ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن حسن طبرسی سوره الأعراف آیه ۴۰- ۷۹

[سوره الأعراف (۷): آیات ۴۰ تا ۴۱]

إِنَّ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّهَ حَتَّى یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیاطِ وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُجْرِمِینَ (۴۰) لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَ مِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ وَ کَذلِکَ نَجْزِی الظَّالِمِینَ (۴۱)

[۱]

ترجمه‏

آنان که آیات ما را تکذیب کردند و از آن کبر ورزیدند، درهاى آسمان بر ایشان گشوده نمیشود و داخل بهشت نمى‏شوند تا وقتى که شتر داخل سوراخ سوزن شود. اینچنین مردم مجرم را کیفر مى‏دهیم. آنها راست از آتش جهنم بسترها و بر بالاى آنها روپوشهایى. ستمکاران را اینطور کیفر مى‏دهیم.

بیان آیه ۴۰- ۴۱

قرائت‏

لا تفتح: حمزه و کسایى و خلف به یاء و بدون تشدید خوانده‏اند. ابو عمرو به تاء و بدون تشدید خوانده است. دیگران به تاء و با تشدید خوانده‏اند. مؤید قرائت سوم‏ «جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَهً لَهُمُ الْأَبْوابُ» است (ص ۵۰) و مؤید قرائت اول و دوم‏ «فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ» است (قمر ۱۱)

لغت‏

سم: سوراخ. همه سوراخهاى ظریف و کوچک بدن را «سم» گویند. فرزدق گوید:

فنفست عن سمیه حتى تنفسا و قلت له لا تخش شیئا ورائیا

یعنى: از دو سوراخ بینیش نفس دادم، تا تنفس کردند و باو گفتم که از هیچ چیز نترسد.

خیاط: سوزن جهنم: یکى از نامهاى آتش مهاد: چیزى که بگسترانند غواش: جمع غاشیه، پوشنده‏

مقصود

بدنبال تهدید کفار مى‏فرماید:

إِنَّ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ:

آنان که آیات ما را تکذیب و از قبول آن تکبر کردند، درهاى آسمان بر روى ارواحشان گشوده نمیشود، زیرا درهاى آسمان تنها بر روى ارواح مؤمنان گشوده میشود. این‏ معنى از ابن عباس و سدّى است. حسن و مجاهد گویند: یعنى درهاى آسمان بر روى اعمال و دعاى ایشان گشوده نمی شود. بنا بر روایت دیگر از ابن عباس و روایت از حضرت باقر (ع): اعمال و ارواح مؤمنان به آسمان برده میشود و درهاى آسمان بروى آنها باز است. اما عمل و روح کافر، همین که به آسمان برده شد، منادى ندا مى‏کند: برگردید به سجّین- که نامش برهوت است- و وادیى است در حضرموت. جبائى گوید: درهاى آسمان بروى آنها گشوده نمیشود که داخل بهشت شوند.

وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّهَ حَتَّى یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیاطِ: و داخل بهشت نمیشوند تا وقتى که شتر داخل سوراخ سوزن شود. یعنى: هرگز به بهشت نمى‏روند. از ابن مسعود پرسیدند: جمل چیست؟ او تجاهل کرد و گفت: شتر نر![۲] رسم عرب این است که هر گاه چیزى را بخواهد، محال بشمار، چنین تعبیراتى مى‏آورد. مثلا مى‏گوید: این کار نمى‏کنم تا کلاغ پیر و قیر سفید شود و «قارظان»- دو نفر که رفتند و دیگر برنگشتند- برگردند. شاعر گوید:

اذا شاب الغراب اتیت اهلى‏ و صار القاد کاللبن الحلیب‏

یعنى: هر گاه کلاغ پیر شود و قیر مثل شیر سفید شود، بخانواده‏ام برمى‏گردم.

دیگرى گوید:

فرجى الخیر و انتطرى ایابى‏ اذا ما القارظ العنزى آبا

یعنى: هر گاه «قارظ» برگردد، امید خیر و بازگشت مرا داشته باش.

هر گاه حکم را به چیزى مقید کنند که هیچگونه امیدى به حصول آن نباشد، تاکید آن بیشتر و یاس آورتر است.

وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُجْرِمِینَ‏: همانطورى که این مجرمین را کیفر دادیم، دیگران را هم کیفر مى‏دهیم.

لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَ مِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ‏: براى آنها در جهنم بسترى و روپوشى از آتش است. یعنى آتش از هر سو آنها را محاصره کرده است.

وَ کَذلِکَ نَجْزِی الظَّالِمِینَ‏: ابن عباس گوید: یعنى مشرکین را اینطور کیفر مى‏دهیم.

 

[سوره الأعراف (۷): آیات ۴۲ تا ۴۳]

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لا نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَنَّهِ هُمْ فِیها خالِدُونَ (۴۲) وَ نَزَعْنا ما فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ وَ قالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدانا لِهذا وَ ما کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّهُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ وَ نُودُوا أَنْ تِلْکُمُ الْجَنَّهُ أُورِثْتُمُوها بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (۴۳)

[۳]

ترجمه‏

آنان که ایمان آورده و عمل شایسته کرده‏اند- ما هیچکس را جز به اندازه قدرتش تکلیف نمى‏کنیم- اصحاب بهشت بوده، در آن جاودانى هستند. ما کینه را از دل آنها برداشته‏ایم. نهرها از زیر پایشان جارى است و گویند: ستایش خدا را که ما را به این جایگاه رهنمون شد و اگر ما را هدایت نکرده بود، هرگز به اینجا هدایت نمى‏شدیم فرستادگان پروردگار ما بحق آمدند. به آنها ندا میشود که این است بهشت که بر اثر کارهایى که کرده‏اید، بارث به شما رسیده است.

بیان آیه ۴۲ ۴۳

قرائت‏

و ما کنا: ابن عامر بدون و او خوانده است. در مصحف شامیان نیز بدون واو است. اما دیگران با واو خوانده‏اند. ابو على گوید: بستگى این جمله به سابق طورى است که آن را از واو بى نیاز کرده است.

اورثتموها: ابو عمر و حمزه و کسایى ثاء را در تاء ادغام کرده‏اند (همچنین در سوره زخرف) و دیگران بدون ادغام خوانده‏اند. ترک ادغام بخاطر این است که مخرج ثاء و تاء دو تاست. ادغام بخاطر این است که اینها قریب المخرج هستند.

لغت‏

غل: کینه صدور: جمع صدر، محل تدبیر و راى. از همین جهت است که به رهبر یک اجتماع «صدر» گفته میشود.

جریان: ریزش آب و هر مایعى.

انهار: جمع نهر مجراى وسیع آب. علت اینکه به روز «نهار» گویند، گسترش نور است.

نداء: صدا زدن کسى.

اعراب‏

لا نُکَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها در محل رفع، خبر «الذین» عائد مبتدا محذوف است.

ممکن است این جمله معترضه و خبر «أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَنَّهِ» باشد.

أَنْ تِلْکُمُ الْجَنَّهُ: ممکن است «ان» به معناى «اى» و براى تفسیر نداء باشد و ممکن است مخفّفه از ثقیله باشد به تقدیر: «انه تلکم الجنه» شاعر گوید:

ترجمه تفسیر مجمع البیان، ج‏۹، ص: ۱۰۸

اکاشره و اعلم ان کلانا على ما ساء صاحبه حریص‏

یعنى: یکدیگر را مسخره مى‏ کنیم و مى ‏دانم که هر دوى ما بچیزى که موجب نارضایتى طرفمان هست، حریص هستیم.

مقصود

قبلا در باره تهدید کفار سخن گفت: اکنون مؤمنان را به بهشت جاودانى وعده داده، مى‏ فرماید:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لا نُکَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها … تا آخر آیه (۴۲) آنان که آیات خدا را تصدیق کنند و مورد اعتراف قرار دهند و تکبر نداشته باشند و کارهاى شایسته را انجام دهند، براى همیشه در بهشت، اقامت مى‏کنند. در حقیقت، آنهایى به این نعمت جاودانه، نائل مى‏شوند که به تکلیف‏هاى خداوند- که البته خالى از مشقت و زحمت نیستند- عمل کنند. لکن باید به این نکته نیز توجه داشت که تکلیف خداوند، به اندازه طاقت و قدرت انسان است. آن اندازه که مقدور انسان نباشد، خداوند تکلیف نمى‏کند. جمله‏ «لا نُکَلِّفُ» اگر خبر باشد، به این معنى است که از مؤمنین به اندازه قدرتشان تکلیف خواسته شده و اگر معترضه باشد به این معنى است که از مؤمنین و کافرین بیش از حد توانایى چیزى نخواسته‏ایم و بنا بر این هر دو دسته، از قدرت خویش استفاده یا سوء استفاده کرده، اهل بهشت یا جهنم شده‏اند.

وَ نَزَعْنا ما فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍ‏: از دل اهل بهشت، کینه و رشک و عداوت برداشته‏ایم و هیچکس حسد دیگرى نمى‏خورد، و لو اینکه مقام او را بالاتر بنگرد.

تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ: در همین حالت نهرها از زیر درختها و کاخهاى ایشان جارى است.

وَ قالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدانا لِهذا وَ ما کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّهُ‏ گویند: خدا را ستایش کنیم که ما را به عملى رهنمون گشت که مستوجب چنین پاداشى گشتیم. او دلیل این راه شد و بوسیله تکالیف پر ارزش خود ما را در معرض‏ چنین سعادتى قرار داد. برخى گفته‏اند: یعنى براى ثابت شدن ایمان در دلها ما را هدایت کرد. برخى گفته‏اند: یعنى براى پاک شدن دلها از کینه، ما را هدایت کرد. برخى گویند: یعنى براى عبور از صراط ما را رهنمون شد، بهر صورت، بدنبال این ستایش، اعتراف مى‏کنند که اگر نعمت و منت خداوند شامل حالشان نشده و آنها را هدایت نکرده بود، به چنین سعادتى نائل نمى‏شدند. این اعتراف از باب شکر گزارى و شاد کامى است نه براى انجام تکلیف، که در آنجا تکلیفى نیست.

لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِ‏: اینهم اعتراف دیگرى است از آنها. یعنى مطالبى که فرستادگان خدا بیان کرده بودند، همه بر حق بود.

وَ نُودُوا أَنْ تِلْکُمُ الْجَنَّهُ أُورِثْتُمُوها بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ‏: منادى الهى، آنها را ندا مى‏کند که: این است آن بهشت که در دنیا به شما وعده داده مى‏شد. این جمله را ممکن است منادى هنگامى بگوید که آنها منظره بهشت را مى‏نگرند و هنوز بداخل آن نرفته‏اند و ممکن است پس از ورود به آنها گفته شود. منادى اضافه مى‏کند که بهشت میراث شماست. یعنى همانطورى که میراث حق وارث است، بهشت هم حق مسلم شماست، زیرا خدا را به یکتایى پرستش کردید و دستوراتش را گردن نهادید.

برخى گویند: منظور این است که چون اهل کفر، خود را از بهشت محروم کرده‏اند، شما وارث آنها هستید و سهم آنها نیز به شما مى‏رسد. در روایت است که پیامبر گرامى اسلام فرمود: هر کسى را در بهشت و در جهنم منزلى است. کافر در جهنم وارث مؤمن و مؤمن در بهشت وارث کافر است و منظور از «أُورِثْتُمُوها» همین است.

 

[سوره الأعراف (۷): آیات ۴۴ تا ۴۵]

وَ نادى‏ أَصْحابُ الْجَنَّهِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا قالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَهُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِینَ (۴۴) الَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ یَبْغُونَها عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَهِ کافِرُونَ (۴۵)

[۴]

ترجمه‏

ساکنان بهشت، ساکنان آتش را ندا کنند که آنچه خداوند ما را وعده کرده بود، حق یافتیم. آیا شما هم آنچه پروردگارتان وعده کرده بود، حق یافتید؟ گویند: آرى.

در این وقت مؤذنى در میان ایشان اعلام مى‏کند که لعنت خداى بر ستمکاران که از راه خدا اعراض کردند و در جستجوى انحراف بر آمدند و به آخرت کافر شدند.

بیان آیه ۴۴- ۴۵

قرائت‏

نعم: کسایى این کلمه را بکسر عین خوانده است و دیگران بفتح، اخفش گوید:

به کسر، لغت کنانه و هذیل است و بفتح لغت دیگران است.

ان لعنه اللَّه: اهل مدینه و بصره «ان» را به تخفیف و «لعنه» را برفع خوانده‏اند دیگران «أن» را مشدد و «لعنه» را به نصب خوانده‏اند. تخفیف آن بنا بر اضمار ضمیر شأن است.

اعراب و لغت‏

نعم: سیبویه گوید: این کلمه براى وعده و تصدیق است. هر گاه در جواب «أ تعطینى» واقع شود، وعده است و هر گاه در جواب «هل تصلى» واقع شود، تصدیق است. فرق آن با «بلى» این است که «نعم» در جواب مثبت و «بلى» در جواب منفى گفته میشود. مثل‏ «أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلى‏» (اعراف ۱۷۲) الَّذِینَ یَصُدُّونَ‏: در محل جر و صفت «الظالمین» است.

عوجا: ممکن است مفعول به و ممکن است مفعول مطلق نوعى باشد. این کلمه بفتح عین نادرستى خلقت و بکسر عین انحراف از راه و دین است.

