کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره الشعرا آیه ۱۰۴ -۶۹

۳- النوبه الاولى‏

(۲۶/ ۱۰۴- ۶۹)

 

قوله تعالى: وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ إِبْراهِیمَ‏ (۶۹). برخوان بر ایشان خبر ابراهیم.

 

إِذْ قالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ‏ آن گاه که گفت پدر خویش را ما تَعْبُدُونَ‏ (۷۰) چیست که مى ‏پرستید؟

 

قالُوا نَعْبُدُ أَصْناماً گفتند بتان مى ‏پرستیم‏ فَنَظَلُّ لَها عاکِفِینَ‏ (۷۱) همیشه بآن بازنشسته ‏ایم.

 

قالَ هَلْ یَسْمَعُونَکُمْ إِذْ تَدْعُونَ‏ (۷۲) [ابراهیم‏] گفت هیچ بشما نیوشند چون خوانید.

أَوْ یَنْفَعُونَکُمْ أَوْ یَضُرُّونَ‏ (۷۳)، یا بکار آیند شما را یا گزایند.

 

قالُوا بَلْ وَجَدْنا آباءَنا کَذلِکَ یَفْعَلُونَ‏ (۷۴) گفتند نه آنست که ما پدران خویش را چنان یافتیم که مى‏ کردند مى ‏تراشیدند و مى ‏پرستیدند.

 

قالَ‏ [ابراهیم‏] گفت‏ أَ فَرَأَیْتُمْ ما کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ‏ (۷۵) بینید آنچه مى ‏پرستید.

 

أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمُ الْأَقْدَمُونَ‏ (۷۶) شما و پدران شما.

 

فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلَّا رَبَّ الْعالَمِینَ‏ (۷۷) ایشان دشمن منند و هر پرستنده ‏اى مگر خداوند جهانیان.

 

الَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ‏ (۷۸) آن خداوند که او آفرید مرا و راه مینماید [و در صواب مى ‏راند مرا].

 

وَ الَّذِی هُوَ یُطْعِمُنِی وَ یَسْقِینِ‏ (۷۹) و او که مى‏ خوراند و مى ‏آشاماند مرا.

 

وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ‏ (۸۰) و چون بیمار شوم آسان میرهاند مرا.

 

وَ الَّذِی یُمِیتُنِی ثُمَّ یُحْیِینِ‏ (۸۱) و اوست که مى‏ میراند مرا و باز زنده کند مرا.

 

وَ الَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ الدِّینِ‏ (۸۲) و اوست که مى‏ بیوسم که بیامرزد مرا گناه من روز پاداش و شمار و داورى.

 

رَبِّ هَبْ لِی حُکْماً خداوند من مرا دانش و نامه‏اى بخش و دینى که درآموزم و بآن کار رانم‏ وَ أَلْحِقْنِی بِالصَّالِحِینَ‏ (۸۳) و مرا بنیکان دررسان.

 

وَ اجْعَلْ لِی لِسانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ‏ (۸۴) و مرا نام نیکو و ستایش راست ده در پسینان.

 

وَ اجْعَلْنِی مِنْ وَرَثَهِ جَنَّهِ النَّعِیمِ‏ (۸۵) و مرا از میراث بران بهشت با ناز کن.

 

وَ اغْفِرْ لِأَبِی‏ و بیامرز پدر مرا إِنَّهُ کانَ مِنَ الضَّالِّینَ‏ (۸۶) که از گمشدگان و بى‏ راهان بود.

 

وَ لا تُخْزِنِی یَوْمَ یُبْعَثُونَ‏ (۸۷) و مرا شرم زده مکن آن روز که [دشمنان‏] برانگیزانند.

 

یَوْمَ لا یَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ‏ (۸۸) آن روز که کار نیاید نه مال و نه پسران.

 

إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ‏ (۸۹) مگر که او باللّه آید یا دلى رسته از شرک.

 

وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّهُ لِلْمُتَّقِینَ‏ (۹۰) آن روز که نزدیک آرند بهشت پرهیزکاران را.

 

وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِلْغاوِینَ‏ (۹۱) و آن روز که بیرون آرند آشکارا آتش بى ‏راهان را و نافرمانبرداران را.

 

وَ قِیلَ لَهُمْ‏ و ایشان را گویند أَیْنَ ما کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ‏ (۹۲) مِنْ دُونِ اللَّهِ‏ کجااند آنچه مى ‏پرستیدید فرود از اللَّه‏

 

هَلْ یَنْصُرُونَکُمْ‏ شما را امروز بکار آیند، یارى دهنده‏ أَوْ یَنْتَصِرُونَ‏ (۹۳) یا خود با ما تازید.

 

فَکُبْکِبُوا فِیها نگونسار در افکنند در آتش‏ هُمْ وَ الْغاوُونَ‏ (۹۴) آن پرستیدگان را و آن بیراهان که ایشان را مى ‏پرستیدند.

 

وَ جُنُودُ إِبْلِیسَ أَجْمَعُونَ‏ (۹۵) و سپاه ابلیس همگان.

 

قالُوا وَ هُمْ فِیها یَخْتَصِمُونَ‏ (۹۶) و گویند یکدیگر را در آتش بچنگو گرى.

 

تَاللَّهِ إِنْ کُنَّا لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ‏ (۹۷) بخدا که نبودیم ما مگر در گمراهى آشکارا.

 

إِذْ نُسَوِّیکُمْ بِرَبِّ الْعالَمِینَ‏ (۹۸) که شما را که بتانید مى ‏هم‏سان داشتیم با خداوند جهانیان.

 

وَ ما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ‏ (۹۹) و بى‏ راه نکرد ما را مگر بدان پدران و مهتران.

 

فَما لَنا مِنْ شافِعِینَ‏ (۱۰۰) نه ما را از شفیعان کسى.

 

وَ لا صَدِیقٍ حَمِیمٍ‏ (۱۰۱) و نه دوستى با ما گرم.

 

فَلَوْ أَنَّ لَنا کَرَّهً چه بودى ما را اگر ما را بازگشت بودى با دنیا.

 

فَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ‏ (۱۰۲) ما از گرویدگان بودیمى.

 

إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَهً [در ان کرد و] درین [گفت‏] عبرتى پیداست و پندى آشکارا.

 

وَ ما کانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ‏ (۱۰۳) و بیشتر ایشان گرویده نبودند.

 

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ‏ (۱۰۴) و خداوند تو تواناست مهربان [با همه مى ‏تاود امّا مى‏ بخشاید].

 

 

 

 

النوبه الثانیه

 

 

قوله تعالى: وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ‏ یعنى- اتل یا محمد على اهل مکه، خبر ابراهیم‏ إِذْ قالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ ما تَعْبُدُونَ‏ و اىّ شى‏ء تعبدون؟

 

قالُوا نَعْبُدُ هذه الاصنام التی ترانا مقیمین على عبادتها و هى اثنان و سبعون صنما من ذهب و فضه و حدید و نحاس و خشب و انّما قال: فَنَظَلُ‏ لانهم کانوا یعبدونها بالنهار دون اللیل.

 

قالَ‏ لهم ابراهیم: هَلْ یَسْمَعُونَکُمْ‏ اى- هل یسمعون دعائکم و هل یجیبکم اذ تدعونها.

 

أَوْ هل‏ یَنْفَعُونَکُمْ‏ فى شی‏ء اذ عبدتموها او یضرّونکم بشى‏ء اذ لم تعبدونها.

 

قالُوا بَلْ وَجَدْنا آباءَنا کَذلِکَ یَفْعَلُونَ‏ یعبدون الاصنام فاتبعناهم، انّما کنى عنهم بکنایه العقلاء لانّه کان فى جمله المعبودین من یعقل کالملائکه و شیاطین الانس و الجنّ.

 

قالَ‏ ابراهیم منکرا على آبائهم فى عبادتها أَ فَرَأَیْتُمْ ما کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ‏.

 

أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمُ الْأَقْدَمُونَ فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی‏ و انا منهم برى‏ء، یرید بالعدوّ الاصنام و عبادها لتصحّ العداوه، فانّ العداوه لا تصحّ من الجماد. و قیل انّهم عدوّ لى. یرید الاصنام، و المعنى‏ انّهم عدوّ لى لو عبدتهم فى القیامه کما قال تعالى: کَلَّا سَیَکْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَ یَکُونُونَ عَلَیْهِمْ ضِدًّا. قال الفرّاء: هذا من المقلوب و المعنى- انّى عدوّ لهم اعادیهم و لا اعبدهم لانّ من عادینه عاداک و وحّد عدوّا لانّ فعولا صنعت للمبالغه و الکثره فقام مقام الجمع.

 

و قیل معناه کلّ معبود لکم عدوّ لى الا ربّ العالمین یجوز ان یکون الاستثناء منقطعا بمعنى لکن، فیتمّ الکلام عند قوله فانّهم عدوّ لى ثم قال لکن رب العالمین لیس بعدوّ لى کقوله: إِلَّا أَنْ تَکُونَ تِجارَهً عَنْ تَراضٍ‏ منکم فکلوا. قال الزجاج الاستثناء صحیح متصل لانّهم و ان انکروا العباده المعروفه لم ینکروا انّه خالقهم و رازقهم و لهذا قال تعالى: وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ‏ فکانوا بهذا عابدین فصحّ الاستثناء.

 

و قیل من کان جاحدا للَّه عابد له من حیث انّ اثر العبودیه فیه ظاهر، فالاستثناء صحیح.

و قیل الا بمعنى دون کقوله: لا یَذُوقُونَ فِیهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَهَ الْأُولى‏.

 

ثم ذکر ابراهیم رب العالمین فقال‏ الَّذِی خَلَقَنِی‏ فى الدنیا على فطرته‏ فَهُوَ یَهْدِینِ‏ فى الآخره الى جنته. و قیل‏ الَّذِی خَلَقَنِی‏ و لم اک شیئا فهو یهدینى الى الرشاد اذ عبدته و لم اشرک به شیئا.

 

وَ الَّذِی هُوَ یُطْعِمُنِی وَ یَسْقِینِ‏ یرزقنى و یربّینى، یطعمنى اى طعام شاء و یسقینى اى شراب شاء. و دخل «هو» فى هذه الکلمات للتخصیص کما یقول: زید هو الضارب عمروا اذا کان هناک من یدّعى انّ غیر زید ضربه.

 

وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ‏ یبرؤنى من المرض اضاف ابراهیم المرض الى نفسه و ان کان من اللَّه سبحانه لانّ قومه کانوا یعدّونه عیبا، فاستعمل حسن الادب کقول الخضر: فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِیبَها و قال: فَأَرادَ رَبُّکَ أَنْ یَبْلُغا أَشُدَّهُما. و قیل یشبه هذا ان یکون شاکیا للَّه عزّ و جلّ لو اضاف المرض الیه، فلذلک اضاف الى نفسه.

و قال جعفر الصادق (ع) اذا مرضت بالذنوب شفانى بالتوبه.

 

وَ الَّذِی یُمِیتُنِی‏ اذا شاء ثُمَّ یُحْیِینِ‏ اذا اراد بعد الممات. ادخل‏ ثُمَ‏ لانّ بینهما تراخیا، و انّما اراد بذلک الاحتجاج علیهم لانّ الالاهیه لا تصلح الا لمن یقدر على هذه الاشیاء.

 

وَ الَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ الدِّینِ‏، اى الذى ارجو ان یستر لى خطیئتى یوم الحساب، و المجازاه. این آیت دلیلیست که بر انبیا صغائر زلات رود اگر چه از کبائر معصوم باشند. و زلّت ابراهیم سه کلمه بود یکى آنست که گفت:

إِنِّی سَقِیمٌ‏ دیگر: بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ‏ سوم: ساره را گفت: هذه اختى. قال مقاتل: ان ابراهیم کذب ثلاث کذبات و اخطأ ثلاث خطیات و ابتلى ثلاث و اسقط سقطه.

امّا الکذب فحین قال: هذه اختى و حین قال: إِنِّی سَقِیمٌ‏ و حین قال: بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ‏ و امّا الخطیئات الثلاث قوله للزهره: هذا رَبِّی‏ و للقمر: هذا رَبِّی‏ و للشمس: هذا رَبِّی‏، و امّا البلیات فحین قذف فى النّار و الختان و ذبح ابنه، و اسقط سقطه حین قال: اغْفِرْ لِأَبِی إِنَّهُ کانَ مِنَ الضَّالِّینَ‏. و گفته‏اند أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی‏ گناهان امّت میخواهد کقوله تعالى: لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ.

 

و قیل تعبد ابراهیم بان یدعو بهذا الدعاء کما تعبد بقوله: وَ لا تُخْزِنِی یَوْمَ یُبْعَثُونَ‏.

و معلوم قطعا انّه لا یخزى لکنّه دعا اللَّه بهذه الادعیه اظهارا للعبودیّه و لیقتدى به غیره. قال اهل التوحید ان ابراهیم حکم بهذه الاشیاء حتى اذا انتهى الى المغفره لم یحکم علیها فقال‏ وَ الَّذِی أَطْمَعُ‏ لیعلم ان العبد لیس له ان یحکم لنفسه بالامان و یکون بین الخوف و الرجاء.

 

روى عن عائشه انها قالت: یا رسول اللَّه انّ عبد اللَّه بن جدعان کان یقرى الضیف و یصل الرحم و یفکّ العانى، و هل ینفعه ذلک؟ قال لا، لانّه لم یقل یوما قط: أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ الدِّینِ‏.

 

رَبِّ هَبْ لِی حُکْماً اى- نبوه، و قیل فهما و علما و اصابه فى القول‏ وَ أَلْحِقْنِی بِالصَّالِحِینَ‏ اى- وفّقنى للذى یؤدى الى الاجتماع مع الصالحین یعنى النبیین فى الثواب.

 

قال الحسن: لا مدح ابلغ من الصلاح و لا حاله اشرف عند اللَّه من الصلاح. و قیل‏ هَبْ‏ لِی حُکْماً فى الدنیا وَ أَلْحِقْنِی بِالصَّالِحِینَ‏ فى العقبى.

 

وَ اجْعَلْ لِی لِسانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ‏ اکثر المفسرین على انه الثناء الحسن الجیّد، و سمى لسانا لانه به یکون یعنى- اجعل لى ثناء جمیلا و دعاء حسنا على لسان الخلق الى یوم القیامه، فاستجاب اللَّه دعائه حتى یتولاه اهل الادیان کلّها فیقرون برسالته و یؤمنون به.

 

و قیل اراد ان لا ینقطع النبوّه من نسله. و قیل اراد ان یجعل من ولده من یقوم بالحقّ فى آخر الزّمان، فاستجاب اللَّه دعائه و جعله شجره الانبیاء و بعث محمدا علیه السّلام فى آخر الزّمان من ذرّیّته. وَ اجْعَلْنِی مِنْ وَرَثَهِ جَنَّهِ النَّعِیمِ‏، اى- امتنى على الحاله الّتى استوجب بها منک ان تدخلنى جنّه النعیم. و جاء لفظ الوراثه فى القرآن فى غیر موضع لانّ المؤمنین یرثون منازل الکفّار. و قیل لانّ الوراثه اقوى سبب یقع به الملک. و قیل لانّها تقع من غیر کسب.

 

قوله: وَ اغْفِرْ لِأَبِی إِنَّهُ کانَ مِنَ الضَّالِّینَ‏. قال الحسین بن الفضل: یعنى- على شریطه الاسلام، و کذلک قال فى قوم لوط: هؤُلاءِ بَناتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ‏، على شریطه الاسلام یؤیّده قوله. و ما کان استغفار ابراهیم لابیه الا عن موعده وعدها ایّاه، و قیل انّما دعى له وفاء بعهده و وعده الّذى وعده ایّاه من قوله: سَأَسْتَغْفِرُ لَکَ رَبِّی‏.

 

و جایز ان یدعو لابیه فى حال حیاته- و ان کان کافرا- لانّه لا یعلم انّه یموت على کفره و لم یکن منهیّا عنه، فلمّا تبیّن له انّه عدوّ للَّه تبرّأ منه.

 

روى سمره بن جندب قال: قال رسول اللَّه (ص): «من توضّأ فاسبغ الوضوء ثم خرج من بیته یرید المسجد فقال حین یخرج: بسم اللَّه‏ الَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ‏ الا هداه لصواب الاعمال، وَ الَّذِی هُوَ یُطْعِمُنِی وَ یَسْقِینِ‏ الا اطمعه اللَّه من طعام الجنّه و سقاه من شرابها وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ‏ الا شفاه اللَّه، وَ الَّذِی یُمِیتُنِی ثُمَّ یُحْیِینِ‏ الا احیاه اللَّه حیاه الشّهداء و اماته میته الشهداء، وَ الَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ الدِّینِ‏ الا غفر اللَّه خطایاه‏ و لو کانت اکثر من زبد البحر، رَبِّ هَبْ لِی حُکْماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصَّالِحِینَ‏ الّا وهب اللَّه له حکما و الحقه بصالح من مضى و صالح من بقى‏ وَ اجْعَلْ لِی لِسانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ‏ الا کتب عند اللَّه صدّیقا، وَ اجْعَلْنِی مِنْ وَرَثَهِ جَنَّهِ النَّعِیمِ‏ الا جعل اللَّه له القصور و المنازل فى الجنّه قال سمره و لقد سمعته من رسول اللَّه (ص) غیر مرّه و لا مرّتین و لا ثلاثا حتّى عدّ عشرا و کان الحسن یزید فیه‏ و اغفر لوالدى‏ کَما رَبَّیانِی صَغِیراً.

 

قوله تعالى: وَ لا تُخْزِنِی یَوْمَ یُبْعَثُونَ‏ اى- لا تفضحنى و لا تهتک سترى یوم القیامه و انّما قال ذلک مع علمه بانّه لا یخزیه حثّا لغیره على الاقتداء به و قیل لا تخزنى، اى- لا تدخلنى النّار یدلّ علیه قوله ربّنا: رَبَّنا إِنَّکَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَیْتَهُ، ثمّ فسّر یوم البعث و وصفه بانّه یوم لا ینفع فیه‏ مالٌ وَ لا بَنُونَ‏ یعنى- لا ینفع ذا مال ماله الّذى کان له فى الدّنیا و لا ینفعه بنوه بمواساه شى‏ء من طاعتهم و لا بحمل شى‏ء من معاصیه.

 

إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ‏ اى- الا امرءا صار الى اللَّه و له قلب سلیم لا شرک فیه و لا کفر، و المعنى- بنفس سلیم عن الکفر و المعاصى و انّما اضافه الى القلب لانّ الجوارح تابعه للقلب فتسلم بسلامته و تفسد بفساده. و فى الخبر: «انّ فى جسد ابن آدم لمضغه اذا صلحت صلح لها سایر الجسد و اذا فسدت فسد لها سایر الجسد، الا و هى القلب».

 

قال المبرد: الاستثناء هاهنا منقطع لانّ القلوب السّلیمه لیست من المال و البنین، و قیل هو متّصل، و المعنى- الا من سلم قلبه- فانّه ینفعه ماله الذى انفقه فى طاعه اللَّه و ینفعه بنوه لانّهم یشفعون فیه. و قیل ینفعونه بسروره بهم. قال ابن عباس:

سلامه القلب شهاده ان لا اله الا اللَّه. و قال ابن المسیب: القلب السلیم- هو الصحیح ضدّ المریض- و هو قلب المؤمن لانّ قلب الکافر و المنافق مریض. قال اللَّه سبحانه تعالى:

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ‏ و قیل القلب السّلیم الخالى من البدعه و المطمئنّ على السّنّه. و قیل سلیم من آفه المال و البنین. و قیل السّلیم فى اللّغه- اللدیغ فمعناه اللدیغ من خوف اللَّه سبحانه.

وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّهُ لِلْمُتَّقِینَ‏ اى ادنیت الجنّه من الّذین ینفون الشرک و یتّقون عقاب اللَّه بطاعتهم لینظروا الیها و یدخلوا آمنین.

 

وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِلْغاوِینَ‏، اى اظهرت جهنّم للکفّار الضّالین عن الهدى لینظروا الیها و الى ما ما اعدّ اللَّه لهم من العذاب فیها فیزدادوا بذلک حسره الى حسره.

 

وَ قِیلَ لَهُمْ‏- یعنى- للکافرین- فى ذلک الوقت تقریعا و تبکیتا: أَیْنَ ما کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ- مِنْ دُونِ اللَّهِ‏ من الاصنام و تزعمون انّها تشفق لکم و تقرّبکم الى اللَّه زلفى.

 

هَلْ یَنْصُرُونَکُمْ‏ فتدفع عنکم او ینتصرون لانفسهم فهى فى النار معکم.

 

النّصر- المعونه- على دفع الشّرّ و السّوء عن غیره و الانتصار ان یدفع عن نفسه. و انّما قال: أَوْ یَنْتَصِرُونَ‏ بعد قوله: هَلْ یَنْصُرُونَکُمْ‏. لانّ رتبه النّصر بعد رتبه الانتصار، لانّ من نصر غیره فلا شکّ فى انتصاره و قد ینتصر من لا یقدر على نصر غیره:

فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ‏، اى- قذفوا فیها و طرح بعضهم على بعض- منکوسین على رؤسهم و اصله کبّوا ثمّ ضوعف کرّر للمبالغه و مثله. قولهم کففت و کفکفت.

 

و قوله: هُمْ‏ یعنى- الاصنام- و ذکّروا حملا على اللفظ و یعنى بالغاوین الکفّار.

 

و قیل الشّیاطین و الغاوى- العامل بما یوجب الخیبه من الخیر.

وَ جُنُودُ إِبْلِیسَ أَجْمَعُونَ‏، اى متّبعوه من ولده و ولد آدم.

 

قالُوا اى- العابدون غیر اللَّه و الاتباع و المتبوعون، مفعول قالوا تاللَّه الى آخر القصّه وَ هُمْ فِیها یَخْتَصِمُونَ‏ حال عرضت بین الفاعل و المفعول و معنى یختصمون: انّ الاتباع یقولون للمتبوعین غزرتمونا و کذّبتمونا و اهلکتمونا. و یقول المتبوعون: بل ضللتم باختیارکم و کنتم عاقلین فهلا نظرتم لانفسکم فما ارینا لانفسنا، یقال اختصم القوم و تخاصموا بمعنى واحد. و نظیر الآیه قوله: إِنَّ ذلِکَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ‏ أَهْلِ النَّارِ. و قوله: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِینَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا.

 

و قوله: تَاللَّهِ إِنْ کُنَّا لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ‏، هذا من کلام التابعین و اکّدوا قولهم بالقسم، اى- تاللّه ما کنّا الا فى ذهاب عن الصّواب بیّن اذ سوّینا بینکم و بین ربّ العالمین فى العباده و التّسمیه یقال سوّیت الشی‏ء بالشّى‏ء اى جعلته یساویه عملا و حکما و تسمیه.

 

وَ ما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ‏. اى کبراؤنا الذین دعونا الى الضلال و امرونا به.

 

و قیل المجرمون- ابلیس و جنده- و قیل ابن آدم القاتل لانّه اوّل من سنّ القتل و انواع المعاصى.

 

فَما لَنا مِنْ شافِعِینَ‏ شافع من الأباعد وَ لا صَدِیقٍ حَمِیمٍ‏ من الاقارب، ینفعنا و یشفع لنا.

 

روى فى بعض الاخبار: انّه یجی‏ء یوم القیامه عبد یحاسب فیستوى حسناته و سیّآته و یحتاج الى حسنه واحده ترضى عنه خصومه. فیقول اللَّه: عبدى بقیت لک حسنه ان کانت ادخلتک الجنّه انظروا طلب من النّاس لعلّ واحدا یهب منک حسنه واحده، فیاتى و یدخل فى الصفّین من ابیه و امّه ثمّ من اصحابه. فیقول لکلّ واحد فى بابه فلا یجیبه احد، و کلّ یقول له: انا الیوم فقیر الى حسنه واحده فیرجع الى مکانه. فیسأله الحقّ، سبحانه و یقول: ما ذا جئت به؟ فیقول، یا ربّ لم یعطنى احد حسنه من حسناته. فیقول اللَّه: عبدى لم یکن لک صدیق فىّ. فیذکر العبد و یقول: فلان کان صدیقا لى. فیدلّه الحق علیه فیاتیه فیکلّمه فى بابه، فیقول: بلى، لى عبادات کثیره قبلها الیوم عنّى فقد وهبتها منک، فیسرّ هذا العبد و یجی‏ء الى موضعه و یخبر بذلک ربّه فیقول اللَّه. قد قبلتها منه و لم انقص من حقّه شیئا و قد غفرت لک و له».

 

و هذا معنى قوله: فَما لَنا مِنْ شافِعِینَ وَ لا صَدِیقٍ حَمِیمٍ‏. و الحمیم- القریب من قولهم حمّ الشی‏ء اى- قرب. و قیل سمّى الصّدیق حمیما لانّه یحمیه و یدفع عنه. کافران این سخن آن گه گویند که فریشتگان را و پیغامبران و مؤمنان را بینند که اهل توحید را شفاعت میکنند و ایشان خود را شفیعى نبینند و نه هیچ فریادرس. و در خبرست که بهشتى‏ گوید: ربّ ما فعل صدیقى فلان و صدیقه فى الجحیم. بار خدایا کار آن دوست من بچه رسید چه حالست او را و چه کردند با وى؟ و آن دوست وى بدوزخ باشد- ربّ العزّه اکرام آن بهشتى را گوید: اخرجوا له صدیقه الى الجنّه آن دوست وى را از دوزخ بیرون آرید که او را بآن بهشتى بخشیدیم. کافران در دوزخ چون آن حال بینند و مؤمنان که شفاعت از بهر یکدیگر میکنند گویند: فَما لَنا مِنْ شافِعِینَ وَ لا صَدِیقٍ حَمِیمٍ‏. و قال الحسن:

ما اجتمع ملاء على ذکر اللَّه عزّ و جلّ فیهم عبد من اهل الجنّه الا شفّعه اللَّه فیهم، و انّ اهل الایمان شفعاء بعضهم لبعض و هم عند اللَّه شافعون مشفعون. 

 

و عن جابر بن عبد اللَّه قال قال رسول اللَّه (ص): «انّ الناس یمرّون یوم القیامه على الصراط و الصّراط دحض مزّله یتکفأ باهله و النّار تاخذ منهم و انّ جهنّم لتنطف علیهم اى تمطر علیهم مثل الثلج اذا وقع لها زفیر و شهیق فبیناهم کذلک اذ جاءهم نداء من الرّحمن: عبادى من کنتم تعبدون فى دار الدنیا؟ فیقولون ربّ انت تعلم انّا ایّاک کنّا نعبد فیجیبهم بصوت لم یسمع الخلائق مثله قطّ: عبادى حقّ علىّ ان لا اکلکم الیوم الى احد غیرى فقد غفرت لکم و رضیت عنکم، فتقوم الملایکه عند ذلک بالشّفاعه فنجوا من ذلک المکان.

 

فیقول الذین تحتهم فى النّار: فَما لَنا مِنْ شافِعِینَ وَ لا صَدِیقٍ حَمِیمٍ‏.

 

قوله: فَلَوْ أَنَّ لَنا کَرَّهً اى رجعه و عوده الى الدنیا لآمنّا باللّه و صدّقنا رسوله.

 

و قال اللَّه سبحانه: وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ‏، و انتصاب‏ فَنَکُونَ‏ لانّه جواب التّمنّى. اندر همه قرآن حمیم بر دو وجه است: یکى بمعنى قریب چنان که درین موضع گفت: وَ لا صَدِیقٍ حَمِیمٍ‏ اى قریب، دیگر گفت: وَ لا یَسْئَلُ حَمِیمٌ حَمِیماً اى- قریب قریبا من الکفّار، و قال تعالى‏ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ‏ اى- قریب. وجه دیگر حمیم آب گرم است کقوله تعالى: وَ سُقُوا ماءً حَمِیماً، اى حارّا یصبّ من فوق رؤسهم الحمیم. و قال تعالى: ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَیْها لَشَوْباً مِنْ حَمِیمٍ‏- یَطُوفُونَ بَیْنَها وَ بَیْنَ حَمِیمٍ آنٍ‏ اى- ماء حارّ-

قوله: إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَهً اى- انّ فى اخبارنا باختصام اهل النّار- و تبرّؤ بعضهم عن البعض لعظه و عبره للعقلاء، وَ ما کانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ‏ مع وضوح الحجّه و انتفاء الشبهه.

 

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ المقتدر على اعدائه بالانتقام منهم، المنعم على اولیائه بالاحسان الیهم.

 

 

النوبه الثالثه

 

قوله تعالى: وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ إِبْراهِیمَ‏ الآیه، عاتب اباه و قومه و طالبهم بالحجّه على ما عابهم به و قال: لم تعبدون ما لا یسمع و لا یبصر و لا ینفع و لا یضرّ و لا یحسّ و لا یشعر. ابراهیم (ع) پدر خود را و قوم خود را دید که بت مى‏ پرستیدند، ایشان را به پرستش بتان عتاب کرد و عیب بتان بر ایشان پیدا کرد وانگه حجّت و بیّنت بر آن عبادت ازیشان درخواست کرد، گفت: بارى بدانید که معبود شنوا و بینا و دانا باید تا عابد را نفع و ضر بکار آید[۱]. بچه مى ‏پرستید شما این بتان را که نمى ‏شنوند نمى ‏بینند و نمى ‏دانند و نه بهیچ وقت هیچکس را بکار آیند؟ سزاى معبودى اللَّه است که شنوا و بینا و دانا است و از همه کارها آگاه است. او را چه بانگ بلند چه سرّ دل، چه روز روشن چه شب سیاه است. بت‏پرستان چون از ابراهیم این سخن شنیدند از جواب درماندند دست در تقلید پدران زدند گفتند: ما میدانیم که درین بتان نفع و ضرّ نیست امّا پدران خود را و اسلاف خود را دیدیم که پرستیدند ما نیز پرستیدیم و بر پى ایشان رفتیم. ربّ العالمین بجواب ایشان گفت: قالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدى‏ مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آباءَکُمْ‏ یا محمد ایشان را بگوى باش، و اگر من بشما آوردم راست‏تر از آن چیز که پدران خویش بر آن یافتید شما هم بر پى پدران خواهید رفت و آورده من نخواهید پذیرفت؟ ابراهیم چون حجّت خود بریشان ثابت دید و عجز ایشان در جواب ظاهر گشت از ذکر ایشان و معبود ایشان اعراض کرد و مدح مولى آغاز کرد و در وصف او جلّ جلاله اطناب کرد، گفت: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلَّا رَبَّ الْعالَمِینَ، الَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ‏. نشان محبّت آنست که محبّ چون در وصف محبوب آید دل از دیگران واپردازد[۲]، همه ذکر محبوب کند، همه ثناى محبوب گوید، از ذکر و ثناء و شکر او سیر نشود و خاموشى نتواند، چنان که خلیل (ع) چون در ذکر و مدح اللَّه آمد، بنگر که چون در ذکر و ثناء فراوان آویخت و دعا و خواهش بسیار کرد. بسا فرقا که میان دو قوم است یکى ارباب حوایج دیگر اصحاب حقایق ارباب حوایج جهد کنند و طاعت آرند و اوراد شمرند وانگه حاجتهاى خود بر پى آن عرضه کند و دل در پاداش بسته و الحاح در دعا و حاجت خواست کرده. 

 

و فى الخبر: ان اللَّه عز و جل یحب الملحین فى الدعاء.

این مقام ارباب شریعت است، و موسى (ع) برین مقام بود آن گه که میگفت‏ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی‏ الى آخر الایه. و برتر ازین مقام اصحاب حقایق است که از ذکر و ثناء محبوب و احاجت خواست نه پردازند. گهى زبان در ثناء آویخته گهى دل در مشاهده آمیخته و سرّ بمواصلت رسیده در خود فانى گشته و بحقّ باقى شده، اینست حال خلیل آن گه که میگفت: الَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ‏، اى- یهدینى منّى الیه- فانى محو فى وجودى لا اهتدى فى نفسى الى معبودى.

پیر طریقت ازینجا گفت: الهى راهم نماى بخود و باز رهان مرا از بند خود، اى رساننده! بخود برسانم که کس نرسید بخود، الهى یاد تو عیش است و مهر تو سور است، شناخت تو ملک است و یافت تو سرور، صحبت تو روح روح است و قرب تو نور، جوینده تو کشته با جانست و یافت تو رستخیز بى‏ صور.

 

وَ الَّذِی هُوَ یُطْعِمُنِی وَ یَسْقِینِ‏. خلیل از طعامهاى لذیذ با راحت و شرابهاى روشن مروّق نفور گشت. گفتند چرا ازو نخواهى و نخورى جواب داد که: الا له الخلق و الامر. این صورت ما فرموده خلق اوست و این تن ما فرمان امر اوست. ما دامن بدامن ارادت از ان وابستیم و خود را در طویله تطوّل وى کشیدیم تا ما را بى قوت نگذارد. هنوز پرکار قدرت در دایره وجود نگشته بود که هر کسى را آنچه سزاى وى بود داده و از آن پرداخته. فرغ اللَّه من الخلق و الخلق و الاجل و الرّزق. یکى در بند قوت نفس است یکى در آرزوى قوت دل. قوت نفس طعام و شراب است و قوت دل معرفت و محبّت. یکى زنده بنفس، زندگى وى بقوت است و بباد، یکى زنده بحقّ، زندگى وى بمهر است و بیاد. ذو النون مصرى هر گه که این آیت خواندى گفتى: یُطْعِمُنِی‏ طعام المعرفه وَ یَسْقِینِ‏ شراب المحبّه ثمّ انشأ یقول:

شراب المحبّه خیر الشّراب‏ و کلّ شراب سواه سراب.

قال ابو بکر الوراق: یُطْعِمُنِی‏ بلا طعام و یَسْقِینِ‏ بلا شراب، مجازها یشبعنى و یروینى من غیر علاقه. یدل علیه حدیث السّقا فى عهد رسول اللَّه (ص) حین تبع النبى علیه السّلام ثلاثه ایّام یقرأ: وَ ما مِنْ دَابَّهٍ فِی الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها فرمى بقربته فاتاه آت فى منامه بقدح من شراب الجنّه فسقاه. قال انس فعاش بعد ذلک نیّفا و عشرین سنه لم یأکل و لم یشرب على شهوه.

 

وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ‏ خلیل گفت: اگر روزى بیمار شوم شفاء درد خود هم ازو جویم که درد داد. ما علاج از طبیبى خواهیم که در مغز افعى داروخانه زهر او ساخت. خلیل (ع) اضافت مرض با[۳] خود کرد، گفت: مرضت و نگفت امرضنى.

هر چند که همه ازوست لکن خواست که ادب خطاب در آن حضرت بجاى آورد، و این نه مرضى معلوم بود در آن وقت بلکه نوعى بود از تمارض کما یتمارض الاحباب‏ طمعا فى العیاده کما قال الشاعر شعر:

 

یودّ بان یمسى سقیما لعلها اذا سمعت منه سلیمى یراسله‏

و قال بعضهم:

و ان کان یمنعک الوشاه زیارتى‏ فادخل الىّ بعله العوّاد

آن شفاء دل خلیل که بوى اشارت میکند آنست که جبرئیل گاه گاه آمدى بفرمان حقّ جلّ و على و گفتى: یقول مولاک کیف کنت البارحه؟ و زبان حال خلیل بجواب میگوید:

 

خرسند شدم بدانکه گویى یک بار اى خسته روزگار دوشت چون بود

و الَّذِی یُمِیتُنِی ثُمَّ یُحْیِینِ‏ اضاف الموت الیه و هو فوق المرض لان الموت لهم غنیمه و نعمه لانهم یصلون الیه بارواحهم. 

 

و فى الخبر: تحفه المؤمن الموت.

و قیل معناه- یمیتنى باعراضه عنّى وقت تعزّزه و یحیینى باقباله علىّ حین تفضّله- و قیل یمیتنى عنّى و یحیینى به.

هر کونه باو باقى است بحقیقت فانى است‏ هر که نه باو زنده او مرده جاودانى است‏

الهى نه جز از شناخت تو شادى است نه جز از یافت تو زندگانى، زندگانى بى تو مردگى است و زنده بتو هم زنده و هم زندگانى است.

 

پیر طریقت گفت: کسى که او زندگانى وى بود ازو لحظتى و حرکتى بسر نیاید مگر که همه درو مستغرق بود.

غم کى خورد آنکه شادمانیش تویى‏ یا کى مرد او که زندگانیش تویى‏
در نسیه آن جهان کجا دل بندد آن کس که بنقد این جهانیش تویى‏

این حال کسى بود که او را دلى سلیم بود چنان که اللَّه گفت: إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ‏ سلم من الضلاله ثمّ من البدعه ثمّ من الغیبه ثمّ من الحجبه ثمّ من المساکنه ثمّ من الملاحظه. هذه کلّها آفات و الاکابر سلموا منها و الاصاغر امتحنوا بها. و یقال القلب السلیم الذى سلم من اراده سلامه نفسه.

 

پیرى را گفتند که قلب سلیم کدام است؟ گفت: سلیم در لغت عرب لدیغ باشد، مار گزیده و در خود بى‏ قرار گشته، و بى ‏آرام بوده، چنانک ذو النون مصرى کان یصیح لیله الى الصباح فیقول: المستغاث ایّها المسلمون المستغاث، فلما اصبح قال له جیرانه ما اصابک البارحه؟ قال کیف لا یستغیث من لا یجد القرار و لا الفرار؟ فریاد باو که نه ازو بسر مى‏ شود و نه با او کار فراسر شود. اگر بروم گویند این بیگانگى چیست و اگر بیایم گویند این دیوانه بما کیست؟ این درویش را میان آب و آتش میباید زیست، اگر مقام کند بسوزد و گر بگریزد غرق شود. بر زبر سرش ابر آتش بیز، زیر قدم دریا موج انگیز، پیش روى تیغ خون ریز، پس پشت تیر جان آویز، نه روى پرهیز نه توان گریز.

امامى سیوف و خلفى سهام‏ و فوقى شرار و تحتى بحار
فلا لی الیک بوجه قرار و لالى منک بحال فرار

جریر بغدادى گوید: دلها سه قسم است: قلب منیب قلب شهید و قلب سلیم.

قلب منیب آنست که گفت: مَنْ خَشِیَ الرَّحْمنَ بِالْغَیْبِ وَ جاءَ بِقَلْبٍ مُنِیبٍ‏، هر بنده ‏اى که او ترسید و عیب خود دید و با مولاى خود گردید دل وى منیب است، و قلب شهید آنست که گفت: إِنَّ فِی ذلِکَ لَذِکْرى‏ لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِیدٌ. میگوید این پیغام که دادم و این در که گشادم یادگار اوست که دلى دارد زنده و گوشى گشاده و آن دل مرا حاضر گشته، و قلب سلیم آنست که گفت:

إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ‏. طوبى او را که دلى دارد سلیم از شکّ شسته و با مولى پیوسته و از دنیا و خلق آسوده و از غیر او رسته. و گفته ‏اند: دل سلیم با سلامت بود هر چه بدو دهند قبول کند و بآن قانع شود، امّا دل منیب معدن درد است، نه هیچ چیز قبول کند و نه بهیچ خلعت قانع شود، دل سلیم در مقام لطف دارند ولى منیب در قید دل منیب در دزدگان ولایت طریقتند، ایشانند که بقعر بحر فقر رسیده ‏اند، و هیچ خبر باز نداده ‏اند. اگر بهر چه در کونین خلعت است این دل بیارایند هر لحظه که برآید برهنه ‏تر بود، و اگر کلّ کونین مائده ‏اى سازند و پیش دل منیب نهند او را از آن نزل چاشنى نیاید، در امتلاء آن لقمه طالب فقر و فاقت گردد که: «اجوع یوما و اشبع یوما» نوشش باد، بو یزید بسطامى که هر دو کون لقمه ‏اى ساختند و بر حوصله دل پردرد وى نهادند هنوز روى سیرى نمى ‏دید فریاد میداشت که: هَلْ مِنْ مَزِیدٍ. قال ابو یزید: قطعت المفاوز حتى بلغت البوادى و قطعت البوادى حتى وصلت الى الملکوت و قطعت الملکوت حتى بلغت الى الملک فقلت: الجائزه. قال: قد وهبت لک جمیع ما رأیت، قلت: انّک تعلم انّى لم ار شیئا من ذلک قال: فما ترید؟ قلت: ارید ان لا ارید. قال: قد اعطیناک.

 

______________________________

 

[۱] ( ۱) نسخه الف: بنفع و ضرّ کار آید.

[۲] ( ۱) نسخه ج: فاپردازد.

[۳] ( ۱) نسخه الف فاخود.

 

کشف الأسرار و عده الأبرار، ج‏۷

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *