّر است، گويا بر سبيل تعجّب گفته شده: آيا براى آنها چنين چيزى است؟ پس فرمود: نه، چنين چيزى نيست و مؤمن با فاسق يكسان نيست.
كَمَنْ كانَ فاسِقاً لا يَسْتَوُونَ أَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ بيان مساوى نبودن مؤمن و فاسق است.
فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوى نُزُلًا بِما كانُوا يَعْمَلُونَ لفظ نُزُلًا يعنى بهشت براى آنها آماده شده، يا براى آنها منزل است و آن جهت كردارشايسته آنان مىباشد.
وَ أَمَّا الَّذِينَ فَسَقُوا فَمَأْواهُمُ النَّارُ نفرمود: (لهم الجحيم نزلا) تا اشعار به اين باشد كه فاسق مورد اعتنا و توجّه نيست كه عذاب براى او منزل باشد بلكه عذاب از لوازم اعمال او است كه به او ملحق مىشود.
كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها أُعِيدُوا فِيها بدان كه اهل جهنّم مانند اهل دنيا مىخواهند از جهنّم خارج شوند و از غم و غصّهاى كه براى آنان مستولى شده است بيرون آيند، ولى چون فقط مىخواهند از غم خارج شوند و شوقى را كه آنان به خروج بكشاند ندارند از جهنّم خارج نمىشوند، بلكه به آنجا بر مىگردند، اگر اراده خروجشان ناشى از شوق خروج بود در سريعترين زمان خارج مى شدند.
وَ قِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ بعضى گفتهاند: وقتى آنان داخل جهنّم مىشوند در آن سقوط مى كنند و سرنگون مى شوند به فاصلهى هفتاد سال راه، آنگاه كه به قعر جهنّم رسيدند جهنّم آنان را بيرون مىاندازد، آنگاه كه به بالاى جهنّم مىرسند با آهن نگهداشته مىشوند و از خروجشان جلوگيرى مىشود و حالشان به طور دايم چنين است.
وَ لَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنى لفظ «أدنى» از «دنى» بمعنى ساقط ضعيف يا از (دنو) بمعنى قرب و نزديكى است.
و به هر تقدير مقصود از عذاب أدنى عذاب دنيا يا عذاب قبر يا عذاب برزخ است و ليكن ادات ترجّى بعد از آن مناسب عذاب دنيا است.
دُونَ الْعَذابِ الْأَكْبَرِ عذاب احتضار، يا عذاب قبر، يا عذاب برزخ، يا عذاب قيامت.
لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ شايد از گمراهيشان برگردند، يا در رجعت باز گردند براى عذاب اكبر و عذاب أدنى تفسير به عذاب هنگام خروج دابّه و دجّال شده است.
و در اخبار زيادى آمده است كه آيات دربارهى على عليه السّلام و وليد بن عقبه نازل شده است، چه وليد بن عقبهى فاسق به على عليه السّلام گفت:
به خدا سوگند زبان من از تو بازتر و رساتر است و نيزه من از تو تيزتر و ايستادن من در بين سربازان از تو بهتر است.
پس على عليه السّلام گفت: ساكت باش تو فاسق هستى، پس خداى تعالى اين آيات را نازل نمود.[5] وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ مكرّر اين مطلب گذشت كه مقصود از امثال اين عبارت اثبات ظالمتر بودن مورد ستم است، اگر چه مفهوم عبارت اعمّ از آن است.
ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْها با اينكه آيات واضح و روشن است، تذكير و ياد آورى مقتضى روى آوردن به آيات است در عين حال از آنها اعراض مىكند.
إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنْتَقِمُونَ ما از مطلق مجرم انتقام خواهيم گرفت و كسى كه بعد از ياد آورى آيات از آنها اعراض كند جرم او از هر مجرمى بزرگتر است.
وَ لَقَدْ آتَيْنا عطف بر مقدّر است، يعنى: (آتيناك الكتاب و لقد آتينا) مُوسَى الْكِتابَ به موسى كتاب داديم همانطور كه به تو كتاب داديم، پس دادن كتاب امر عجيب و غريب نيست تا تو يا مردم از آن در شك باشند.
فَلا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقائِهِ از نزول كتاب بر خودت در شك نباش، يا از لقاى كتاب به موسى عليه السّلام، يا از ملاقات تو با موسى عليه السّلام در دنيا قبل از مرگ، يا از لقاى تو با موسى در شب اسراء، يا در آخرت، يا از لقاء موسى با تو اين چنين.
بعضى گفته اند: يعنى از رسيدن آزار مردم در شك نباش چنانچه موسى عليه السّلام اذيّت و آزار ديد.
وَ جَعَلْناهُ هُدىً لِبَنِي إِسْرائِيلَ كتاب موسى عليه السّلام را هدايت براى بنى اسرائيل قرار داديم همانطور كه كتاب تو را هدايت براى جهانيان قرار داديم.
وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا از آنان امامانى قرار داديم كه با امر ما هدايت مىكنند، نه با امر خودشان.
لَمَّا صَبَرُوا پس تو و فرزندان صبر كنيد تا از شما نيز امامانى قرار دهيم.
وَ كانُوا بِآياتِنا يُوقِنُونَ آنها به آيات ما يقين داشتند، پس تو و فرزندانت شك نداشته باشيد.
إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ پروردگار تو بين بنى اسرائيل حكم مىكند همانطور كه بين قوم تو حكم مىكند.
پس تو بر اختلاف آنان اندوهناك مباش، يا خداوند بين مردم كه اختلاف دارند حكم مىكند پس بين قوم تو نيز حكم مىكند، يا بين قوم تو در روز قيامت حكم خواهد كرد.
يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ در آنچه كه اختلاف دارند از امر وصايت و وصىّ، يا از احكام شريعت، يا از كتاب و پوشيدن و ستر بعضى از كتاب و تبديل بعضى، يا از تصديق رسولان عليهم السّلام و تكذيب آنان.
أَ وَ لَمْ يَهْدِ لَهُمْ آيا خداوند قوم تو يا قوم موسى عليه السّلام را هدايت نكرد.
جمله معطوف بر مقدّر است، يعنى أَ وَ لَمْ يَتَفَكَّرُوا و فاعل يَهْدِ ضمير كِتابَكَ يا كتاب موسى عليه السّلام يا اللّه و يا مبهم است و آن را كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ تفسير مىكند، يعنى اخبار هلاكت پيشينيان را مىشنوند اگر چه آن (هلاكت) را نمىبينند، ولى آثار را مى بينند.
يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ أَ فَلا يَسْمَعُونَ چون اينان در مساكن آنان راه مىروند، چون اطّلاع بر هلاكت پيشينيان به سبب شنيدن اخبارشان است در اينجا لفظ (سماع) استعمال شده است.
أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ زمين جرز زمينى است كه گياه در آنجا نمىرويد، يا گياهش خورده شده، يا باران به آنجا نيامده است و لفظ «جرز» با دو ضمّه، با ضمّه و سكون، با فتحه و سكون و با حركت خوانده شده است.
فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ أَ فَلا يُبْصِرُونَ چون اطّلاع بر جريان آب باران، سيل و آب نهرها به سبب رؤيت و ديدن است.
و همچنين در اخراج زراعت و خوردن حيوانات و أنفس از گياهان زمين لذا لفظ (ابصار) استعمال كرد، در اينجا قول خدا: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ را كه در فقره قبلى بود حذف كرد، چون يك مرتبه ذكر آن كفايت مىكرد.
وَ يَقُولُونَ مَتى هذَا الْفَتْحُ مقصود از فتح كه مورد سؤال آنها يا مورد استهزاى آنان قرار گرفته ظهور قائم عليه السّلام و روشن شدن زمين با نور پروردگارش و از بين رفتن اختلاف از اهل زمين است، اين معنا در عالم صغير جز هنگام مرگ اختيارى يا اضطرارى نيست، چه وقتى رسول خدا ظهور قائم عليه السّلام و ظهور دين، قرار دادن همه دينها به صورت يك دين را به آنها خبر داد بر سبيل استهزا يا استفهام سؤال كردند كه اين چه موقع اتّفاق مىافتد. و جمله عطف بر لَمْ يَهْدِ يا أَ وَ لَمْ يَرَوْا است، يعنى آيات و نشانههاى اين فتح زياد است، مانند هلاك كردن قرنها و ملّتهاى پيشين و احياء و زنده كردن زمين بعد از مرگ آن، در اين نشانهها فكر نمىكنند، آنوقت مىگويند: اين فتح چه موقع است؟
إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ اگر در اين اخبار راستگو هستيد بگوييد فتح كى است؟ قُلْ در جواب آنان بگو درباره اين فتح عجله نكنيد كه يَوْمَ الْفَتْحِ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمانُهُمْ ايمان روز فتح نفعى به كفّار نمىرساند، چه آن روز روز بروز و ظهور كسبشدهها است، نه روز كسب خوبىها و خيرات.
وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ از جواب سؤال با آنان يا از دعوت يا خود آنان اعراض كن كه آنان با اعراض نكردن و روى آوردن تو به آنان تحت تأثير قرار نمىگيرد.
وَ انْتَظِرْ و منتظر روز فتح باش إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ آنان نيز منتظر اين روز هستند.
ترجمه تفسير بيان السعادة فى مقامات العبادة، ج11، ص: 414
[1] . صافى: ج 4، ص 156. علل الشّرائع: ج 2، ص 365، باب 86، ح 4.
[2] . الصّافى: ج 4 ص 134 و الكافى: ج 5 ص 145 ح 6.
[3] . صافى: ج 4، ص 156. علل الشّرائع: ج 2، ص 365، باب 86، ح 4.
[4] . صافى: ج 4، ص 156. امالى شيخ طوسى: ج 1، ص 300، ح 22 و نور الثقلين ج 4 ص 229، ح 34.
[5] . صافى ج 4، ص 159. تفسير قمى ج 2، ص 170. نور الثقلين ج 4، ص 231، ح 43.