مقصود

در این آیه در باره گفتگوهایى که میان اهل بهشت و اهل دوزخ ردّ و بدل میشود، مى‏فرماید:

وَ نادى‏ أَصْحابُ الْجَنَّهِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا: اهل بهشت، دوزخیان را ندا مى‏کنند که ما وعده‏هایى که در کتابهاى آسمانى و بوسیله پیامبران داده شده بود، حق یافتیم. شما چطور؟ آیاوعده پروردگار را حق یافتید؟

نکته‏اى که در آیه است، این است که براى آینده، ماضى بکار رفته و این بخاطر این است که وقوع این جریان حتمى است. نکته دیگر اینکه: اهل بهشت، وعده بهشت را بخودشان مربوط مى‏کنند، نه بکفار. گویى مقصودشان این است که خداوند فقط به ایشان وعده بهشت داده است نه به دیگران که اهل دوزخ هستند. سر این مطلب این است که خداوند بهشت را به شرط ایمان وعده مردم کرده است. پس کسانى که ایمان ندارند، به آنها وعده‏اى داده نشده است، اما چرا اهل بهشت، این سؤال را از اهل دوزخ میکنند؟ علت این است که آنها در دنیا مؤمنین را تکذیب مى‏کردند و خود را رستگار مى‏ دانستند. در حقیقت این یک ضربه انتقامى است که از اهل بهشت بر اهل جهنم وارد میشود و بدینوسیله شادى و سرفرازى خود را ابراز میدارند و آنها را شماتت مى‏کنند و بر حسرتشان مى‏ افزایند.

قالُوا نَعَمْ‏: اهل دوزخ گویند: آرى! وعده خداوند حق بود.

فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَهُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِینَ‏: در این وقت از میان آنها یک منادى- که صدایش بگوش طرفین مى‏رسد- اعلام مى‏کند که غضب و لعنت خدا بر مردم کافر. اینکه ظالم را کافر تفسیر مى‏کنیم بقرینه بعد است.

الَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ یَبْغُونَها عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَهِ کافِرُونَ‏:

آنان که از راه خدا اعراض مى‏کردند و از راه راست منحرف مى‏شدند و به آخرت کفر مى‏ورزیدند. برخى گویند: یعنى کسانى که دیگران را از راه خدا منحرف مى‏کردند …

ابن عباس گوید: منظور از «یَبْغُونَها عِوَجاً» این است که به غیر خدا ملحق میشوند و چیزهایى را مورد تعظیم قرار مى‏دهند که خداوند تعظیم نمى‏کند. برخى گویند:

یعنى براى راه راست خدا یک مسیر انحرافى مى‏جویند و اینطور وانمود مى‏کنند که به آن ضرر مى‏زنند و با شبهه‏ها و ایجاد شک و تردید، میخواهند در برابر حق خود نمایى کنند.

گویند: کسى که چنین ندایى سر مى‏دهد، مالک است که خزینه‏دار آتش است»

از امام هشتم ع نقل شده است که منظور على ع است. على بن ابراهیم این روایت را در تفسیر خود آورده است. حاکم ابو القاسم حسکانى نیز از محمد بن حنفیه نقل کرده است که على ع فرمود: آن مؤذن من هستم و نیز از ابو صالح از ابن عباس نقل کرده است که براى على ع در کتاب خدا اسمایى است که مردم نمى‏شناسند، منظور از «فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ» على ع است که مى‏فرماید: لعنت خداى بر آنان که ولایت مرا تکذیب کردند و حقم را خفیف شمردند.

 

[سوره الأعراف (۷): آیات ۴۶ تا ۴۷]

وَ بَیْنَهُما حِجابٌ وَ عَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ یَعْرِفُونَ کُلاًّ بِسِیماهُمْ وَ نادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّهِ أَنْ سَلامٌ عَلَیْکُمْ لَمْ یَدْخُلُوها وَ هُمْ یَطْمَعُونَ (۴۶) وَ إِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ قالُوا رَبَّنا لا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ (۴۷)

[۵]

ترجمه‏

و میان ایشان فاصله‏اى است و بر اعراف مردانى است که هر یک را به سیمایشان مى‏شناسند. اهل بهشت را ندا مى‏کنند که سلام بر شما! اینها هنوز داخل بهشت نشده‏اند و امیدوارند که داخل شوند و همین که چشمشان بطرف اهل آتش متوجه مى‏شود، گویند: پروردگارا ما را با مردم ستمکار قرار مده.

بیان آیه ۴۶- ۴۷

لغت‏

حجاب: مانع از دیدن، پرده. حاجب چشم یعنى ابرو اعراف: جاهاى بلند. شاعر گوید:

و ظلت باعراف تعالى کانها رماح نحاحا وجهه الریح راکز

یعنى: من بقله‏هاى بلندى مى‏روم که گویى نیزه‏هایى هستند که در زمین کوبیده شده و باد آنها را منحرف کرده است.

سیما: علامت تلقاء: روبرو، جهت مقابل. این کلمه ظرف مکان است.

ابصار: جمع بصر. دیدگان. کلمه «بصر» گاهى به معناى بینش بکار مى‏رود.

مقصود

وَ بَیْنَهُما حِجابٌ‏: میان اهل بهشت و اهل جهنم، دیوار و فاصله‏اى است که آن را اعراف مى‏نامند. این معنى از ابن عباس و مجاهد و سدّى است. در قرآن مى‏فرماید: «فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ باطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَهُ وَ ظاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذابُ‏ (حدید ۱۳: در میان آنها دیوارى زده شده است که داراى درى است که درون آن رحمت و بیرون آن عذاب است) جبائى گوید: بالاى دیوار را اعراف نامند. حسن بن فضل گوید: اعراف، صراط است.

وَ عَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ‏: در باره مردمى که بر اعراف هستند، اختلاف است:

برخى گویند: کسانى هستند که نیک و بد آنها مساوى است. خوبى آنها، میان آنها و آتش و بدى آنها میان آنها و بهشت، فاصله مى‏شود. اینها در اعراف هستند تا خداوند در باره آنها حکم کند. سر انجام خداوند آنها را به بهشت مى‏برد این قول از ابن عباس و ابن مسعود است. گویند: بکر بن عبد اللَّه مزنى به حسن گفت: شنیده‏ام قومى هستند که نیکیها و بدیهایشان برابر است. حسن دست بر ران زد و گفت: اینها کسانى هستند که: خداوند به آنها نیرویى بخشیده که اهل بهشت و جهنم را مى‏شناسند و از یکدیگر تمیز مى‏دهند. بخدا نمى‏دانم. شاید بعضى از آنها در این خانه کنار ما نشسته باشند.

برخى گویند: اعراف جاى بلندى است به صراط که حمزه و عباس و على ع و و جعفر در آنجا ایستاده‏اند و دوستان خود را بروى سپید و دشمنان خود را بروى سیاه مى‏شناسند. این قول از ضحاک و ابن عباس است و ثعلبى در تفسیر خود آورده است.

برخى گویند: فرشتگانى هستند که در صورت مردان هستند و اهل بهشت و جهنم را مى‏شناسند. اینها خازنان بهشت و دوزخ و حافظ اعمال مردم و گواه آنها هستند.

این قول از ابو مجلز است.

حسن و مجاهد گویند: برجستگان مؤمنین هستند.

جبائى گوید: شهیدان راه حق هستند که گواهان عادل مى‏باشند.

امام باقر ع فرمود: آنها آل محمد ص هستند که هر کس آنها را بشناسد و آنها او او را بشناسند، وارد بهشت مى‏شود و هر کس آنها را منکر باشد و آنها منکر وى باشند، داخل دوزخ میشود.

امام صادق ع فرمود: اعراف، تپه‏اى است میان بهشت و دوزخ. هنگامى که خوبان به بهشت رفته‏اند، پیامبران و جانشینان آنها با گروه گنهکار، در آنجا مى‏ایستند، درست مثل اینکه فرمانده لشکر با سپاهیان ضعیف و شکست خورده خود، در یک جا بایستند، سپس خلیفه پیامبر رو بگنهکاران کرده، گوید: ملاحظه کنید، برادران نیکوکار شما به بهشت رفته‏اند. آنها بر نیکان بهشتى سلام مى‏دهند، این است معناى‏ «وَ نادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّهِ أَنْ سَلامٌ عَلَیْکُمْ» که بدنبال آن مى‏فرماید: «وَ هُمْ یَطْمَعُونَ» یعنى با اینکه طمع مى‏کنند که به بهشت روند لکن داخل بهشت نمى‏شوند و امیدوارند که پیامبر یا امام آنها را شفاعت کند. سپس متوجه اهل جهنم مى‏شوند و مى‏گویند:

پروردگارا ما را با ستمکاران قرار مده. سپس انبیاء و ائمه رو بجانب اهل دوزخ کرده، بمنظور ملامت آنها مى‏فرمایند: «سلک جمعیت شما و تکبر شما، برایتان سودمند نیفتاد. شما این گروه ناتوان را تحقیر مى‏کردید و نقش و نگار زندگى دنیاى خود را برخ آنها مى‏کشیدید» آن گاه رو بجانب همراهان ناتوان خود کرده، مى‏فرمایند: اکنون باذن خدا داخل بهشت شوید. شما را ترسى و غمى نیست. مؤید این روایت، روایتى است که عمر بن شیبه و دیگران نقل کرده‏اند که: على ع قسمت کننده بهشت و دوزخ است و نیز روایت کرده است که پیامبر ص به على فرمود: گویى ترا در روز قیامت مى‏نگرم که عصایى بکف دارى. قومى را به بهشت و قومى را بدوزخ مى‏رانى، ابو القاسم حسکانى- مرفوعا- نقل کرده است که: اصبغ بن نباته گفت: در حضور على ع نشسته بودم.

(ابن الکوا) شرفیاب شد و از این آیه پرسید، فرمود: واى بر تو! ما در روز قیامت میان بهشت و دوزخ مى‏ایستیم. ما یاران خود را به سیمایشان مى‏شناسیم و آنها را داخل بهشت مى‏کنیم و دشمنان خود را به سیمایشان مى‏شناسیم و داخل جهنم مى‏کنیم.

یَعْرِفُونَ کُلًّا بِسِیماهُمْ‏: رجالى که بر اعراف هستند، اهل بهشت را در سیماى اطاعت کنندگان و اهل دوزخ را در سیماى بدکاران مى‏شناسند.

وَ نادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّهِ أَنْ سَلامٌ عَلَیْکُمْ لَمْ یَدْخُلُوها وَ هُمْ یَطْمَعُونَ‏:

مردمى که بر اعراف هستند، اهل بهشت را ندا مى‏کنند که. سلام بر شما و بدینترتیب به آنها تبریک مى‏گویند و به نعمتى که خداوند به آنها بخشیده است، اظهار شادى مى‏کنند. ابن عباس و ابن مسعود و حسن و قتاده گویند: این سخن را هنگامى مى‏گویند، که هنوز داخل بهشت نشده‏اند، ولى ناامید هم نیستند و امیدوارند که داخل خواهند شد. برخى گویند: این طمع و امید، از آن طمع‏ها و امیدهاى حتمى است. چنان که ابراهیم (ع) مى‏فرمود: «وَ الَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی» (شعراء ۸۳:

خدایى که طمع دارم گناهم را بیامرزد) این قول از حسن و ابو على جبائى است.[۶]

وَ إِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ قالُوا رَبَّنا لا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ‏: هر گاه اعرافیان متوجه اهل جهنم شوند، مى‏گویند: خدایا ما را با ایشان در جهنم جمع مکن. نگاه آنها بسوى اهل جهنم، نگاه دشمنى است و از روى میل و رغبت نیست. لذا مى‏فرماید: هنگامى که چشم ایشان به اهل دوزخ مى‏افتد …

در روایت است که عبد اللَّه ابن مسعود قرائت میکرد: و اذا قلبت ابصارهم تلقاء اصحاب النار قالوا ربنا عائذا بک ان تجعلنا مع القوم الظالمین»: از امام صادق (ع) نیز همین طور روایت شده است.

 

[سوره الأعراف (۷): آیات ۴۸ تا ۴۹]

وَ نادى‏ أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالاً یَعْرِفُونَهُمْ بِسِیماهُمْ قالُوا ما أَغْنى‏ عَنْکُمْ جَمْعُکُمْ وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ (۴۸) أَ هؤُلاءِ الَّذِینَ أَقْسَمْتُمْ لا یَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَهٍ ادْخُلُوا الْجَنَّهَ لا خَوْفٌ عَلَیْکُمْ وَ لا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (۴۹)

[۷]

ترجمه‏

اصحاب اعراف، مردانى را که به سیمایشان مى‏شناسند، ندا کرده، گویند:

جمعیت شما و تکبر شما، شما را سودى نبخشید. آیا اینها هستند که قسم میخوردید که رحمت خدا به ایشان نمى‏رسد؟ (دروغ گفتید) داخل بهشت شوید که شما را ترسى نیست و محزون نمى‏شوید.

بیان آیه ۴۸- ۴۹

لغت‏

نداء صداى کشیده و بلند خوف: انتظار واقعه ناگوار. ضدّ امن.

اعراب‏

أَ هؤُلاءِ الَّذِینَ‏: مبتدا و خبر. بهتر این است که «الذین» خبر مبتداى محذوف باشد.

لا یَنالُهُمُ‏: جواب «اقسمتم» و داخل در صله «الذین»

مقصود

در این آیه در باره خطاب اعرافیان به اهل دوزخ مى‏فرماید:

وَ نادى‏ أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالًا یَعْرِفُونَهُمْ بِسِیماهُمْ‏: اهل اعراف، دوزخیان را به سیمایشان مى‏شناسند. این شناسایى، بقول ابن عباس از این لحاظ است که منظور از دوزخیان رؤساى مشرکین هستند و اهل اعراف آنها را که رهبرشان بوده‏اند- بنام و نشان مى‏شناسند. جبائى گوید: بخاطر علاماتى است که در چهره آنهاست مثل سیه رویى و متلاشى شدن اندام و کبودى چشم. برخى گویند: بهمان صورتى که آنها را در دنیا دیده ‏اند، مى‏ شناسند.

قالُوا ما أَغْنى‏ عَنْکُمْ جَمْعُکُمْ وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ‏: اهل اعراف، در نداى خود به اهل دوزخ مى‏گویند: ثروت و جمعیت شما بحالتان سودى نبخشید و و تکبر شما از قبول حق و عبادت، موجب بدبختى شما شد. ما شما را نصیحت مى‏کردیم ولى شما سرگرم جمع مال بودید و سخن ما را نپذیرفتید. کجاست آن مال و آن تکبر؟! جبائى گوید: یعنى گروهى که در مخالفت با انبیاء مورد اتکاى شما بودند؟بحال شما سودى نبخشیدند.

أَ هؤُلاءِ الَّذِینَ أَقْسَمْتُمْ لا یَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَهٍ: آیا اینها هستند که شما سوگند یاد مى‏کردید که رحمت خدا نصیبشان نمى‏شود و داخل بهشت نمى‏شوند؟! شما دروغ گفتید. سپس: به آن دسته که مورد انکار و طعن بوده‏اند، مى‏گویند:

ادْخُلُوا الْجَنَّهَ لا خَوْفٌ عَلَیْکُمْ وَ لا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ‏: به شادى و خوشى داخل بهشت شوید. شما را ترسى و اندوهى نیست بدینترتیب کسانى را که ضعفاى مؤمنین را سرزنش مى‏کردند و قسم مى‏خوردند که پیش خدا خیرى ندارند، سرکوفت میدهند و رسوا مى‏کنند. در اینکه گوینده این سخن کیست؟ میان مفسران قرآن اختلاف است. برخى گویند: سخن اعرافیان و برخى گویند سخن خدا و برخى گویند:

سخن فرشتگان است. ما به استناد روایتى که از امام صادق (ع) نقل شده، گفتیم مقصود پیامبران و خلفاى آنهاست.

 

[سوره الأعراف (۷): آیات ۵۰ تا ۵۱]

وَ نادى‏ أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّهِ أَنْ أَفِیضُوا عَلَیْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْکافِرِینَ (۵۰) الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً وَ لَعِباً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیاهُ الدُّنْیا فَالْیَوْمَ نَنْساهُمْ کَما نَسُوا لِقاءَ یَوْمِهِمْ هذا وَ ما کانُوا بِآیاتِنا یَجْحَدُونَ (۵۱)

[۸]

ترجمه‏

اهل دوزخ، بهشتیان را ندا کنند که بر ما مقدارى آب یا آنچه خدا روزى شما کرده است، بریزید. گویند: خداوند اینها را بر مردم کافر حرام کرده است. آنان دین خود را سرگرمى و بازى پنداشتند و زندگى دنیا آنها را فریفته کرد. امروز فراموششان مى‏کنیم، همانطورى که ملاقات امروزشان را فراموش و آیات ما را انکار کردند.

بیان آیه ۵۰- ۵۱

لغت‏

افاضه: ریختن آب از بالا «افاضوا فى الحدیث» یعنى از آغاز حدیث شروع به بهره بردارى کردند و «افاضوا من عرفات الى المزدلفه» یعنى از عرفات بمزدلفه آمدند.

لهو: سرگرمى که غم را بزداید و نامشروع باشد لعب: بازى‏

اعراب‏

حرمها: ضمیر به‏ «الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ» بر مى‏گردد. یعنى هر دو را حرام کرده است.

الَّذِینَ اتَّخَذُوا: مجرور و صفت «الکافرین» یا مرفوع و مبتدا.

مقصود

در اینجا خداوند تقاضاى متملقانه اهل دوزخ را از اهل بهشت نقل کرده، میفرماید:

وَ نادى‏ أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّهِ أَنْ أَفِیضُوا عَلَیْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ‏ آنها که در عذاب جهنم گرفتارند، اهل بهشت را ندا مى‏کنند که مقدارى آب براى ما بریزید تا تشنگى خود را فرو نشانیم یا حرارت آتش را دفع کنیم و از آنچه خداوند به شما عطا کرده است بما هم بدهید. این معنى از سدى و ابن زید است.

قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْکافِرِینَ‏: در جواب آنها گویند: خداوند اینها را بر مردم کافر حرام کرده است. ممکن است گفته شود: بنا بر روایت، اهل بهشت در آسمان هستند و اهل جهنم در زمین. چگونه با یکدیگر سخن مى‏گویند؟ پاسخ این است که‏ ممکن است خداوند به آنها قدرتى ببخشد که صداى یکدیگر را بشنوند. یا اینکه موانع شنیدن صدا را از میان بر میدارد.

الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً وَ لَعِباً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیاهُ الدُّنْیا: آنها که دین خود را که خداوند به آن امر کرده بود سرگرمى و بازى پنداشتند و هر چه خداوند حلال کرده بود حرام و هر چه حرام کرده بود حلال شمردند و بزندگى دنیا و باقى ماندن زیاد در این سراى فانى فریفته شدند.

فَالْیَوْمَ نَنْساهُمْ کَما نَسُوا لِقاءَ یَوْمِهِمْ هذا: ابن عباس و حسن و مجاهد گویند:

یعنى امروز آنها را در عذاب باقى مى‏گذاریم، همانطورى که آنها خود را براى چنین روزى آماده نکردند. جبائى گوید: یعنى با آنها معامله کسى مى‏کنیم که در آتش بدست فراموشى سپرده شده است، نه او را اجابت مى‏کنیم و نه او را رحم! همانطورى که آنها هم در دنیا از تفکر و اندیشه و تحصیل دانش نسبت بمطالب دینى خوددارى و همه چیز را فراموش کردند.

وَ ما کانُوا بِآیاتِنا یَجْحَدُونَ‏: «ما» در هر دو مورد، مصدرى است. یعنى با آنها بدو جهت معامله فراموش شدگان مى‏کنیم: یکى بواسطه اینکه امروز فراموش کردند، دیگر بواسطه اینکه آیات ما را منکر شدند.

در باره این آیه اختلاف است. برخى گویند: این آیه کلام خداست و حکایت از اهل بهشت نیست و کلام اهل بهشت تا «حَرَّمَهُما عَلَى الْکافِرِینَ» تمام شده است. برخى گویند تا «الْحَیاهُ الدُّنْیا» کلام اهل بهشت است و دنباله آن کلام خداست.

 

[سوره الأعراف (۷): آیات ۵۲ تا ۵۳]

وَ لَقَدْ جِئْناهُمْ بِکِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى‏ عِلْمٍ هُدىً وَ رَحْمَهً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ (۵۲) هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِیلَهُ یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ یَقُولُ الَّذِینَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَیَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَیْرَ الَّذِی کُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ (۵۳)

[۹]

ترجمه‏

ما بآنها کتابى نازل کردیم که از روى علم بمنظور هدایت و رحمت مؤمنان تفصیل دادیم. آیا جز انجام آیه‏هاى آن انتظارى دارند؟ روزى که آیات آن انجام پذیرد، آنان که بدست فراموشیش سپرده بودند، گویند: فرستادگان پروردگارمان بحق آمدند. آیا ما را فریاد رسانى هستند که ما را شفاعت کنند؟ یا اینکه آیا بر مى‏گردیم که جز بآنچه کرده‏ایم بکنیم؟ خود را بزیان افکنده‏اند و آنچه افترا مى‏بستند، گم شد.

بیان آیه ۵۲- ۵۳

لغت‏

کتاب: جزوه‏اى که در آن مطالبى نوشته شده باشد و مقصود را ادا کند.

تفصیل: تبیین و تقسیم انتظار: توجه به چیزى.

تاویل: بازگشت نسیان: رفتن چیزى از خاطر.

اعراب‏

هُدىً وَ رَحْمَهً: ممکن است حال و ممکن است مفعول له باشد.

فیشفعوا: نصب آن بخاطر این است که در جواب تمنى واقع شده است.

او نرد: به تقدیر «او هل نرد» و مرفوع است.

مقصود

بدنبال گفتگوهاى اهل بهشت و اهل جهنم، اضافه مى‏کند که کتاب و حجت خداوند بر ایشان نازل شده بود. میفرماید:

وَ لَقَدْ جِئْناهُمْ … تا آخر آیه ۵۲: قرآن را بآن عالم بردیم، براى آنها بیان و تفسیر کردیم تا رهنمایى باشد که آنها را بحق ارشاد کند و از گمراهى نجات دهد و براى مؤمنین که از آن بهره‏مند مى‏شوند. نعمتى باشد. علم بر عالم دلالت مى‏کند، چنان که وجود بر موجود.

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِیلَهُ‏: حسن و مجاهد و قتاده و سدى گویند: آیا انتظار آنها غیر از این است که سرانجام کارها و نتایج رفتارهاى زشت خود را بنگرند. بدیهى است که آنها چنین انتظارى ندارند، زیرا منکر بآن هستند. این مردم مؤمن هستند که در انتظار سرانجام و نتایج کارها هستند و به آن ایمان و اعتراف دارند. پس نسبت انتظار به آنها مجازى است. جبائى گوید: مقصود از تأویل، و عده‏هایى است که در باره بعث و نشور و حساب و عقاب، بآنها داده شده است.

یَقُولُ الَّذِینَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِ‏: آنان که دستورات ما را بدست فراموشى سپردند و از آنها اعراض کردند، در آن روز اعتراف مى‏کنند که فرستادگان خدا بر حق بوده‏اند و عقل بدرستى گفتار آنها گواهى مى‏دهد.

فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَیَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَیْرَ الَّذِی کُنَّا نَعْمَلُ‏:

آرزو مى‏کنند که شفیعانى پیدا شوند و آنها را از کیفر نجات دهند یا اینکه بدنیا باز گردند و دست از شرک و معصیت بردارند.

قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ‏: آنچه در باره خدایى بتها و شفاعت آنها مى‏گفتند، بر باد رفت و خود را بهلاکت افکندند.

 

[سوره الأعراف (۷): آیات ۵۴ تا ۵۶]

إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّهِ أَیَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى‏ عَلَى الْعَرْشِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ یَطْلُبُهُ حَثِیثاً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ (۵۴) ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَهً إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ (۵۵) وَ لا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ (۵۶)

[۱۰]

ترجمه‏

پروردگار شما آسمان‏ها و زمین را در شش روز آفرید. آن گاه بر عرش مستولى شد. روز را به شب مى‏پوشاند در حالى که به سرعت در پى آن است. خورشید و ماه و ستارگان سر بفرمان او هستند. آگاه باشید که آفرینش و فرمان او راست. بر قرار و پایدار است خداوند، پروردگار جهانیان.

خدایتان را از روع تضرع و پنهانى بخوانید. او تجاوز کاران را دوست نمى‏دارد.

در روى زمین بعد از اصلاح آن فساد نکنید و او را از روى بیم و امید بخوانید. او رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است.

بیان آیه ۵۴

قرائت‏

یغشى: کوفیان- بجز حفص و یعقوب- به تشدید و دیگران به تخفیف خوانده‏اند (همچنین در سوره رعد) ابو على گوید: ثلاثى مجرد این فعل متعدى بیک مفعول است، اما همین که بباب تفعیل و افعال رود، دو مفعول مى‏گیرد. هر دو باب در قرآن مجید استعمال شده است. مثل: «فَغَشَّاها ما غَشَّى» (نجم ۵۴) و «فَأَغْشَیْناهُمْ فَهُمْ لا یُبْصِرُونَ» (یس ۹) و الشمس و القمر و النجوم مسخرات بامره: ابن عامر همه را برفع خوانده است و دیگران به نصب. وجه نصب، تقدیر «خلق» است. چنان که مى‏فرماید:

«وَ اسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِی خَلَقَهُنَّ» (فصلت ۳۷) و وجه رفع، این است که «مسخرات» خبر باشد.

لغت‏

استواء: معناى این کلمه را در سوره بقره ذیل آیه‏ «ثُمَّ اسْتَوى‏ إِلَى السَّماءِ» (آیه ۲۹) بیان کردیم.

عرش: ۱- تخت و سریر. مثل‏ «وَ لَها عَرْشٌ عَظِیمٌ» (نمل ۲۳: براى ملکه سبا تختى بزرگ بود) ۲- ملک و پادشاهی. مثل «ثل عرشه» یعنى: عزت و شوکتش تباه شد. ۳- سقف. مثل‏ «خاوِیَهٌ عَلى‏ عُرُوشِها» (بقره ۲۵۹ و کهف ۴۲)/ حثیث: تند روى برکت: در اصل بمعناى پایدارى است.

اعراب‏

یَطْلُبُهُ حَثِیثاً: ممکن است حال از فاعل یا مفعول یا هر دو باشد. مثل‏ «فَأَتَتْ‏ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ» (مریم ۲۷)

مقصود

سابقا در باره انحرافات و بت پرستى‏هاى کفار سخن گفت. اکنون در باره مخلوقات و مصنوعات خود مى‏فرماید:

إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّهِ أَیَّامٍ‏: پروردگار شما همان کسى است که آسمانها و زمین را در مدتى باندازه شش شبانه روز پدید آورد. بدیهى است که براى خداوند ممکن بود که جهان آفرینش را در مدتى کوتاهتر پدید آورد، لکن مصلحت این بود که در این مدت باشد. آغاز آفرینش روز یکشنبه و پایان آن روز آدینه بود. روز آدینه همه موجودات جمع شدند، از اینرو آن روز را «جمعه» نامیدند. این قول از مجاهد است. برخى گویند: آفریدگان به ترتیبى پدید آمدند که بطور کاملتر و بهتر بر علم و تدبیر و اختیار و مشیت آفریدگار دلالت کنند. سعید بن جبیر گوید: آفریدگان خود را پایدارى و مدارایى در کارها بیاموخت.

ثُمَّ اسْتَوى‏ عَلَى الْعَرْشِ‏: حسن گوید: یعنى قدرت و سلطنت او پس از خلق آسمانها و زمین، استقرار یافت و بر فرشتگان آشکار گشت. این جمله، مطابق محاورات متعارف عرب است. مثلا مى‏گویند: «استوى الملک على عرشه» یعنى: شاه بر کشور خویش تسلط یافت و امور مملکت را به نظم در آورد. بالعکس هر گاه اوضاع کشور بهرج و مرج گراید و شاه نتواند مملکت را قبضه کند، مى‏گویند: «ثل عرشه» چه بسا شاه را عرش و تاج و تختى نباشد. شاعر گوید:

اذا ما بنو مروان ثلث عروشهم‏ و اودت کما اودت ایاد و حمیر

یعنى: آن گاه که فرزندان مروان کشورشان متلاشى شد و همچون «ایاد» و «حمیر» هلاک شدند. دیگرى گوید:

ان یقتلوک فقد ثلث عروشهم‏ بعتیبه بن الحارث بن شهاب‏

یعنى: اگر ترا بکشند، تاج و تختشان را به عتیبه بن حارث بن شهاب واژگون خواهى کرد.

جبائى گوید: یعنى تخت قدرت خود را برافراشت. فراء و جماعتى گویند:

یعنى سپس اراده آفرینش عرش کرد. قاضى نیز همین قول را برگزیده است وى گوید:

«ثم» دلالت دارد بر اینکه آفرینش عرش بعد از آفرینش آسمان است. و از مالک بن انس روایت است که استواء مجهول نیست لکن چگونگى آن مجهول و سؤال از آن بدعت است. ابو حنیفه مى‏گفت: این جمله را تفسیر نکنید! یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ یَطْلُبُهُ حَثِیثاً: روز و شب بدنبال یکدیگر فرا مى‏رسند.

خداوند روز را به پرده سیاه شب مى‏پوشاند و همچنین پرده سفید روز را بر ظلمت شب مى‏گستراند. این تعاقب روز و شب، همواره با سرعت هر چه بیشتر ادامه دارد و همچون دوسمند تیز تک در تعقیب یکدیگر هستند. این مطلب را در جاى دیگر اینطور بیان مى‏کند: «یُکَوِّرُ اللَّیْلَ عَلَى النَّهارِ وَ یُکَوِّرُ النَّهارَ عَلَى اللَّیْلِ» (زمر ۵: شب را بر روز مى‏پوشاند و روز را بر شب) وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ‏: خورشید و ماه و ستارگان در مدار خویش، سر بفرمان خداوند هستند و مى‏ چرخند.

أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ: در اینجا میان خلقت و امر تفصیل میدهد، زیرا فایده آنها مختلف است. مقصود از خلقت، پدید آورى و مقصود از امر، این است که هر چه بخواهد و بپسندد، در میان آفریدگان حکم مى‏کند.

تَبارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ‏: او همواره در عظمت لا یتناهى خداوندى باقى و برقرار است و جهانیان را خالق و مالک و سرور است.

بیان آیه ۵۵- ۵۶

قرائت‏

خفیه: ابو بکر از عاصم بکسر خاء خوانده است و دیگران بضم خاء. هر دو قرائت مطابق لغت عرب است.

 

لغت‏

تضرع: اظهار خوارى خفیه: پنهانى خوف و طمع: ترس و امید

 

اعراب‏

تَضَرُّعاً وَ خُفْیَهً: دو مصدرى که جانشین حال شده‏اند. مثل‏ «خَوْفاً وَ طَمَعاً» قریب: فراء گوید: این کلمه را مذکر آورده، تا میان «قریب» که از قرابه است و «قریب» که از قرب است فرق باشد: لکن وجه صحیح آن، این است که «رحمه» و «عفو» و «غفران» یک معنى دارند و بنا بر این تانیث «رحمه» غیر حقیقى است.

 

مقصود

پس از ذکر دلائل توحید، دستور مى‏ دهد که از روى خشوع بدرگاهش نیایش کنند. مى‏فرماید:

ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَهً: حسن گوید: یعنى پروردگارتان را از روى خشوع و در نهان بخوانید. وى گوید: میان دعاى آشکار و دعاى پنهان هفتاد درجه فاصله است. سپس گوید: اگر انسان قرآن را جمع کند و همسایه‏اش نفهمد و دانش سرشارى بیندوزد و مردم نفهمند و اگر انسان نمازهاى بسیارى بخواند و مردمى که در خانه او هستند، نفهمند، چه خوب است! ما مردمى را مى‏شناسیم که کوشش میکردند کارهاى خیر را در نهان انجام دهند. مسلمانان سعى مى‏کردند با همهمه‏اى آهسته خداى بى نیاز را نیایش کنند. در یکى از جنگها مسلمانان که بر شرف یک وادى رسیده بودند، صداى خود را به تکبیر و تهلیل بلند کردند. پیامبر گرامى فرمود: مگر با آدم کر یا غایب سخن مى‏گویید! شما خدایى میخوانید که شنوا و نزدیک و با شماست. آهسته او را بخوانید. برخى گویند: تضرع یعنى بلند کردن صدا و خفیه یعنى آهسته. منظور این است که خداوند را بلند یا آهسته بخوانید. این معنى از ابو مسلم و على بن ابراهیم در تفسیر خود نقل کرده است.

إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ‏: خداوند کسانى را که در دعا از حد تجاوز کنند، دوست نمى‏دارد. یعنى مقام و منزلت انبیا را بخواهند. چنان که ابو مجلز گوید: ابن جریج گوید: یعنى در دعا فریاد بزنند. برخى گویند: یعنى خداوند کسانى را که در عبادات و دعاها از حد معمول تجاوز کنند، دوست نمى‏دارد.

وَ لا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها: مقصود این است که مؤمنین را نباید کشت و نباید گمراه کرده و از ارتکاب معصیت باید خوددارى کرد، زیرا خداوند، زمین را بوسیله قوانین دینى اصلاح کرده است. این معنى از سدّى و حسن و کلبى و ضحاک است. برخى گویند: یعنى پس از آنکه خداوند به اصلاح زمین امر کرده است، شما فساد نینگیزید. حسن گوید: اصلاح زمین، پیروى از امر خداوند است. نیز از وى روایت شده است که: بعد از آنکه زمین با بقاى مؤمن اصلاح شده است با قتل مؤمن بفساد نکشید. برخى گویند: یعنى بعد از اصلاح زمین بعدل، آن را با ظلم فاسد نکنید. عطیه گوید: یعنى در روى زمین معصیت نکنید که خداوند باران و برکت را از شما منع مى‏کند. بنا بر این مقصود از اصلاح زمین، بارندگى و فراوانى نعمتهاست.

میسر از امام باقر (ع) روایت کرده است که در اینباره فرمود: زمین فاسد بود و خداوند به پیامبرش اصلاح کرد.

وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً: و خدا را از ترس کیفر و به امید پاداش، یا از ترس‏ ردّ و بامید اجابت، یا از ترس عدلش و به امید فضلش بخوانند. عطا گوید: یعنى از ترس جهنم و به امید بهشت.

إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ‏: نعمت و بخشش خدا در دسترس نیکو کاران است. سعید بن جبیر گوید: یعنى پاداشش به بندگان مطیع نزدیک است.

اخفش گوید: منظور از رحمت، باران است. مؤید آن این آیه است: «فَانْظُرْ إِلى‏ آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها» (روم ۵۰: به آثار رحمت خدا بنگرید که چگونه زمین را پس از مرگش زنده مى‏کند) احسان، کارى است که سزاوار ستایش و اسائه، کارى است که سزاوار نکوهش باشد. برخى گفته‏اند: منظور از «محسنین» کسانى هستند که کارهایشان از بدى پاک و سراسر نیکى باشد. لکن ظاهر عبارت این معنى را نمى‏رساند. آنچه مقتضاى ظاهر است این است که هر کس کار نیکى کرد، برحمت خدا مى‏رسد. نه اینکه اگر میان نیکى و بدى جمع کرد، از رحمت خدا محروم است. اثبات چنین نظرى احتیاج بدلیلى محکمتر دارد.

 

 

[سوره الأعراف (۷): آیات ۵۷ تا ۵۸]

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالاً سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ کَذلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتى‏ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ (۵۷) وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِی خَبُثَ لا یَخْرُجُ إِلاَّ نَکِداً کَذلِکَ نُصَرِّفُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ (۵۸)

[۱]

ترجمه‏

اوست که بادها را مى‏فرستد تا پیشاپیش باران رحمتش، نوید بخش باشند، همین که ابرى سنگین بحرکت در آورد به سرزمین مرده، آن را مى‏دانیم و به آن باران نازل مى‏کنیم و از همه ثمره‏ها بوسیله باران از زمین خارج مى‏کنیم. مردگان را هم همین طور از زمین خارج مى‏کنیم که شما متذکر شوید: زمین خوب به اذن پروردگار گیاهش بیرون مى‏آید و زمین بد، در دادن محصول بخیل است. اینطور آیات را براى سپاسگزارى بیان مى‏کنیم.

 

بیان آیه ۵۷- ۵۸

قرائت‏

بشرا ابن کثیر «الریح نشرا» بضم نون و شین خوانده است. طبق این قرائت مقصود از الریح کثرت و صفت آن جمع است. مقصود بادهاى متفرق و پراکنده است. پیامبر اسلام در موقع وزش باد مى‏فرمود:

اللهم اجعلها ریاحا و لا تجعلها ریحا

خدایا آن را بادها قرار ده نه یک باد! اهل مدینه «الرّیاح نشرا» بضم نون و شین خوانده‏اند. این قرائت مناسبتر است. بواسطه اینکه «الریاح» بصورت جمع بکار رفته است (در جاهاى دیگر نیز همین طور قرائت کرده ‏اند).

کوفیان «الریح نشرا» بفتح خوانده‏اند. در این صورت کلمه مصدر و ممکن است حال یا مفعول مطلق باشد.

ابن عامر «الریاح نشرا» بضم نون و سکون شین خوانده است. ممکن است ضمه شین براى تخفیف حذف شده باشد.

عاصم «الریاح بشرا» خوانده است. بشر بمعناى بشارت و نوید است. چنان که مى‏فرماید: یُرْسِلَ الرِّیاحَ مُبَشِّراتٍ‏ (روم ۴۶: بادها را مى‏فرستد تا بشارت دهند به باران رحمت).

نکدا: ابو جعفر بفتح کاف خوانده است و دیگران به کسر. این دو قرائت، از لحاظ معنى فرقى ندارند.

 

لغت‏

اقلال: حمل چیزى با تمام قدرت.

سحاب ابرى که در آسمان در حرکت است.

سوق: راندن چیزى براى اینکه سرعت بگیرد بلد: محل اجتماع مردم. شهر. بادیه: محل زندگى ایلات و عشایر.

نکد: کسى که در بخشش، سخت باشد. شاعر گوید:

و اعط ما اعطیته طیبا لا خیر فى المنکود و الناکد

یعنى: هر چه به او مى‏دهى، بده که در آدم بخیل خیرى نیست.

 

مقصود

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ‏: خداوند بادها را مى‏فرستد و در روى زمین بجریان در مى‏آورد تا زمین را زنده کند یا بشارت باران دهد و پیشاپیش رحمت او، براى مردم نوید خوشى بیاورد.

حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالًا سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ‏: تا وقتى که ابرى که به آب اشباع شده است، بردارد و بسوى سر زمینى که از بى آبى و فقدان گیاه، مرده است، بحرکت در آورد. اصولا بادها ابرهاى پراکنده را از جاهاى مختلف در یک نقطه جمع مى‏کنند و بدنبال آن بارندگى آغاز میشود.

فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ‏: بوسیله ابر بر سر زمینهاى مرده، باران مى‏باریم و انواع میوه و دانه‏ها را بوسیله آن از دل خاک بیرون مى‏آوریم.

کَذلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتى‏ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ‏: همانطورى که درختان و گیاهان را از خاک مى‏رویانیم، مردگان را هم از زمین بیرون مى‏آوریم. یعنى پس از مرگ آنها را زنده مى‏کنیم. باشد که شما متذکر شوید و بیندیشید و عبرت بگیرید که هر کس قادر بر رویاندن درختان و خلق میوه‏هاست، قادر است که مردم را پس از مرگ زنده کند.

ابو القاسم بلخى به این آیه استدلال کرده است که بسیارى از امور، بواسطه امورى دیگر پیدا میشوند. مثلا پیدایش گیاه بوسیله آب است. بنا بر این پاره‏اى از امور مخلوق بیواسطه خداوند هستند و پاره‏اى مخلوق با واسطه. این مطلب، اشکالى ندارد اشکال در این است که جهان طبیعت را قدیم و غیر حادث پنداریم.

لکن این مطلب بر خلاف عقیده عدلى مذهبان است. راست است که خداوند معمولا گیاه را بوسیله باران مى‏رویاند، اما قدرت دارد که اگر مصلحت دینى و دنیوى ایجاب کند، بدون باران گیاه را برویاند یعنى نیازى به اینکه باران را واسطه قرار دهد ندارد.

وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ‏: زمین خوب، بى رنج و زحمت کشاورز، خیر و برکت مى‏دهد و زراعت آن خوب و پرفایده است. در عین حال. همین هم خارج از امر و فرمان خداوند نیست.

وَ الَّذِی خَبُثَ لا یَخْرُجُ إِلَّا نَکِداً: زمین ناقابل و شوره‏زار، برکتى ندارد و در دادن محصول بخیل است. این معنى از سدّى است. در عین حال براى خداوند ممکن است که از زمین شوره زار هم محصول خوب و پرفایده، برویاند. لکن عادت بر این جارى نشده و این کار خلاف مصلحت است. انسان هم روى این حساب، تکلیف خود را بهتر مى‏شناسد و مى‏داند که نفع و خیر را از چه راهى باید جستجو کند. از طرف دیگر، انسان باید توجه کند که هر گاه براى نفع اندک دنیا این همه تلاش مى‏کند.

سزاوار است که براى نفع سرشار آخرت بیشتر تلاش کند.

کَذلِکَ نُصَرِّفُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ‏: ما دلائل گوناگون خود را براى مردم سپاسگزار، اینطور بیان مى‏کنیم، مقصود این است که: همانطورى که این مثل را بیان مى‏کنیم، دلائل خود را هم بگوش سپاسگزاران مى‏رسانیم برخى گویند: یعنى همانطورى که آیات و دلائل را یکى پس از دیگرى براى شما بیان کردیم، براى کسانى که شکر نعمتهاى خدا را بجا مى‏آورند نیز بیان مى‏کنیم یکى از نعمتهاى که خداوند به ایشان ارزانى داشته است هدایت و فراهم کردن اسباب نجات و سعادت است.

از ابن عباس و مجاهد و حسن روایت شده که این مطلب، مثلى است که خداوند در باره مؤمن و کافر مى‏زند. مى‏گوید: زمینها همه یکى هستند. لکن زمین باغ و گل و سنبل و زمین شوره‏زار، خار و خس مى‏رویاند. مردم نیز همه یکى هستند.

از خون و گوشت و رگ و ریشه آفریده شده‏اند. اما گروهى آمادگى دارند و موعظه را مى‏پذیرند و گروهى سنگدل هستند و موعظه در دل آنها اثر نمى‏گذارد.

 

 

[سوره الأعراف (۷): آیات ۵۹ تا ۶۴]

لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى‏ قَوْمِهِ فَقالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ (۵۹) قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراکَ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ (۶۰) قالَ یا قَوْمِ لَیْسَ بِی ضَلالَهٌ وَ لکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ (۶۱) أُبَلِّغُکُمْ رِسالاتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (۶۲) أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلى‏ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ وَ لِتَتَّقُوا وَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ (۶۳)

فَکَذَّبُوهُ فَأَنْجَیْناهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا إِنَّهُمْ کانُوا قَوْماً عَمِینَ (۶۴)

[۲]

ترجمه‏

نوح را بسوى قومش فرستادیم. گفت: اى قوم، خدا را پرستش کنید، شما را جز او خدایى نیست. مى‏ترسم که دچار عذابى بزرگ شوید. گروهى از قومش گفتند:

ما ترا در گمراهى آشکار میدانیم. گفت: اى قوم، گمراهى دامنگیر من نیست. من فرستاده‏اى هستم از جانب پروردگار جهانیان که رسالتهاى پروردگارم را به شما ابلاغ و شما را نصیحت میکنم و از جانب خدا چیزهایى میدانم که شما نمیدانید. آیا تعجب میکنید که: وحیى از جانب پروردگارتان بر مردى از خودتان نازل شده است تا شما را بترساند و شما تقوى پیشه کنید، شاید به شما رحم شود؟! او را تکذیب کردند و ما او و کسانى که در کشتى با او بودند نجات دادیم و کسانى که آیات ما را تکذیب کردند، غرق کردیم، که آنها قومى کور دل بودند.

 

بیان آیه ۵۹ تا ۶۴

قرائت‏

من اله غیره: ابو جعفر و کسایى «غیر» را مجرور و دیگران مرفوع خوانده‏اند. قرائت اول بنا بر این است که صفت و تابع لفظ «اله» و قرائت دوم بنا بر این است که صفت و تابع محل آن یا بدل باشد.

ابلغکم: ابو عمرو به سکون باء و بدون تشدید خوانده است و دیگران بفتح باء و تشدید لام. در قرآن کریم باب افعال و تفعیل این فعل هر دو بکار رفته است. مثل:

یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ …» (مائده ۶۷) و «فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ» (اعراف ۷۹).

 

 

لغت‏

ملا: جمعیت مردان. مثل قوم و نفر و رهط. آنها را به این جهت «ملا» گویند، که مجلس را پر مى‏کنند.

ابلاغ: رسانیدن مطلبى به کسى. بلاغت یعنى رسانیدن مطلب به نحوى بهتر و رساتر.

رسالت: چیزى که بوسیله فرستاده، بمردم گفته شود.

نصیحت، گفتارى که از روى اخلاص در نیت باشد.

فلک: کشتیها. این کلمه هم بمفرد گفته میشود، هم بجمع. اصل این کلمه بمعناى مدور بودن است. فلکه و فلک هم بخاطر گردى و مدوّر بودن گفته میشود.

 

 

اعراب‏

یا قَوْمِ‏: در اصل «یا قومى» بوده که مرخم شده است.

لکنى: در اصل «لکننى» بوده که بواسطه تعدد نونات، یکى از آنها حذف شده است.

مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ‏: «من» براى ابتداست. یعنى مبدء رسالت من خداوند است.

مقصود

قبلا در باره دلائل یگانگى خود سخن گفت. اکنون در باره رفتار گذشتگان سخن میگوید تا براى پیامبر اسلام تسلیتى باشد. نخست به شرح داستان نوح پرداخته، میفرماید:

لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى‏ قَوْمِهِ‏: «لام» براى قسم و «قد» براى تأکید است. یعنى حقاً بتو میگویم که نوح را مکلف کردیم که بسوى قوم خود برود و وظیفه رسالت را به انجام برساند. این مقام، بقدرى عظمت دارد که صاحب آن لایق عالیترین تعظیم و تکریم است. نوح پسر ملک بن متوشلخ بن اخنوخ یعنى ادریس است. او پس از ادریس نخستین پیامبر است. برخى گفته‏اند: او نجار بود و در سال مرگ آدم بدنیا آمد. مرگ آدم در هزاره اول و بعثت نوح در هزاره دوم، در سن چهار صد سالگى بود. برخى گویند در سن پنجاه سالگى بود و ۹۵۰ سال پیامبرى کرد. در سه قرن اول رسالت خود شبانه روز مردم را دعوت میکرد و بر فرار و بى ایمانى آنها افزوده میشد.

اینقدر او را مى‏زدند که بیهوش میشد و چون بهوش مى‏آمد میگفت: خدایا قومم را هدایت کن. آنها نادان هستند. سرانجام بدرگاه خدا از دست آنها شکایت کرد و دنیا در زیر آب غرق شد. پس از آن ۹۰ سال و بروایتى بیشتر، زندگانى کرد.

فَقالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ‏: گفت: اى قوم خدا را پرستش کنید. جز او خدایى ندارید. من میترسم که گرفتار عذابى بزرگ شوید. اینکه میگوید: میترسم، بخاطر این است که هنوز امیدوار است که آنها ایمان بیاورند.

قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراکَ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ‏: جبائى گوید: ملا یعنى جماعتى از قوم. ابو مسلم گوید: منظور سران و اشراف قوم است که به نوح گفتند:

عقیده ما در باره تو این است که تو از حق دور و گمراه هستى، زیرا ما را به ترک‏ پرستش بتان فرا میخوانى. برخى گویند: یعنى ترا در گمراهى مى ‏بینیم. برخى گویند: یعنى گمان ما در باره تو این است که گمراهى.

قالَ یا قَوْمِ لَیْسَ بِی ضَلالَهٌ: نوح در پاسخ آنها گفت: من از راه صواب خارج نشده‏ام که مرا گمراه میخوانید.

وَ لکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ‏: لکن من فرستاده خدا هستم که مالک هر چیزى است.

أُبَلِّغُکُمْ رِسالاتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ‏: من پیامهاى الهى را به شما ابلاغ میکنم و آنچه بمن گفته شده است بدون کم و زیاد و تغییر به شما میگویم و از صفات و توحید و عدل و حکمت خدا چیزیهایى میدانم که شما نمیدانید و بقولى یعنى: از دین خدا چیزهایى میدانم که شما نمیدانید و بقولى یعنى: از قدرت و سلطنت و شدت کیفر خدا چیزهایى میدانم که شما نمیدانید. همه این معانى محتمل است. گویند: این مطلب را نوح از این جهت میگفت که: قومش هنوز نشنیده بودند.

که خداوند مردمى را عذاب کرده است، اما اقوام بعدى این مطلب را شنیده بودند.

چنان که هود گفت: شما بعد از قوم نوح جانشین آنها هستید و شعیب به قوم خود گفت:

همان چیزى به شما میرسد که بقوم نوح رسید.

أَ وَ عَجِبْتُمْ … تا پایان آیه: همزه استفهام بر واو عطف وارد شده و معناى آن انکار است. بنا بر این، کلام از جهتى متصل و از جهتى مستقل است. یعنى نباید تعجب کنید از اینکه بیان و نبوت و رسالت از جانب پروردگارتان بر مردى مثل خودتان نازل شده است تا شما را- اگر ایمان نیاورید- از کیفر بترساند. اینکه میگوید:

نباید تعجب کنید، بخاطر این است که اگر مردى براى ارشاد و اصلاح قومى صمیمانه و با دلسوزى قیام کند، تعجبى ندارد. تعجب در این است که مردم بخودشان ترحم نکنند و اسباب بدبختى خود را فراهم سازند. وانگهى رسالت، به صلاح مردم و مطابق حکمت و مصلحت است و عقل آن را تأیید میکند. بهر حال منظور از آمدن نوح این بود که آنها از شرک و معصیت بپرهیزند تا به آنها رحم شود. حسن گوید: یعنى‏ تقوى پیشه کنید به امید اینکه به شما رحم شود.

فَکَذَّبُوهُ … تا آخر آیه: آنها نوح را تکذیب کردند و ما نوح و افراد مؤمن که در کشتى بودند از غرق شدن نجات دادیم و آنهایى که نوح را تکذیب مى‏کردند غرق کردیم آنها کور دل و از راه حق گمراه بودند.

 

 

داستان نوح‏

شیخ ابو جعفر ابن بابویه در کتاب نبوت، روایت مرفوعى از امام صادق ع نقل کرده است که: چون خداوند نوح را مبعوث کرد، آشکارا مردم را دعوت کرد. فرزندان «هبه اللَّه بن آدم» که گفتار نوح را با مدارک صحیحى که در دست داشتند، برابر مى‏دیدند، او را تصدیق کردند و به او ایمان آوردند. اما فرزندان قابیل او را تکذیب کردند و گفتند: خداوند بسوى جنیان فرشته‏ اى فرستاده است. اگر میخواست براى ما هم پیامبرى بفرستد، یکى از فرشتگان را مى‏ فرستاد.

حنان بن سدیر از امام صادق ع نقل کرده است که هشت نفر به نوح ایمان آوردند در حدیث وهب بن منبّه است که نوح پس از ادریس اولین پیامبر بود … پس از ذکر مشخصات نوح مى‏گوید: او مدت سه قرن- هر قرنى سیصد سال- در میان مردم در آشکار و نهان دعوت کرد و آنها سرکشى میکردند و هر قرنى که مى‏گذشت، بر عناد و سرکشى آنها افزوده مى‏شد. بعضى از آنها پسر بچه خود را مى‏آوردند و بر سر نوح مى‏نشاندند و میگفتند: اگر زنده ماندى از این دیوانه پیروى مکن. گاهى او را چندان مى‏زدند که غرق در خون مى‏شد و از هوش مى‏رفت. او را مى‏بردند و در خانه‏اى یا درب خانه‏اش مى‏انداختند. خداوند به او وحى کرد که جز چند نفرى که ایمان آوردند، کسى ایمان نخواهد آورد. آنها را نفرین کن. تا آن وقت در حق آنها نفرین نکرده بود. عرض کرد: خدایا از این کافران کسى را بروى زمین باقى نگذار. اگر آنها را باقى بگذارى، نسلها و اعقابشان نیز کافر خواهند بود (نوح ۲۶) بر اثر این نفرین زنها و مردها عقیم شدند و چهل سال بچه ‏اى از آنها تولد نشد و قحطى همه جا را فرا گرفت. تا اینکه هر چه داشتند از بین رفت و بیچاره و بدبخت شدند. در این هنگام نوح به‏ آنها گفت: از خداوند طلب آمرزش کنید که او آمرزنده است. باز هم بناى خیره سرى گذاشتند و نوح از دعوت آنها خوددارى کرد. آنها بیکدیگر سفارش میکردند که:

خدایان خود را فراموش نکنید. خدایان «ود» «سواع» را از دست ندهید، سرانجام خداوند آنها و خدایانشان را غرق کرد. پس از طوفان نوح، مردم دیگرى پیدا شدند که بت پرستى را از سر گرفتند و بتهاى خود را بنام بتهاى قوم نوح نام گذارى کردند.

مردم یمن «یغوث» و «یعوق» مردم دومه الجندل «ود» مردم حمیر «نسر» و هذیل «سواع» را احیا کردند و تا ظهور اسلام به پرستش آنها سرگرم بودند. ما داستان نوح و غرق شدن قومش را- انشاء اللَّه- در سوره هود شرح خواهیم داد.

شیخ ابو جعفر بن بابویه از على بن احمد بن موسى- بچند واسطه- از جانب عبد العظیم حسنى نقل کرده است که امام دهم ع فرمود: نوح دو هزار و پانصد سال زندگى کرد. روزى سوار کشتى بود و خوابش بود، در این وقت بادى وزید و عورتش پیدا شد.

حام و یافث خندیدن و سام آنها را منع کرد و عورت را پوشانید. لکن آن دو هر بار که وى عورت پدر را مى‏پوشانید، برهنه مى‏کردند. نوح بیدار و متوجه خنده آنها شد. علت خنده را پرسید. سام بعرض رسانید. نوح دستها را به آسمان بلند کرد و گفت: خدایا، نطفه حام را تغییر ده تا فقط سیاهان از او بوجود آیند و نطفه یافث را تغییر ده. خداوند. نطفه آنها را تغییر داد. تمام سودانى‏ها از صلب حام و تمام ترک و سقلاب و یأجوج و مأجوج و چینیان از صلب یافث و تمام سفید پوست‏هاى دیگر از صلب سام هستند. نوح به حام و یافث گفت: خداوند اولاد شما را بردگان اولاد سام گردانید، زیرا او بمن نیکى کرده و شما مرا نافرمانى کردید. علامت نافرمانى شما در نسل شما و علامت نیکى سام در نسلش آشکار خواهد شد.

ابن بابویه قمى (ره) مى‏فرماید: ذکر یافث در این خبر غریب است و تنها در این طریق، من روایت کرده ‏ام. همه روایاتى که در اینباره نقل کرده ‏ام. فقط در آنها نام حام آمده است. در این اخبار آمده است که وى پس از ظاهر شدن عورت پدر خندید و سام و یافث که در ناحیه‏اى بودند، پس از اطلاع از کار وى، آمدند و به او اعتراض کردند و لباسى را بر روى پدر افکندند، وقتى که نوح از خواب بیدار شد، خداوند جریان رفتار حام را به او وحى کرد. نوح وى را لعن و در باره‏اش نفرین کرد.

ابراهیم بن هاشم از على بن حکم از بعضى از اصحاب ما از امام صادق ع روایت کرده است که: نوح دو هزار و پانصد سال زندگى کرد. هشتصد و پنجاه سال آن پیش از رسالتش بود. نهصد و پنجاه سال مردم را دعوت کرد. دویست سال مشغول ساختن کشتى بود. پس از طوفان هم ۵۰۰ سال زندگى کرده و در روى کره زمین شهرها و آبادیهایى بوجود آورد و فرزندان خود را در آنجاها ساکن کرد پس از سپرى شدن عمر دو هزار و پانصد ساله! عزرائیل نزد او- که در آفتاب بود- آمده، بر او سلام کرد.

گفت: بچه مقصود به اینجا آمده‏اى؟! گفت: آمده‏ام ترا قبض روح کنم. گفت بگذار، بسوى سایه روم. مهلتش داد. همین که به سایه رفت. گفت: هر چه در این جهان زیسته‏ام، به اندازه همین انتقال از آفتاب به سایه، بیشتر نبود. اکنون مأموریت خود را انجام ده.

عزرائیل نوح را قبض روح کرد و براى همیشه بیک زندگى پر ماجرا و پر فراز و نشیب پایان بخشید.

 

 

[سوره الأعراف (۷): آیات ۶۵ تا ۷۲]

وَ إِلى‏ عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ أَ فَلا تَتَّقُونَ (۶۵) قالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراکَ فِی سَفاهَهٍ وَ إِنَّا لَنَظُنُّکَ مِنَ الْکاذِبِینَ (۶۶) قالَ یا قَوْمِ لَیْسَ بِی سَفاهَهٌ وَ لکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ (۶۷) أُبَلِّغُکُمْ رِسالاتِ رَبِّی وَ أَنَا لَکُمْ ناصِحٌ أَمِینٌ (۶۸) أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلى‏ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَ زادَکُمْ فِی الْخَلْقِ بَصْطَهً فَاذْکُرُوا آلاءَ اللَّهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (۶۹)

قالُوا أَ جِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ ما کانَ یَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ (۷۰) قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ أَ تُجادِلُونَنِی فِی أَسْماءٍ سَمَّیْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمْ ما نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ (۷۱) فَأَنْجَیْناهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ بِرَحْمَهٍ مِنَّا وَ قَطَعْنا دابِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ ما کانُوا مُؤْمِنِینَ (۷۲)

[۳]

 

ترجمه‏

و هود را بسوى برادرانش قوم عاد فرستادیم. گفت: اى قوم، خدا را پرستش کنید. براى شما جز او خدایى نیست: چرا تقوى پیشه نمى‏کنید؟ اشراف قوم گفتند: ترا گرفتار نادانى مى‏دانیم و تو از دروغگویان مى‏شناسیم. گفت: اى قوم، مرا نادانى دامنگیر نشده است، بلکه من فرستاده پروردگار جهانیانم. رسالتهاى پروردگارم را به شما ابلاغ مى‏کنم و براى شما نصیحت کننده‏اى امین هستم. آیا تعجب مى‏کنید که وحیى از پروردگارتان بر مردمى از خودتان نازل شده است که شما را بترساند؟ یاد آورید که شما را پس از قوم نوح. جانشینان کرده و پیکر شما را درشت آفریده است. نعمتهاى خدا را بیاد آورید تا رستگار شوید. گفتند: آیا بسوى ما آمده‏اى تا خداى یکتا را پرستش کنیم و از پرستش آنچه پدرانمان پرستیده‏اند، خوددارى کنیم؟ اگر راست مى‏گویى، آنچه ما را وعده میدهى بیاور. گفت: عذاب و غضب پروردگارتان بر شما واقع شد. آیا در باره نامهایى که شما و پدرانتان اختراع کرده‏اید و خداوند دلیلى بر آنها نازل کرده است، با من مجادله مى‏کنید؟ انتظار بکشید که منهم با شما در انتظارم. او و کسانى که با او ایمان آورده بودند، نجات دادیم و نسل آنها که تکذیب آیاتمان میکردند و ایمان نداشتند، منقرض کردیم‏

 

 

بیان آیه ۶۵ تا ۷۲

لغت‏

سفاهه: سبکى عقل. مؤرج گوید: در لغت حمیر یعنى جنون.

عجب: فرق میان «عجب» بضم عین و «عجب» بفتح عین این است که اولى یعنى انسان از فضیلت خویش در شگفت باشد و این ناپسند است زیرا خود خواهى است، اما دومى ممکن است پسندیده باشد. در مثل است که: «لا خیر لمن لا یتعجب من العجب و ارذل منه المتعجب من غیر عجب» یعنى: در کسى که از شگفتیها تعجب نکنند فایده‏اى نیست و بدتر از آن کسى است که بیخود تعجب کند.

خلفاء: جمع خلیفه، جانشینان این جمع، تابع معنى و مذکر است. مثل ظریف و ظرفاء در عین حال ممکن است جمع خلیفه را خلائف بست. مثل ظریفه و ظرائف.

آلاء: نعمتها. مفرد آن «الى» شاعر گوید:

ابیض لا یرهب الهزال و لا یقطع رحما و لا یخون الى‏

یعنى: او کسى است که از لاغرى نمى‏ترسد و قطع رحم نمیکند و در نعمتش خیانت نمى‏ورزد.

رجس: عذاب‏

 

اعراب

أَخاهُمْ هُوداً: منصوب به «ارسلنا» که در اول کلام است. کلمه «هود» بخاطر خفیف بودنش منصرف شده است.

یا قَوْمِ‏: این کلمه مناداى مضاف و در محل نصب است.

لکنى: این کلمه براى استدراک است. یعنى نادانى مرا بدعوت شما وادار نکرده، بلکه من فرستاده خدایم.

 

مقصود

بدنبال داستان نوح مى‏فرماید:

وَ إِلى‏ عادٍ أَخاهُمْ هُوداً: پیامبرى که در اینجا قهرمان داستان است، هود- بن شالخ بن ارفحشد بن سام بن نوح است این قول از محمد بن اسحاق است. لکن دیگران گویند: هود بن عبد اللَّه بن ریاح بن جلوث بن عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح است. در کتاب نبوت ابن بابویه نیز چنین آمده است.

قوم عاد از نبیره عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح است. آنها با هود برادر دینى نیستند، بلکه برادر نسبى هستند. علت اینکه هود را برادر آنها میخواند، این است که: وى از قبیله آنها بود و براى ارشاد آنها حد اکثر کوشش را بعمل آورد و حرفهاى او را خوب مى‏فهمیدند.

قالَ یا قَوْمِ … تا آخر آیه: گفت: اى قوم، خدا را پرستش کنید که جز او خدایى ندارید. چرا تقوى پیشه نمى‏کنید؟! قالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا … تا آخر آیه: گروهى از مردم کافر یا دسته اشراف، به هود گفتند: ما ترا دچار سفاهت و نادانى و نابخردى تشخیص داده‏ایم و گمان ما این است که حرفهاى تو سراسر دروغ است. حسن و زجاج گویند: در حقیقت وى را از روى گمان تکذیب میکردند، نه از روى علم. دیگران گویند: در تکذیب خود قاطع بودند.[۴] قالَ یا قَوْمِ … تا آخر آیه: هود در پاسخ آنها گفت: اطمینان داشته باشید که این مطالب را از روى سفاهت به شما نمیگویم. من فرستاده پروردگار جهانیان هستم. بدین ترتیب خداوند متعال تعلیم میدهد که انسان با مردم نادان با سخن زشت،روبرو نشود و سخن ناپسند آنها را با سخنى ناپسند پاسخ نگوید. بلکه آنچه را بوى نسبت داده‏اند، از خود سلب کند. چنان که هود در پاسخ آن نسبت ناروا، به آنها حرف زشتى نگفت و ادامه داد که: من اخبار پروردگارم را به شما میرسانم و شما را نصیحت میکنم که دست از اطاعت خداوند نکشید. یقین داشته باشید که در تبلیغ رسالت خداوند، امین هستم و دروغ نمیگویم و چیزى را تغییر نمى‏دهم. این معنى از ضحاک و جبائى است. کلى گوید: مقصود هود این بود که مرا امین میدانستید. اکنون چرا تکذیبم مى‏کنید.[۵] أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلى‏ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ‏: تعجبى ندارد که نبوت و بقولى معجزه و بیان به مردى اختصاص یافته است که از خود شماست و در میان شما بزرگ شده است و منظور او این است که شما را از کارهاى زشت بترساند.

برخى گویند: یعنى چرا از بعثت مردى از خودتان تعجب میکنید، اما از اینکه سنگى میپرستید، تعجب نمى‏کنید؟! وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَ زادَکُمْ فِی الْخَلْقِ بَصْطَهً:

نعمتهاى خداوند را بخاطر بیاورید که شما را بعد از آنکه قوم نوح بر اثر معصیت هلاک شدند، در روى زمین سکونت داد و بر نیرو و طول شما افزود. این معنى از ابن عباس و جماعتى است. کلبى گوید: طویلترین آنها صد ذراع و کوتاهترین آنها شصت ذراع بودند. برخى گویند: کوتاهترین آنها دوازده ذراع بودند. امام باقر (ع) فرمود: آنها باندازه نخلهاى بلند بودند و کوه را ویران میکردند. برخى گویند:بلندى آنها به اندازه یک دست و یک قامت بود.

فَاذْکُرُوا آلاءَ اللَّهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ‏: نعمتهاى خدا را بیاد آورید تا در دنیا و آخرت رستگار شوید.

قالُوا أَ جِئْتَنا … تا پایان آیه: گفتند: اى هود، آمده‏اى که ما را به پرستش‏ خداى یگانه وادار کنى و از پرستش خدایانمان که نیاکانمان مى‏پرستیده‏اند، بازدارى؟

اگر راست مى‏گویى که فرستاده خدا هستى، آن عذابى که در صورت پرستش بتها ما را به آن تهدید میکنى، بر ما نازل کن.

قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ‏: هود در جواب آنها فرمود:

وقوع عذاب براى شما حتمى است. شما کارى کرده‏اید که مستوجب غضب پروردگار شده‏اید. غضب خدا این است که اراده کند عذاب بدکاران را.

أَ تُجادِلُونَنِی فِی أَسْماءٍ سَمَّیْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمْ ما نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ‏:

آیا در باره بتهایى که شما و پدرانتان اختراع کرده‏اید و نام خدایى بر آنها نهاده‏اید، با من مجادله و دشمنى مى‏کنید؟ در حالى که هیچ صفتى و علامتى از خدایى در آنها نیست و از جانب خداوند هم براى خدایى آنها دلیلى نازل نشده است. بدیهى است که چنین ادعاى بزرگى نیازمند دلیل قاطع و محکم است و این دلیل را شما بیاورید نه من من باید دلیل بیاورم که خداى یگانه، معبود حقیقى شماست و جز او معبودى نیست و من فرستاده اویم.

برخى گویند: آنها بتها را هر کدام طورى نامگذارى کرده بودند، یکى را نازل کننده باران، دیگرى را دهنده روزى و دیگرى را شفا دهنده بیماران و دیگرى را رفیق سفر نامیده بودند. هود مى‏گفت: این نامگذاریها اختراع شماست.

فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ‏: حسن و جبائى و مفسران دیگر گویند:

یعنى در انتظار نزول عذاب باشید که من هم منتظرم.

فَأَنْجَیْناهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ بِرَحْمَهٍ مِنَّا: هود و آنها که ایمان آورده بودند، از میان آنها بیرون آوردیم و برحمت خویش آنها را از عذاب خود نجات دادیم.

وَ قَطَعْنا دابِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ ما کانُوا مُؤْمِنِینَ‏: کسانى که آیات ما را تکذیب کرده بودند و بخدا و رسولش ایمان نداشتند، گرفتار عذاب کردیم و نسل آنها را برانداختیم.

ذکر جمله‏ «وَ ما کانُوا مُؤْمِنِینَ» به این منظور است که نشان دهد که ازحال آنها معلوم بود اگر باقى مى‏ماندند، ایمان نمى‏آوردند. چنان که در جاى دیگر مى‏فرماید:

«لَقَدْ أَهْلَکْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ وَ ما کانُوا لِیُؤْمِنُوا» (یونس ۱۳: گذشتگان را بعد از آنکه ظلم کردند و فرستادگان ما دلایل روشن بسوى ایشان آمدند، هلاک کردیم که ایمان نمى‏آوردند) از این آیه استفاده میشود که قوم هود گرفتار عذاب شدند و نسل آنها منقرض شد.

 

 

داستان هود

خلاصه آنچه سدّى و محمد بن اسحاق و مفسرین دیگر در داستان هود گفته ‏اند، این است که: قوم عاد در یمن مى‏ زیستند. گردش و آمد و رفت این قبیله، میان عمان تا حضرموت بود. آنها داراى زراعت و نخلستان بودند. عمرشان دراز و پیکرشان بزرگ بود و بت مى ‏پرستیدند.

خداوند هود را که داراى شخصیتى برجسته و از خانواده‏اى متوسط بوده به سوى آنها فرستاد تا آنها را دعوت به توحید کند. آنها وى را تکذیب و به آزارش پرداختند.

مدت هفت سال- و بقولى سه سال- خداوند بر آنها باران نفرستاد و گرفتار قحطى شدند. در آن زمان معمول بود که هر گاه مردم دچار بلا و سختى مى ‏شدند به خانه کعبه پناه مى‏ بردند. ساکنان مکه در آن وقت عمالقه- از نسل عملیق بن لاوذ بن سام بن نوح- بودند و رئیس آنها معاویه بن بکر بود که از جانب مادر با قوم عاد خویشاوندى داشت.

از جانب قوم عاد هیأتى مأموریت یافتند که به مکه آیند و براى قوم دعا کنند تا خداوند بر آنها باران نازل کند. آنها بر معاویه که در خارج مکه بود وارد شدند.

وى آنها را احترام کرد و مدت یک ماه با شراب و دیگر خوردنیها از آنها پذیرایى کرد.

معاویه که مى‏دانست آنها براى کار دیگرى بمکه آمده‏اند، از طولانى شدن توقف آنها خسته شد و خجالت مى‏کشید که به آنها بگوید که بدنبال هدف خویش روند.

این مطلب را با دو زن که براى آنها خوانندگى مى‏کردند، در میان گذاشت. گفتند:

شعرى بگو تا براى آنها بخوانیم. چه مى‏دانند گوینده شعر کیست؟! وى اشعارى گفت‏ که ترجمه فارسى آن این است:

اى قیل، واى بر تو، برخیز و دعا کن. شاید خداوند بارانى نازل کند و سرزمین عاد را که در آستانه مرگ هستند، سیر آب گرداند. کار قوم عاد به جایى رسیده است که حیوانات وحشى نزد آنها مى‏آیند و از تیر آنها نمى‏ترسند. شما در اینجا شب و روز مشغول عیاشى هستید و قوم خود را فراموش کرده‏اید. چه زشت و ناپسند است رفتار شما! زنها اشعار را خواندند و افراد بخود آمدند. گفتند: قوم ما را فرستاده‏اند که داخل این حرم شویم و طلب باران کنیم. اکنون برویم و دعا کنیم. مردى که یهود ایمان داشت، گفت: دعاى شما وقتى مستجاب میشود که یهود ایمان بیاورید. او را ملامت کردند و وارد مکه شدند.

قیل بن عنز، رئیس آنان بود. گفت: خدایا، اگر هود راست مى‏گوید، براى ما باران بفرست. ما بیچاره شدیم.

خداوند سه ابر سفید و سرخ و سیاه فرستاد. سپس منادى ندا کرد: اى قیل، یکى از این ابرها را براى خودت و قومت اختیار کن. او ابر سیاه را انتخاب کرد. ابر سیاه، عذاب بهمراه مى‏آورد. این ابر بسوى سرزمین عاد رفت و قوم با دیدن آن خوشحال شدند، زیرا گمان مى‏کردند، باران بر آنها نازل مى‏شود، اما این ابر بهمراه خود بادى بجریان آورد که هشت روز و هفت شب پى در پى مى‏وزید و در این مدت تمام افراد قوم را هلاک کرد.

هود و مؤمنین در گوشه‏اى نشسته بودند و از این باد مهلک، جز نسیمى ملایم که تن شریفشان را نوازش میکرد. چیزى احساس نمى‏کردند. این باد در سر زمین عاد میان زمین و آسمان مى‏چرخید و بر سر آنها سنگ مى‏بارید و آنها را نابود میکرد.

ابو حمزه ثمالى از سالم از امام باقر ع نقل کرده است که خدا را خزانه‏اى از باد است که بر آن قفل نهاده شده است. اگر در آن باز شود، زمین و آسمان را از جاى مى‏کند.

براى قوم عاد به اندازه انگشترى از خزانه باد گشوده شد.

هود و صالح و شعیب و اسماعیل و پیامبر ما به عربى سخن مى ‏گفتند.

 

 

[سوره الأعراف (۷): آیات ۷۳ تا ۷۹]

وَ إِلى‏ ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ قَدْ جاءَتْکُمْ بَیِّنَهٌ مِنْ رَبِّکُمْ هذِهِ ناقَهُ اللَّهِ لَکُمْ آیَهً فَذَرُوها تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللَّهِ وَ لا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ (۷۳) وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاءَ اللَّهِ وَ لا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ (۷۴) قالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ (۷۵) قالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کافِرُونَ (۷۶) فَعَقَرُوا النَّاقَهَ وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَ قالُوا یا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ کُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ (۷۷)

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَهُ فَأَصْبَحُوا فِی دارِهِمْ جاثِمِینَ (۷۸) فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَ قالَ یا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسالَهَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لکِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِینَ (۷۹)

[۶]

 

ترجمه‏

و صالح را بسوى برادرانش ثمود فرستادیم. گفت: اى قوم، خدا را پرستش کنید.

جز او براى شما خدایى نیست. از جانب خداوند براى شما معجزه آمد. این است شتر خدا که براى شما معجزه‏اى است. بگذارید در زمین خدا بچرد و به او آسیب نرسانید که گرفتار عذابى دردناک مى‏شوید. بیاد آورید که خداوند پس از عاد شما را خلیفه کرده و در روى زمین ماوى داده که از صحراهاى آن قصرها و از کوه‏هاى آن خانه‏ها درست کنید. نعمتهاى خدا را یاد کنید و در روى زمین فساد نکنید. گروهى از متکبرین قومش بمؤمنین ضعیف گفتند: آیا علم دارید که صالح فرستاده خداست؟ گفتند: ما به آنچه بسوى او فرستاده شده است، مؤمنیم. متکبران قوم گفتند: ما به آنچه شما به آن ایمان دارید کافریم. سرانجام شتر را مجروح و از فرمان خدا سرپیچى کردند و گفتند: اى صالح، اگر از فرستادگان خدایى، آنچه ما را به آن مى‏ترساندى، بیاور.

بدنبال آن صیحه‏اى آنها را فرو گرفت و در خانه‏هایشان بهلاک رسیدند. صالح از آنها اعراض کرد و فرمود: اى قوم، رسالت پروردگارم را به شما ابلاغ کردم و شما را پند دادم ولى شما پند دهندگان را دوست نمى‏داشتید.

 

 

بیان آیه ۷۳ تا ۷۹

قرائت‏

قالَ الْمَلَأُ: ابن عامر با واو خوانده است و دیگران بدون واو. حذف و ذکر این واو، صحیح است.

 

لغت‏

بینه: علامتى که میان حق و باطل جدا کند.

ناقه: شتر ماده.

آیه: علامت، عبرت، دلالت.

تبوئه: منزل دادن. اصل آن از رجوع است. شاعر گوید:

و بوئت فى صمیم معشرها فتم فى قومها مبوئها

یعنى: بازگشت و در میان قوم خود، جایگزین شد.

قصور: جمع قصر.

عثى: فساد.

عقر: زخم زدن.

عتو: فساد.

رجف: اضطراب.

جثوم: بر زمین افتادن.

 

اعراب‏

ثمود: این کلمه هم منصرف بکار مى‏رود و هم غیر منصرف. عدم انصراف آن بخاطر این است که علم نباشد. مثل‏ «أَلا إِنَّ ثَمُودَ کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِثَمُودَ» (هود ۶۰) اول منصرف و دومى غیر منصرف است.

آیه: حال تاکل: در محل نصب و حال مفسدین: حال‏ لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ‏: بدل از «لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا» بدل بعض از کل.

یا صالِحُ ائْتِنا: همزه وصل اگر ساقط شود، همزه دوم تلفظ و الا قلب به یاء میشود.

 

مقصود

بدنبال داستان هود، در باره داستان صالح مى‏فرماید:

وَ إِلى‏ ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً: قهرمان این داستان حضرت صالح است که خود از اولاد ثمود بود. قبیله ثمود، از اولاد ثمود بن عاثر بن ارم بن سام بن نوح است.

قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ‏: گفت: اى قوم، خدا را پرستش کنید که جز او خدایى ندارید.

قَدْ جاءَتْکُمْ بَیِّنَهٌ مِنْ رَبِّکُمْ‏: از جانب پروردگارتان معجزه‏اى نازل شده که دلیل است بر راستگویى من.

هذِهِ ناقَهُ اللَّهِ لَکُمْ آیَهً: این است شتر خدا که براى شما معجزه‏اى است. علت اینکه مى‏گوید: «شتر خدا» تفضیل و تخصیص است. مثل «خانه خدا» سدّى و ابن اسحاق و جماعتى گویند: از این جهت شتر خدا گفته شده، که خداوند آن را بدون واسطه آفریده و دلیل بر توحید و نبوت قرار داده است. این شتر از سنگى بیرون آمد. گویى این سنگ همچون حیوانى ماده او را بزاده بود! یک روز آب وادى را بتمامى مى- نوشید و بجاى آن بقوم شیر مى‏داد و روز دیگر آب مخصوص قوم بود، جبائى گوید:

این شتر، مالکى جز خدا نداشت، از اینرو گفته شده است: «شتر خدا» حسن گوید:

شترى بود مثل شتران دیگر، با اینفرق که یک روز آب وادى را تمامى مى‏نوشید و چیزى به کسى نمى‏داد.

فَذَرُوها تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللَّهِ وَ لا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ‏:

بگذارید شتر خدا در زمین خدا بچرد و به او صدمه‏اى نرسانید که گرفتار عذابى دردناک خواهید شد.

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ: نعمتهاى خدا را بیاد آورید که پس از قوم عاد شما را وارث این سرزمین کرد و در آن متمکن ساخت.

وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ‏: و براى شما خانه‏ها و مساکنى در آن قرار داد تا در آنها مأوى گزینید.

تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبالَ بُیُوتاً: در بیابانهاى آن خانه‏ها و قصرها و ویلاهاى تابستانى مى‏سازید و در کوه‏ها منزل درست مى‏کنید.

ابن عباس گوید: براى تابستان در بیابان خانه درست مى‏کردند و براى زمستان از کوه خانه مى‏تراشیدند تا جاى آنها محکمتر و گرمتر باشد. گویند: نظر به اینکه عمر آنها طولانى بود، ناچار بودند، از کوه خانه در آورند که دوام بیشترى داشته باشد.

وَ لا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ‏: در روى زمین فساد و آشوب نکنید.

قالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ‏: آنان که دچار کبر و نخوت شده بودند، به افراد مؤمن که ضعیف و ناتوان بودند، مى‏گفتند: آیا شما یقین دارید که صالح فرستاده خداست؟

قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ‏: پاسخ مى‏دادند: ما ایمان داریم که آنچه بسوى او فرستاده میشود از جانب خداست.

قالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کافِرُونَ‏: در جواب مى‏گفتند:

ولى ما به آنچه شما اعتقاد دارید کافریم.

فَعَقَرُوا النَّاقَهَ وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ‏: سرانجام شتر را نحر کردند و فرمان خدا را زیر پا گذاشتند.

وَ قالُوا یا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ کُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ‏: گفتند: اى صالح‏ اگر از فرستادگان خدا هستى اکنون شتر را کشته‏ایم، عذابى که وعده مى‏کردى بر ما نازل کن.

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَهُ: مجاهد و سدّى گویند: یعنى صیحه‏اى آنها را فرو گرفت.

برخى گویند: صاعقه و ابو مسلم گوید. زلزله و برخى گویند: صیحه‏ اى که زمین را بلرزه در آورد. اصل رجفه، حرکت وحشتناک است.

فَأَصْبَحُوا فِی دارِهِمْ جاثِمِینَ‏: و بدینترتیب، در سرزمین خود و بقولى در خانه‏هاى خود، بیجان و بیحرکت بیفتادند و طعمه مرگ شدند. علت اینکه «دار» را مفرد آورده، این است که جنس مراد است.

برخى گویند: بصورت خاکستر در آمدند.

فَتَوَلَّى عَنْهُمْ‏: صالح از آنها اعراض کرد.

وَ قالَ یا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسالَهَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لکِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِینَ‏:

و گفت: من وظیفه خود را در تبلیغ رسالت انجام دادم و شما را نصیحت کردم ولى شما نصیحت کنندگان را دوست نمیدارید، زیرا هر گاه کسى دیگرى را دوست دارد، سخنش را مى ‏پذیرد.

 

 

داستان صالح‏

تاریخ نویسان مى‏گویند: همین که قوم عاد هلاک شدند، قوم ثمود جانشین آنها گشتند و با جمعیتى عظیم به عمران و آبادى زمین پرداختند. زندگى خوشى داشتند و در ناز و نعمت مى ‏غلتیدند. بجاى اینکه از این موقعیت و فرصت، براى عاقبت کار و آخرت خود فکرى کنند، در فساد و بى‏ بند و بارى غوطه ‏ور شدند و به پرستش بتها پرداختند. خداوند صالح را که از خانواده‏اى متوسط و مردى با کمال و صاحب فضیلت بود، در میان ایشان مبعوث کرد. در روایت است که: در این وقت شانزده ساله بود و تا سن ۱۲۰ سالگى در میان این قوم عبرى زبان بدعوت و نصیحت پرداخت، اما نتیجه ‏اى نگرفت. آنها داراى هفتاد بت بودند. صالح گفت بیایید یکى از دو کار بکنید: یا از خدایان شما درخواست میکنم و اگر مرا اجابت کردند، تابع کیش شما مى‏ شوم یا ازخداى خودم درخواست مى‏ کنم که هر چه بخواهید اجابت کند. گفتند منصفانه است.

براى این کار روز عید را در نظر گرفتند. روز عید فرا رسید. در پیشگاه مبارک بتها! مراسمى با شکوه و خیره کننده تشکیل دادند. مراسمى که هر بیننده‏اى را غرق در شکوه و عظمت ظاهرى خود میکرد ولى جامد و بى روح بود! خوردنیها و نوشابه‏ ها در خور عید و مراسم خدایگان بود! خوردند و نوشیدند و شادى کردند. بخصوص که صالح را در این مسابقه، شکست خورده میپنداشتند. سرانجام مسابقه آغاز شد.

صالح پیش آمد. در پیشگاه بتان با قلبى سرشار از تنفر، آغاز راز و نیاز کرد، خواهش کرد، استغاثه کرد و … اما از یک مشت اجسام بى جان چه کارى ساخته بود! طبیعى است که پاسخى نمیدادند.

صالح رو بسوى قوم کرد، گفت: ملاحظه مى‏کنید که اینان مرا پاسخ نمیدهند.

اجازه دهید از خداوند یکتا، آن مظهر عظمت و شکوه حقیقى، در خواست کنم تا شما را اجابت کند.

در آنجا سنگى عظیم بود. اشاره به سنگ کردند. گفتند: اگر از این سنگ، شترى زیبا بیرون آورى ترا تصدیق مى‏کنیم.

صالح از خداى خود در خواست کرد که این خواسته را مستجاب فرماید. سنگ بصدا در آمد. صدایى بس هولناک که نزدیک بود عقل را از آنها برباید. سپس همچون زنى که بدرد زایمان گرفتار است و بخود مى‏پیچد، بناله درآمد. نالید و نالید و سرانجام شکم سنگ شکافته شد و شترى آن چنان که آنها خواسته بودند از دل سنگ بیرون آمد. آرى سنگ زائید و ماده شترى بدنیا آورد! قوم غرق در حیرت شده بودند. نوزاد- که از عظمت و زیبایى بى نظیر و در نوع خود مثل و مانند ندارد- در برابر چشمان حیرت زده قوم، بدرد زائیدن گرفتار شد و در فاصله چند لحظه کره شترى بدنیا آورد! حادثه‏اى عظیم بود. خداى صالح روى خدایان مصنوعى را سیاه کرده بود! صالح به پیروزى بزرگى رسیده است. قوم در برابر این حادثه شگفت انگیز، بر سر دو راهى‏ رسیده است. دیگر جاى چون و چرا باقى نمانده است. یا باید در برابر حقیقت سر تسلیم فرود آورد و خوشبخت شود، یا باید راه فنا را پیش گیرد و بزندگى رسوا و ننگین خود خاتمه بخشد.

گروهى که داراى وجدانى سالم بودند، ایمان آوردند، اما طبقه اعیان و اشراف، که همواره براى هر اجتماعى، بمنزله مهره ‏هاى هرز ماشین ترقى و تکامل است، دست از عناد و سرکشى بر نداشت. غیر از این هم از آنها توقعى نبود! صالح رو بجانب قوم کرده، گفت: این است شترى که در خواست میکردید.

یک روز تمام آبهاى شما اختصاص بخود شما. وقتى که شتر سر را بطرف آب مى‏برد، تا قطره آخر یک نفس مى‏نوشید. آن گاه سر را بلند مى‏کرد. در عوض هر چه از او شیر مى‏دوشیدند، تمام شدنى نبود. ظرف‏ها را از شیر شتر پر مى‏کردند و نگاه مى‏داشتند.

حسن بن محبوب گوید: مردى بنام سعید بن یزید مى‏گفت: به سرزمین ثمود رفتم و جایى که شتر از میان دو کوه بیرون آمده بود، اندازه گرفتم، هشتاد زراع بود.

روزى که خوردن آب نوبت شتر بود، آنها ناراحت بودند. حیوانات آنها از این شتر عظیم مى‏ترسیدند. از اینرو در صدد کشتن شتر بر آمدند. زنى زیبا روى بنام «صدوف» داراى گاو و گوسفند و شتر بود و بیشتر از همه بصالح دشمنى مى‏ورزید.

او مردى از قوم ثمود بنام مصدع بن مهرج را پیش خود خواند و به او وعده داد که اگر شتر را بکشد، بهمسرى او در مى‏آید. زنى دیگر بنام عنیزه، مردى کوتاه و کبود چشم و سرخ پوست و زنازاده، بنام قدار بن سالف، پیش خود خواند و گفت: هر کدام از دخترانم را بخواهى بتو مى‏دهم که شتر را بکشى. قدار در میان قوم خود مورد توجه و احترام بود.

این دو زن خیره سر، بذر فساد را کاشتند. بار دیگر بدست این جنس لطیف، غریزه جنسى دو مرد بلهوس تحریک شد و بزرگترین فاجعه انسانیت بوقوع پیوست! این دو مرد، هفت نفر دیگر را با خود همراه و شتر صالح را پى‏ کردند. سدّى و دیگران گویند: خداوند به صالح وحى کرد که: بزودى قوم تو شتر را پى خواهند کرد.

صالح این مطلب را با قوم در میان گذاشت. گفتند: ما چنین تصمیمى نداریم. صالح گفت: در شهر شما پسرى بدنیا مى‏آید که شتر را مى‏کشد و باعث هلاک و بدبختى شما میشود. گفتند: هر بچه ‏اى در این شهر بدنیا بیاید، او را مى‏ کشیم. براى نه نفر آنها پسرانى تولد شدند و آنها را کشتند. دهمین کودک را نکشتند. پدر کودک از قتل وى مانع شد. این همان کودک کبود چشم و سرخ پوست بود که بسرعت رشد میکرد. گاهى که بر پدران پسر کشته، مى‏گذشت، خشمگین مى ‏شدند و صالح را سبب قتل پسران خود مى‏دانستند. تصمیم گرفتند که صالح را بکشند. نقشه قتل او را بطور مرموزى طرح کردند. گفتند: به بهانه مسافرت در یکى از غارهاى مجاور مخفى مى‏شویم و شب هنگام که صالح به مسجد خود مى ‏رود، بر او حمله‏ ور شده، او را مى‏کشیم. مردم از کجا مى‏دانند که قاتل صالح که بوده است؟ پس از قتل صالح، از مسافرت دروغین باز مى‏گردیم و مثل دیگران در سوک فقدان او دیده اشک مى‏باریم! صالح شبها در شهر نمى ‏خوابید. محل خواب و استراحت او جایى بود که «مسجد صالح» خوانده مى‏شد. روزها به شهر مى‏ آمد و مردم را موعظه مى‏کرد.

عده نه نفرى دست بکار اجراى نقشه شیطانى خود شدند. اما این نقشه اجرا نشد، زیرا همین که وارد غار شدند، سقف غار بر سر ایشان فرو ریخت و همگى هلاک شدند.

افرادى که از این نقشه با خبر بودند، رفتند که از حال آنها خبرى بدست آوردند، ولى آنها را در زیر آوار پیدا کردند. اینها بودند که مردم شهر را بهیجان آوردند.

همین که وارد شهر شدند، فریاد آنها بلند شد. مى‏گفتند: صالح نه تنها فرزندان این نه نفر را به کشتن داد، بلکه خودشان را هم کشت. مردم اجتماع کردند و براى کشتن شتر آماده شدند.

ابن اسحاق گوید: این نه نفر پس از کشته شدن شتر و تهدید صالح مردم را بعذاب، در صدد قتلش بر آمدند.

سدّى گوید: وقتى که قدار بزرگ شد، روزى با عده‏اى مشغول نوشیدن شراب‏ بود. احتیاج بمقدارى آب پیدا کردند که در شراب خود بریزند. اما وقتى که بر سر آب رفتند، تمام آب را شتر خورده بود. آن روز نوبت شتر بود. هم پیاله ‏هاى قدار خشمگین شدند. قدار گفت: میل دارید من شتر را بکشم؟ گفتند: آرى.

کعب گوید: علت کشتن شتر این بود که زنى بنام ملکا بر قوم سلطنت مى‏کرد.

وقتى که مردم متوجه صالح شدند، وى از مسند حکومت، طرد شد و نسبت بصالح رشک برد و دشمنى او را در دل گرفت. بزنى بنام قطام که معشوقه قدار بن سالف بود و زنى دیگر که معشوقه مصدع بود و شبها در کنار آنها بعیش و نوش و شرب خمر مشغول بودند، گفت: امشب تسلیم قدار و مصدع نشوید و به آنها بگویید: ملکاء، بخاطر این شتر و بخاطر صالح محزون است. تا شتر را نکشید، از ما کام نخواهید گرفت. شب هنگام آنها این مطلب را با عاشقان سینه چاک خود در میان گذاشتند و آنها را براى قتل شتر تحریک کردند. قدار و مصدع با هفت نفر دیگر همدست شدند و در محلى که شتر براى نوشیدن آب مى‏آمد. کمین کردند و با چند شتر تیر از پایش در آوردند.

مردم شهر، جمع شدند و گوشت شتر را در میان خود تقسیم کردند و خوردند. کره شتر، همین که این صحنه را دید، پا بفرار گذاشت و بالاى کوهى رفت و با نعره‏هاى هول انگیز خود مردم شهر را بوحشت انداخت. وقتى که صالح آمد، قوم نزد او رفته، زبان بعذر- خواهى گشودند و قاتلان شتر را معرفى کردند. صالح گفت: اگر بتوانید بچه شتر را برگردانید، ممکن است از عذاب نجات پیدا کنید. اما آنها هر چه در کوه و صحرا گشتند، او را نیافتند. شتر را در شب چهارشنبه کشته بودند. صالح به آنها گفت: در خانه‏ هاى خود بمانید و آخرین تمتع خود را از زندگى برگیرید که سه روز دیگر عذاب خدا بر شما نازل میشود. سپس به آنها گفت: فردا صورت شما زرد میشود. روز دوم سرخ و روز سوم سیاه خواهد شد. روزها از پى یکدیگر سپرى مى‏شدند و نشانه‏ هایى که صالح داده بود پدیدار مى‏ گشتند. قوم با دیدن این نشانه ‏ها بهلاک خود و راستگویى صالح اطمینان پیدا مى ‏کردند. نیمه شب سوم جبرئیل نازل شد و چنان صیحه‏اى کشید که پرده‏هاى گوشها پاره شد و دلها به طپش افتاد. آنها کفن پوشیده آماده مرگ بودند.

سرانجام آخرین لحظه زندگى ننگین آنها فرا رسید و خرد و کلان طعمه مرگ شدند! بدنبال آن آتشى نازل شد و همه را سوزاند و خاکستر کرد. این است سزاى نافرمانى! در تفسیر على بن ابراهیم آمده است که: خداوند صیحه و زلزله را با هم بر آنها نازل کرد. ثعلبى روایت کرده است که: پیامبر گرامى به على ع فرمود آیا بدبخت- ترین گذشتگان را مى‏شناسى؟ عرض کرد: قاتل شتر صالح! فرمود: آیا بدبخت‏ترین آخرین را مى‏شناسى؟ جواب داد: خدا و رسولش داناترند. فرمود قاتل تو! در روایت دیگر است که فرمود: شقى‏ترین مردم روزگار کسى است که این را از این رنگین مى‏کند و اشاره به سر و ریش على کرد. ابو زبیر از جابر بن عبد اللَّه روایت کرده است که: وقتى پیامبر در جنگ تبوک از آن سنگ گذشت، به اصحاب خود فرمود: هیچیک از شما داخل این قریه نشود و از آبشان ننوشد و بر این عذاب دیدگان داخل نشود، مگر با چشم گریان. تا به آن عذابى که آنها گرفتار شدند، گرفتار نشوید. سپس فرمود: بعد از این از پیامبر خود چنین معجزاتى نخواهید، اینها قوم صالح هستند که از پیامبر خود معجزه خواستند و خداوند شترى بسوى آنها فرستاد. این شتر از این راه مى‏آمد و از این راه مى‏رفت و روزى که آمد همه آبهاى قوم را مى‏خورد و تپه‏اى که کره شتر از آن بالا مى‏رفت، به آنها نشان داد. سرانجام شتر را پى کردند و خداوند تمام افراد آنها را هلاک کرد بجز مردى بنام ابو رغال که پدر ثقیف است. او در حرم خدا بود و از برکت حرم، از عذاب خدا نجات پیدا کرد. همین که از حرم خارج شد، بهمان عذاب گرفتار شد و با او شمشى از طلا بود. سپس قبر وى را به آنها نشان داد. افراد با شمشیر خود قبر را شکافتند و طلا را بیرون آوردند. پیامبر پس از این جریان، با سرعت هر چه بیشتر از آن وادى گذشت.


پاورقی

[۱] – سوره اعراف آیه ۴۰ و ۴۱ جزء ۸ سوره ۷

[۲] – یکى از معانى« جمل» طنابى بوده است که بوسیله آن کشتى را مهار کرده‏اند. این معنى با سوزن مناسبتر است. یعنى آنها به بهشت نمى‏روند تا وقتى که طناب ضخیم وارد سوراخ سوزن شود.

[۳] – آیه ۴۲ و ۴۳ سوره اعراف جزء ۸ سوره ۷

[۴] – آیه ۴۴ و ۴۵ سوره اعراف جزء ۸ سوره ۷

[۵] – سوره اعراف آیه ۴۶ و ۴۷ جزء ۸ سوره ۷

[۶] – سعدى گوید:

اى دوست ترا نان جوین خوش ننماید معشوق من است آنکه به نزدیک تو زشت است‏
حوران بهشتى را دوزخ بود اعراف‏ از دوزخیان پرس که اعراف بهشت است.

[۷] ( آ- سوره اعراف آیه ۴۸ و ۴۹ جزء ۸ سوره ۷

[۸] – سوره اعراف آیه ۵۰ و ۵۱ جزء ۸ سوره ۷

[۹] – سوره اعراف آیه ۵۲ و ۵۳ جزء ۸ سوره ۷

[۱۰] – سوره اعراف آیه ۵۴ و ۵۵ و ۵۶ جزء ۸ سوره ۷

[۱] – آیه ۵۷ و ۵۸ سوره اعراف جزء ۸ سوره ۷

[۲] – آیه ۵۹ تا ۶۴ سوره اعراف جزء ۸ سوره ۷

[۳] – سوره اعراف آیه ۶۵ تا ۷۲ جزء ۸ سوره ۷

[۴] – شاهد استعمال ظن به معناى علم، این بیت است:

فقلت لهم ظنوا بالفى مدجج‏ سرواتهم فى الفارسى المسرد

یعنى: به آنها گفتم: بدانید که دو هزار مسلح زره پوشیده، بسوى شما مى‏آیند.

[۵] – رسالات را از این نظر جمع آورده که متضمن امر و نهى و ترغیب و تهدید و وعد و وعید و … است.

[۶] – سوره اعراف آیه ۷۳ تا ۷۹ جزء ۸ سوره ۷

 

ترجمه تفسیر مجمع البیان، ج‏۹، ص: ۱۶۵

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *