کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره البینه (لم یکن)

۹۸- سوره البینه (لم یکن)- مکیه

نوبه الاولى‏

(۹۸/ ۸- ۱)

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ بنام خداوند فراخ بخشایش مهربان.

لَمْ یَکُنِ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ وَ الْمُشْرِکِینَ مُنْفَکِّینَ‏ ناگرویدگان جهودان و ترسایان و مشرکان عرب بنه خواهستند[۱] گشت از کفر و شرک خویش‏ حَتَّى تَأْتِیَهُمُ الْبَیِّنَهُ (۱) تا بایشان آمد کار روشن و نشان پیدا و مرد استوار.

رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ‏ پیغامبرى از خداى‏ یَتْلُوا صُحُفاً مُطَهَّرَهً تا میخواند بر ایشان صحیفه‏ها و نامه‏هاى پاک داشته از دروغ و غلط و تفاوت و اختلاف.

فِیها کُتُبٌ قَیِّمَهٌ (۲) در آن صحیفه‏ ها نبشته‏ هاست، حکم‏هاى درست پاینده و پا برجاى.

وَ ما تَفَرَّقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ‏ دو گروه نشدند جهودان در کار او إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَیِّنَهُ (۳) مگر پس آنکه بایشان آمد و آشکارا شد ایشان را پیغامبرى و استوارى و راست سخنى او.

وَ ما أُمِرُوا و نفرمودند مردمان را إِلَّا لِیَعْبُدُوا اللَّهَ‏ مگر آن را که اللَّه را پرستند مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ‏ پاک میدارند او را دین و کردار خوش‏ حُنَفاءَ مسلمانان پاک دینان‏ وَ یُقِیمُوا الصَّلاهَ و نماز بپاى دارند بهنگام‏ وَ یُؤْتُوا الزَّکاهَ و از مال زکاه دهند وَ ذلِکَ دِینُ الْقَیِّمَهِ (۴) و دین پاینده اینست.

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا ایشان که بنگرویدند مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ وَ الْمُشْرِکِینَ‏ از جهود و ترسا و انباز گیران با خداى‏ فِی نارِ جَهَنَّمَ‏ در آتش دوزخ‏اند خالِدِینَ فِیها جاودان در آن‏ أُولئِکَ هُمْ شَرُّ الْبَرِیَّهِ (۵) ایشان بترین همه آفریدگان‏اند.

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ‏ ایشان که بگرویدند و کردارهاى نیک کردند أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّهِ (۶) ایشان بهینه همه آفریدگان‏اند.

جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ‏ پاداش ایشان بنزدیک خداوند ایشان‏ جَنَّاتُ عَدْنٍ‏ بهشت‏هاى همیشى‏[۲] است‏ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ میرود زیر درخت آن جویهاى روان‏ خالِدِینَ فِیها أَبَداً (۷) ایشان جاویدان در آن همیشه.

رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ‏ اللَّه از ایشان خشنود وَ رَضُوا عَنْهُ‏ و ایشان از اللَّه خشنود ذلِکَ لِمَنْ خَشِیَ رَبَّهُ (۸) این پاداش او راست که خداى را داند و ازو بترسد.

 

النوبه الثانیه

این سوره هشت آیتست، نود و چهار کلمه، سیصد و نود و نه حرف، جمله به مدینه فرو آمد. بعضى مفسّران گفتند: مکّى است، به مکه فرو آمد. و درین سوره ناسخ و منسوخ نیست.

وفی الخبر عن ابى بن کعب قال: قال رسول اللَّه (ص): «من قرأ سوره «لم یکن» کان یوم القیامه مع خیر البریّه مسافرا و مقیما»

وعن قتاده عن انس قال: قال رسول اللَّه (ص) لابى بن کعب: «انّ اللَّه عزّ و جلّ امرنى ان اقرأ علیک: لَمْ یَکُنِ الَّذِینَ کَفَرُوا وفی روایه اخرى: «امرنى ان اقرأ علیک القرآن».

قال: «و سمّانى لک»- قال: نعم- قال: «و قد ذکرت عند ربّ العالمین». قال: نعم. فزرقت عیناه.

وفی روایه اخرى‏ قال جبرئیل للنّبىّ (ص): لمّا نزلت هذه السّوره انّ اللَّه یأمرک ان تقرأها ابیا فذکر النّبیّ (ص) لابى فبکى. و قال: او ذکرت هناک یا رسول اللَّه. فقال: «نعم فبذلک فلتفرحوا».

وروى عن سعید بن المسیّب عن ابى الدّرداء قال: قال رسول اللَّه (ص): «لو یعلم النّاس ما فی‏ لَمْ یَکُنِ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ‏ لعطّلوا الاهل و المال و تعلموها.

فقال رجل من خزاعه: ما فیها من الاجر یا رسول اللَّه؟- فقال رسول اللَّه (ص): «لا یقرأها منافق ابدا و لا عبد فی قلبه شکّ فی اللَّه و اللَّه انّ الملائکه المقرّبین لیقرءونها منذ خلق اللَّه السّماوات و الارض لا یفترون عن قراءتها و ما من عبد یقرأها بلیل الّا بعث اللَّه ملائکه یحفظونه فی دینه و دنیاه و یدعون اللَّه له بالمغفره و الرّحمه فان قرأها نهارا اعطى علیها من التّراب مثل ما أضاء علیه النّهار و اظلم علیه اللّیل» فقال رجل من قیس-عیلان: زدنا من هذا الحدیث فداک ابى و امّى یا رسول اللَّه (ص)!

فقال رسول اللَّه (ص):«تعلّموا «عَمَّ یَتَساءَلُونَ» و تعلّموا ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجِیدِ و تعلّموا وَ السَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ‏ و تعلّموا وَ السَّماءِ وَ الطَّارِقِ‏ فانّکم لو تعلمون ما فیهنّ لعطّلتم ما انتم فیه و تعلّمتموهنّ و تقرّبتم الى اللَّه عزّ و جلّ بهنّ فانّ اللَّه یغفر بهنّ کلّ ذنب الّا الشّرک باللّه و اعلموا انّ‏ تَبارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ‏ تجادل عن صاحبها یوم القیامه و تستغفر له من الذّنوب.

قوله:

لَمْ یَکُنِ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ‏ من هاهنا للتّبیین و قیل للتّبعیض و «أَهْلِ الْکِتابِ»، الیهود و النّصارى و المشرکون کفّار العرب و هم عبده الاوثان‏ مُنْفَکِّینَ‏ اى- منتهین عن کفرهم و شرکهم، و قال اهل اللّغه: «مُنْفَکِّینَ» زائلین منفصلین.

یقال: فککت الشّی‏ء فانفکّ اى- انفصل «حَتَّى تَأْتِیَهُمُ الْبَیِّنَهُ» لفظه مستقبل و معناه الماضى اى- «حتّى» اتتهم «البیّنه» اى- الحجّه الواضحه الظّاهره الّتى یتمیّز بها الحقّ عن الباطل، یعنى: محمد (ص) اتاهم بالقرآن فبیّن لهم جهالتهم و ضلالتهم و دعاهم الى الایمان فهذه الآیه فیمن آمن من الفریقین اخبر انّهم لم ینتهوا عن الکفر حتّى اتاهم الرّسول فدعاهم الى الایمان فآمنوا فانقذهم اللَّه من الجهل و الضّلاله.

فقال ابن کیسان: معناه «لَمْ یَکُنِ» هؤلاء الکفّار تارکین صفه محمد (ص) فی کتابهم انّه نبىّ حتّى بعث فلمّا بعث تفرّقوا فیه و اختلفوا. و قیل: لا ینتهون عن کفرهم حتّى یأتیهم الموت ثمّ فسّر «البیّنه»

فقال:رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ یَتْلُوا صُحُفاً اى- کتبا، یعنى: ما یتضمّنه «الصّحف» من المکتوب فیها و هو «القرآن» لانّه کان یتلوا عن ظهر قلبه لا عن کتاب «مطهّره» من الباطل و الکذب و الزّور؛ و قیل: «لا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ».

«فیها» اى- فی تلک «الصّحف» «کتب» یعنى: الآیات و الاحکام «قیّمه» اى- عادله مستقیمه غیر ذات عوج. یرید بالصّحف الطّوامیر و الاوراق و بالکتب السّور و الاحکام و الآیات.

وَ ما تَفَرَّقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ‏ اى- ما اختلفوا فی امر محمد (ص) و ما کذّبوه‏ إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَیِّنَهُ محمد و القرآن، اى- لم یختلفوا فی مبعثه و کونه نبیّا الّا بعد ظهوره بغیا و حسدا. قال قوم من المفسّرین: من اوّل السّوره الى قوله: فِیها کُتُبٌ‏ قَیِّمَهٌ حکمها فیمن آمن‏ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ وَ الْمُشْرِکِینَ‏ و من قوله: وَ ما تَفَرَّقَ‏ حکمه فیمن لم یؤمن‏ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ‏ بعد قیام الحجّه ثمّ ذکر ما امروا به فی کتبهم فقال:وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا اللَّهَ‏ اى- ما امر هؤلاء الکفّار «الّا» ان‏ لِیَعْبُدُوا اللَّهَ‏ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ‏ اى- موحّدین لا یشرکون «حنفاء» اى- مائلین عن الادیان کلّها الى دین الاسلام و قیل: «حُنَفاءَ» مائلین الى الحقّ عادلین عن الباطل؛

و قیل:حاجّین مختتنین؛ واحد الحنفاء حنیف، و الحنیف فی الاصل المستقیم و هو فی اهل الملک المسلم؛ تقول: رجل متحنّف، اى- مسلم متعبّد؛ و الحنیف فی المسلمین الحاجّ و المختتن و انّما قیل لمائل الرّجلین احنف تفاؤّلا کما قالوا للاعمى بصیرا و للدیغ سلیما.

و یقیموا الصّلاه المکتوبه فی اوقاتها و یؤتوا الزّکاه عند محلّها و ذلک الّذى امروا به دین القیّمه، اى- الملّه و الشّریعه المستقیمه. اضاف الدّین الى القیّمه و هی نعته لاختلاف اللّفظین، و العرب تضیف الشّی‏ء الى نعته کثیرا و تجد هذا فی القرآن فی مواضع منها قوله: «وَ لَدارُ الْآخِرَهِ» و قال فی موضع: «وَ لَلدَّارُ الْآخِرَهُ» لانّ الدّار هى الآخره و تقول: دخلت مسجد الجامع و مسجد الحرام و ادخلک اللَّه جنّه الفردوس، هذا و امثاله.

و انّث القیّمه لانّ الآیات هائیه فردّ الدّین الى الملّه. و قال النضر بن شمیل سألت الخلیل بن احمد عن قوله: وَ ذلِکَ دِینُ الْقَیِّمَهِ فقال: «القیّمه» جمع القیّم و القیّم و القائم واحد و مجاز الآیه و ذلک دین القائمین للَّه بالتّوحید ثمّ ذکر ما للفریقین فقال:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ وَ الْمُشْرِکِینَ فِی نارِ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها یعنى: یوم القیامه. و قیل: «فى» حکم اللَّه‏ أُولئِکَ هُمْ شَرُّ الْبَرِیَّهِ اى- «شرّ» الخلیقه قرأ نافع و ابن عامر «البرئه» بالهمز فی الحرفین لانّه من قولهم: براء اللَّه الخلق یبرأهم برا.

قال اللَّه عزّ و جلّ: مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها و قرأ الآخرون بالتّشدید من غیر همز و له وجهان: احدهما انّه ترک الهمز و ادخل التّشدید عوضا منه و الثّانی ان تکون فعیله من البرى و هو التّراب، اى- «هُمْ شَرُّ» من خلق من التّراب کقوله: إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ‏. نزلت فی بنى عبد الدّار من قریش.

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّهِ خیارهم‏ فیه دلیل على انّهم افضل من الملائکه.

جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ‏ اى- دخول جنّات عدن اقامه تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها أَبَداً لا یموتون و لا یخرجون‏ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ‏ بایمانهم‏ وَ رَضُوا عَنْهُ‏ اذ نالوا ما ارادوا،

و قیل:رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ‏ بجمیل ثنائه و جزیل انعامه علیهم و ارادته الاحسان بهم‏ وَ رَضُوا عَنْهُ‏ حیث فرحوا بما آتیهم من الثّواب.

و قیل: «رضى» اعمالهم و «رَضُوا» ثوابه و قیل: رضا الخلق عن اللَّه رضاهم بما یرد علیه من احکامه و رضاه عنهم ان یوفّقهم للرّضا عنه.

و قیل: الرّضا ینقسم قسمین؛ رضا به و رضا عنه، فالرّضا به ربّا و مدبّرا، و الرّضا عنه فیما یقضى و یقدّر. و قال السّرى: ان کنت لا ترضى عن اللَّه فکیف تسأله الرّضا عنک‏ ذلِکَ لِمَنْ خَشِیَ رَبَّهُ‏ اى- ذلک الخلود فی جنّات عدن و رضا اللَّه لمن خاف ربّه و لزم طاعته و ترک مخالفته.

و قیل: لِمَنْ خَشِیَ رَبَّهُ‏ اى لمن علمه من قوله:فَخَشِینا أَنْ یُرْهِقَهُما قال بعض المفسّرین: فالعلماء خیار الامّه بالنّصّ اذا.

 

النوبه الثالثه

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ اسم عزیز تنصّل الیه المذنبون فغفرهم، و توکّل علیه العابدون فجبرهم، و توسّل الیه المطیعون فوصلهم و نصرهم، و تعرّف الیه العالمون فبصّرهم، و تقرّب الیه العارفون فقرّبهم، لکنّه فی جلاله حیّرهم.

هزاران سال گذشت تا خلق عالم در سماع این نام سرگردانند، غایت و نهایت ذات و صفات وى مى‏ندانند، قومى در میدان‏اند و قومى بیرون میدان‏اند؛ همه بسته امر، خسته نهى، در قید تکلیف، در انتظار وعد، در بند وعید، بر امید یافت، و حضرت صمدیّت منزّه از ادراک اوهام، مقدّس از احاطت افهام.

عقلى که از جلال وى اندیشد معقول شود، فهمى که از جمال وى ادراک جوید ذلیل گردد، و همى که از کمال وى علم خواهد متحیّر گردد، عقل عاجز و فهم قاصر و وهم متحیّر و علم مقصّر و طبع ذلیل و قلب کسیر و سرّ اسیر و جمال او بر قدر جلال او، و جلال او بر وفق جمال او:

بیار پور مغانه، بده بپور مغان‏ که روستم را هم رخش روستم کشدا.

***

و لوجهها من وجهها قمر و لعینها من عینها کحل.

قوله تعالى: لَمْ یَکُنِ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ‏ نزول این آیت در شأن قومى است که ایمان آوردند از هر دو فریق، از اهل کتاب و مشرکان قریش.

ربّ العزّه از ایشان خبر داد که در کفر و شرک مانده بودند، تا بوقت بعثت مصطفى (ص). چون آفتاب وحى سر از مطلع خویش بر زد و آن مهتر کونین و سیّد خافقین را کسوت نبوّت و رسالت پوشانیدند و طلعت رسالت چهره جمال خویش بخلق نمود، رأفت و رحمت نبوّت که: بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ‏ دست کرم بر سر آن قوم نهاد تا از آلایش کفر پاک شدند و بعزّ اسلام و آرایش ایمان عزیز گشتند.

آن روز که سرا پرده شریعت احمد مرسل در بطحاء مکه نصب کردند، دست فضل محمدى بیامد و نقش تخلیط کفّار قریش محو کرد و تلبیس ابلیس را ناچیز کرد. منادى دولت محمد مصطفى (ص) ببازار زمانه برآمد و این نداء عهد در داد که:

رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ یَتْلُوا صُحُفاً مُطَهَّرَهً فِیها کُتُبٌ قَیِّمَهٌ. رسول خدا، سیّد انبیا، مقدّم اصفیا، تاج اولیا که در فلک نبوّت ماه است و لشگر انبیا را شاه است و عاصیان را پناه است، در چهار بالش دولت نبوّت و مسند عزّ رسالت نشست و صحیفه شریعت از هم باز کرد. کتاب آسمانى و نامه ربّانى بر خلق میخواند و نثار توحید بر سر مؤمنان مى ‏افشاند.

این ندا و این آواز باسماع دوستان رسید، همه از میقات نهاد خود بیکبار لبّیک اسلام برآوردند. بلال حبشى با روى سیاه و دلى چون ماه رنج میدید و جفاى مشرکان مى‏ کشید، گرد مکه همى‏گردید و بامید جمال آن مهتر عالم همى‏ دوید که این چه بوى است که در حبشه بمشام من رسید؟! صهیب رومى مى‏تاخت با دلى پر درد و رخى زرد که چه سلسله لطف است که ما را از روم بکشید؟ سلمان فارسى میگفت که:

این عطرى است که جز در بازار نیاز ما نفروشند! عمّار یاسر آواز مى‏داد که: «انّى لاجد ریح یوسف» بو ذر غفارى فریاد همى کرد که:

باد جوى مولیان آید همى‏ بوى یار مهربان آید همى‏

اى دریغا که آن مهتر بدین عالم در آمد و رفت و کس قدر وى بحقیقت نشناخت! اى دریغا که آن‏[۳] آفتاب جمال در میان میغ نهان شد و کس را از وى بحقیقت خبر نه:

اى درّ بچنگ آمده در عمر دراز آورده ترا ز قعر دریا بفراز
غوّاص ترا نهاده بر دست ز ناز افتاده ز دست و باز دریا شده باز!

وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ‏ اللَّه تعالى درین آیت بندگان را عبادت میفرماید و در عبادت اخلاص میفرماید. روش اخلاص در عبادت چون روش رنگست در گوهر. هر گوهر که رنگ ندارد، سنگى بود بى قیمت، هر عبادت که با وى اخلاص نبود جان کندنى بود بى مثوبت. اخلاص آتشى است که در سینه مؤمن برافروزند تا هر آنچه در آن سینه دون حقّ بود بسوزد، دست وى از محارم برشته اخلاص استوار کنند تا دست جز بحلال نبرد. بدیده در اغیار ننگرد، بسینه از دنیا و عقبى نیندیشد، قوّت شهوت منقاد وى گردد.

مخلص اوست که نفس وى در وى متحیّر شده، حرص را وداع کرده، بخل بهزیمت شده، بیخ حسد از سینه بر کنده، خلق عالم را برادر گشته، کبر از سر فرو نهاده، لباس تواضع پوشیده، زبان نصیحت گشاده، گل شفقت شکفته، اسباب تفرقت از راه‏[۴] وى برخاسته، چون قدم اینجا رسید، بسر راه اخلاص رسید. یک رکن از ارکان عبادت قیام کردنست بفرائض و سنن، چنان که گفت جلّ جلاله: وَ یُقِیمُوا الصَّلاهَ وَ یُؤْتُوا الزَّکاهَ وَ ذلِکَ دِینُ الْقَیِّمَهِ دین پاینده آنست که نماز بپاى دارند بهنگام، شرائط و ارکان آن بجاى آورده، خضوع و خشوع در دل آورده که: فِی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ‏.

نظر اللَّه پیش چشم خویش داشته که: المصلى یناجى ربه. در ساعت تکبیر روى بعالم کبریا آورده، بسلاح «اعوذ باللّه» شیطان را هزیمت کرده، بدام بسم اللَّه یمن و برکت صید کرده، سوره فاتحه را مفتاح خیرات کرده، بخواندن سوره سیرت ملائکه گرفته، در صف نماز صفهاى اهل صفوت یاد کرده، در رکوع خشوع آورده، در سجود بمحلّ شهود رسیده، در تشهّد حقّ را مشاهد گشته، روح پیغامبر را ریحان صلوات فرستاده، بسلام خلق را از بلاء خود مسلّم داشته. چنین نماز کننده متابع رسول (ص) بود و چنین نماز مستوجب قبول بود و حاصلش رضوان خداوند غفور بود. اینست که در آخر سوره گفته:رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذلِکَ لِمَنْ خَشِیَ رَبَّهُ‏.

___________________

[۱] ( ۱) بنه خواهستند: صیغه‏اى قدیم است از بنخواستند.

[۲] ( ۱) همیشى: همیشگى.

[۳] ( ۱)- ج: این

[۴] ( ۲)- الف: میان.

 

کشف الأسرار و عده الأبرار// ابو الفضل رشید الدین میبدى جلد دهم

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *