ترجمه بیان السعاده فى مقامات العباده سلطان محمد گنابادی«سلطان علیشاه» سورهى واقعه
سورهى واقعه
همهى آیههاى این سوره مکّى است، و بعضى گفتهاند: بجز آیهى وَ تَجْعَلُونَ رِزْقَکُمْ أَنَّکُمْ تُکَذِّبُونَ و بعضى گفته اند: به جز قول خدا: ثُلَّهٌ مِنَ الْأَوَّلِینَ و قول خدا: أَ فَبِهذَا الْحَدِیثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ که در سفر به مدینه نازل شده است.
آیات ۹۴- ۱
[سوره الواقعه (۵۶): آیات ۱ تا ۹۶]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ
إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَهُ (۱) لَیْسَ لِوَقْعَتِها کاذِبَهٌ (۲) خافِضَهٌ رافِعَهٌ (۳) إِذا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجًّا (۴)
وَ بُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا (۵) فَکانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا (۶) وَ کُنْتُمْ أَزْواجاً ثَلاثَهً (۷) فَأَصْحابُ الْمَیْمَنَهِ ما أَصْحابُ الْمَیْمَنَهِ (۸) وَ أَصْحابُ الْمَشْئَمَهِ ما أَصْحابُ الْمَشْئَمَهِ (۹)
وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ (۱۰) أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ (۱۱) فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ (۱۲) ثُلَّهٌ مِنَ الْأَوَّلِینَ (۱۳) وَ قَلِیلٌ مِنَ الْآخِرِینَ (۱۴)
عَلى سُرُرٍ مَوْضُونَهٍ (۱۵) مُتَّکِئِینَ عَلَیْها مُتَقابِلِینَ (۱۶) یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ (۱۷) بِأَکْوابٍ وَ أَبارِیقَ وَ کَأْسٍ مِنْ مَعِینٍ (۱۸) لا یُصَدَّعُونَ عَنْها وَ لا یُنْزِفُونَ (۱۹)
وَ فاکِهَهٍ مِمَّا یَتَخَیَّرُونَ (۲۰) وَ لَحْمِ طَیْرٍ مِمَّا یَشْتَهُونَ (۲۱) وَ حُورٌ عِینٌ (۲۲) کَأَمْثالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَکْنُونِ (۲۳) جَزاءً بِما کانُوا یَعْمَلُونَ (۲۴)
لا یَسْمَعُونَ فِیها لَغْواً وَ لا تَأْثِیماً (۲۵) إِلاَّ قِیلاً سَلاماً سَلاماً (۲۶) وَ أَصْحابُ الْیَمِینِ ما أَصْحابُ الْیَمِینِ (۲۷) فِی سِدْرٍ مَخْضُودٍ (۲۸) وَ طَلْحٍ مَنْضُودٍ (۲۹)
وَ ظِلٍّ مَمْدُودٍ (۳۰) وَ ماءٍ مَسْکُوبٍ (۳۱) وَ فاکِهَهٍ کَثِیرَهٍ (۳۲) لا مَقْطُوعَهٍ وَ لا مَمْنُوعَهٍ (۳۳) وَ فُرُشٍ مَرْفُوعَهٍ (۳۴)
إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً (۳۵) فَجَعَلْناهُنَّ أَبْکاراً (۳۶) عُرُباً أَتْراباً (۳۷) لِأَصْحابِ الْیَمِینِ (۳۸) ثُلَّهٌ مِنَ الْأَوَّلِینَ (۳۹)
وَ ثُلَّهٌ مِنَ الْآخِرِینَ (۴۰) وَ أَصْحابُ الشِّمالِ ما أَصْحابُ الشِّمالِ (۴۱) فِی سَمُومٍ وَ حَمِیمٍ (۴۲) وَ ظِلٍّ مِنْ یَحْمُومٍ (۴۳) لا بارِدٍ وَ لا کَرِیمٍ (۴۴)
إِنَّهُمْ کانُوا قَبْلَ ذلِکَ مُتْرَفِینَ (۴۵) وَ کانُوا یُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِیمِ (۴۶) وَ کانُوا یَقُولُونَ أَ إِذا مِتْنا وَ کُنَّا تُراباً وَ عِظاماً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (۴۷) أَ وَ آباؤُنَا الْأَوَّلُونَ (۴۸) قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ (۴۹)
لَمَجْمُوعُونَ إِلى مِیقاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ (۵۰) ثُمَّ إِنَّکُمْ أَیُّهَا الضَّالُّونَ الْمُکَذِّبُونَ (۵۱) لَآکِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ (۵۲) فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ (۵۳) فَشارِبُونَ عَلَیْهِ مِنَ الْحَمِیمِ (۵۴)
فَشارِبُونَ شُرْبَ الْهِیمِ (۵۵) هذا نُزُلُهُمْ یَوْمَ الدِّینِ (۵۶) نَحْنُ خَلَقْناکُمْ فَلَوْ لا تُصَدِّقُونَ (۵۷) أَ فَرَأَیْتُمْ ما تُمْنُونَ (۵۸) أَ أَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ (۵۹)
نَحْنُ قَدَّرْنا بَیْنَکُمُ الْمَوْتَ وَ ما نَحْنُ بِمَسْبُوقِینَ (۶۰) عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَکُمْ وَ نُنْشِئَکُمْ فِی ما لا تَعْلَمُونَ (۶۱) وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَهَ الْأُولى فَلَوْ لا تَذَکَّرُونَ (۶۲) أَ فَرَأَیْتُمْ ما تَحْرُثُونَ (۶۳) أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ (۶۴)
لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْناهُ حُطاماً فَظَلْتُمْ تَفَکَّهُونَ (۶۵) إِنَّا لَمُغْرَمُونَ (۶۶) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ (۶۷) أَ فَرَأَیْتُمُ الْماءَ الَّذِی تَشْرَبُونَ (۶۸) أَ أَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ (۶۹)
لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً فَلَوْ لا تَشْکُرُونَ (۷۰) أَ فَرَأَیْتُمُ النَّارَ الَّتِی تُورُونَ (۷۱) أَ أَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُنَ (۷۲) نَحْنُ جَعَلْناها تَذْکِرَهً وَ مَتاعاً لِلْمُقْوِینَ (۷۳) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ (۷۴)
فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ (۷۵) وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِیمٌ (۷۶) إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ (۷۷) فِی کِتابٍ مَکْنُونٍ (۷۸) لا یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ (۷۹)
تَنْزِیلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ (۸۰) أَ فَبِهذَا الْحَدِیثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ (۸۱) وَ تَجْعَلُونَ رِزْقَکُمْ أَنَّکُمْ تُکَذِّبُونَ (۸۲) فَلَوْ لا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ (۸۳) وَ أَنْتُمْ حِینَئِذٍ تَنْظُرُونَ (۸۴)
وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْکُمْ وَ لکِنْ لا تُبْصِرُونَ (۸۵) فَلَوْ لا إِنْ کُنْتُمْ غَیْرَ مَدِینِینَ (۸۶) تَرْجِعُونَها إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ (۸۷) فَأَمَّا إِنْ کانَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ (۸۸) فَرَوْحٌ وَ رَیْحانٌ وَ جَنَّهُ نَعِیمٍ (۸۹)
وَ أَمَّا إِنْ کانَ مِنْ أَصْحابِ الْیَمِینِ (۹۰) فَسَلامٌ لَکَ مِنْ أَصْحابِ الْیَمِینِ (۹۱) وَ أَمَّا إِنْ کانَ مِنَ الْمُکَذِّبِینَ الضَّالِّینَ (۹۲) فَنُزُلٌ مِنْ حَمِیمٍ (۹۳) وَ تَصْلِیَهُ جَحِیمٍ (۹۴)
إِنَّ هذا لَهُوَ حَقُّ الْیَقِینِ (۹۵) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ (۹۶)
ترجمه:
(۵۶/ ۹۶- ۱)
چون واقعه [ى قیامت] واقع شود.
در وقع آن دروغى نیست.
هم فرودارنده [ى کافران] است و هم فرادارنده [ى مؤمنان].
آنگاه که زمین به جنبشى سخت جنبانده شود.
و کوهها سخت خرد و ریز شوند.
و غبارى پراکنده گردند.
و شما گروههاى سهگانهاى باشید.
[یکى] اصحاب یمین، و چه حال دارند اصحاب یمین.
و [دیگرى] اصحاب شمال، و چه حال دارند اصحاب شمال.
و [سومین] سابقان که پیشتازانند.
اینانند که مقرّباند.
در بهشتهاى پرنازونعمت.
گروهى بسیار از پیشینیان.
و اندکى از واپسینان.
بر تختهاى گوهرنشان.
رودرروى هم تکیه زدهاند.
جاودانه جوانان برگرد آنان مى گردند.
همراه با کوزهها و ابریقها و جامهایى از شراب خارى.
که [بهشتیان] از آن سر درد نگیرند و بدمست نشوند.
و میوههایى از آنچه بر مى گزینند.
و گوشت پرندگان از آنچه خوش دارند.
و حوریان چشم درشت.
که همانندان مروارید نهفته اند.
به پاداش کارى که کرده اند.
در آنجا [سخنان] بیهوده و [گزاف] گناهآلود نشنوند.
نشنوند مگر سخنى که سلام است و سلام.
و اصحاب یمین، چه حال دارند اصحاب یمین.
در جوار درختان سدر بىخار.
و موزهاى تو بر تو.
و سایهى گسترده.
و آبى ریزان.
و میوهى بسیار.
که نه پایانپذیر است و نه بازداشته.
و دوشیزگان گرامى.
ما ایشان را به ابداع آفریده ایم.
و دوشیزهشان داشته ایم.
همسر دوست و همسن و سال.
خاص اصحاب یمین.
جماعتى بسیار از پیشینیان.
و جماعتى بسیار از واپسینان.
و اصحاب شمال، چه حال دارند اصحاب شمال.
در میان آتش باد و آب جوشند.
و سایه اى از دوده.
که نه خنک است و نه خوش.
ایشان پیش از این نازپرورده بودند.
و بر گناه بزرگ مداومت مىکردند.
و مى گفتند آیا چون مردیم و خاک و استخوانها [ى پوسیده] شدیم، آیا ما از نو برانگیخته [و زنده] خواهیم شد؟.
و همچنین نیاکان ما؟.
بگو که پیشینیان و واپسینان.
براى موعد روزى معیّن گرد آیند.
سپس شمایان اى گمراهان اهل انکار.
خورندگان از درخت زقّومید.
و شکم انباران از آن.
و بر آن آب جوش آشامندگانید.
و مانند نوشیدن شتران عطش زده مى آشامید.
این پیشکش ایشان در روز جزاست.
ما شما را آفریدهایم، پس چرا تصدیق نمى کنید؟.
آیا اندیشیدهاید آنچه [از منى] را که [در رحمها] مى ریزید.
آیا شما آن را آفریده اید یا ما آفریننده ایم.
ما در میان شما مرگ را مقدّر داشته ایم و ما درمانده نیستیم.
که همانندان شما را جانشین [شما] گردانیم، و شما را در هیئتى که نمى دانید بازآفرینیم.
و به راستى نشأه نخستین را شناختهاید، پس چرا پند نمى گیرید؟
آیا اندیشیده اید در آنچه مى کارید؟
آیا شما آن را مى رویانید یا ما رویاننده ایم؟
اگر خواهیم آن را خرد و ریز گردانیم و شما حسرت زده شوید.
[و گویید] ما غرامت دیدگانیم.
بلکه ما بى بهرهگانیم.
آیا اندیشیدهاید بىآبى که مى آشامید؟
آیا شما آن را از ابر فروفرستادهاید یا ما فروفرستنده ایم؟
اگر خواهیم آن را شور و تلخ گردانیم پس چرا سپاس نمى گزارید؟
آیا اندیشیدهاید به آتشى که مى افروزید؟
آیا شما درختش را آفریده اید یا ما آفریننده ایم؟
ما آن را پندآموزى ساخته ایم و توشهاى براى رهروان.
پس به نام پروردگارت که بزرگ است، تسبیح گوى.
سوگند مىخورم به منزلگاه هاى ستارگان.
و آن- اگر بدانید- سوگندى عظیم است.
آن قرآنى کریم است.
در کتابى نهفته.
جز پاکیزگان به آن دسترس ندارند.
فروفرستادهاى از سوى پروردگار جهانیان است.
آیا شما در کار این سخن سستى مى ورزید؟
و سپاس روزیتان را چنان کردهاید که [آن را] انکار مى کنید.
پس چرا چون جان به گلوگاه رسد.
و شما در آن هنگام نظاره گرید.
و ما به آن [جان شما] از شما نزدیکتریم ولى شما به چشم بصیرت نمى نگرید.
پس چرا اگر شما جزا دادنى نیستید.
اگر راست مىگویید چرا آن را باز نمى گردانید؟
سپس آنگاه اگر از مقربان باشد.
رهایش و گشایش است و بهشت پرنازونعمت.
و امّا اگر از اصحاب یمین باشد.
پس [گفته شود] سلام بر تو باد از اصحاب یمین.
و امّا اگر از منکران گمراه باشد.
پیشکش [او] از آب جوشان است.
و ورود به جهنّم.
این همانا حقّ الیقین است.
پس به نام پروردگارت که بزرگ است، تسبیح بگوى.
تفسیر
[إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَهُ] هنگامى که آن واقعهى بزرگ قیامت واقع گردید لفظ «الواقعه» به معناى قیامت است و نامیدن قیامت بدین نام از آن جهت است که وقوع آن حتمى و محقّق است و ممکن است مقصود از «الواقعه» مرگ باشد که وقوع آن نیز حتمى است.
[لَیْسَ لِوَقْعَتِها کاذِبَهٌ] وقوع قیامت دروغ نیست (و جاى شک و ریب نیست)، لفظ «لیس» جواب «إذا» نیست، چون در این صورت لفظ «فاء» لازم مىشد، بنابراین جمله حالیّه است، یا معترضه و جواب سؤال مقدّر است، ممکن است جواب «إذا» باشد و لفظ «فاء» در تقدیر گرفته شود.
[خافِضَهٌ رافِعَهٌ] آن روز قومى را به دوزخ خوار کند و گروهى را به جنّت سر بلند گرداند.
این جمله خبر مبتداى محذوف است به تقدیر «فاء» و جواب «إذا» است.
یا «فاء» در تقدیر نیست و جمله مستأنف و جواب سؤال مقدّر است.
و اگر این جمله و ما قبلش جواب «إذا» نباشد جواب محذوف است، یعنى قیامت جماعتى از انس و جنّ را پایین مىآورد و گروهى را بالا مىبرد، یا گروهى از قواى نفس را پائین مىآورد و گروهى را بالا مىبرد.
یا جواب «إذا» قول خدا: فَأَصْحابُ الْمَیْمَنَهِ تا آخر آیه است.
یا جواب «إذا» قول خداى تعالى: [إِذا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجًّا] آنگاه که زمین سخت به حرکت و لرزه در آید است، که لفظ «فاء» در تقدیر است.
یا «إِذا رُجَّتِ الْأَرْضُ» بدل از «إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَهُ» یا ظرف براى «وقعت» یا «کاذبه» یا «خافضه» یا «رافعه» است.
و لفظ «رجّ» به معناى تحریک و تحرّک و تکان خوردن و حبس است.
[وَ بُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا] و کوههاى سخت متلاشى شود.
لفظ «بسّ» به معناى قاووت و نرم است، و قاووت یا آرد یا کشک سابیدن اگر با روغن یا روغن زیتون مخلوط شوند «بسّ» نامیده مىشوند و بو دادهى از آنها نیز «بسّ» است و از همین قبیل که گفته مىشود: «البیس للسّویق».
[فَکانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا] و مانند ذرّات گرد در هوا پراکنده گردد.
لفظ «هباء» به معناى غبارى است که در جوّ پراکنده مىشود و در شعاع خورشید دیده مىشود.
[وَ کُنْتُمْ أَزْواجاً] و شما خلایق بر سه دسته مختلف شوید. یعنى صنفهاى متعدّد.
[ثَلاثَهً[۱] فَأَصْحابُ الْمَیْمَنَهِ ما أَصْحابُ الْمَیْمَنَهِ[۲]] گروهى داستان اصحاب یمین باشند که چقدر حالشان نیکوست.
لفظ «ما» استفهامیّه براى تعجّب است و جمله خبر «أَصْحابُ الْمَیْمَنَهِ» به تقدیر قول مىباشد.
[وَ أَصْحابُ الْمَشْئَمَهِ ما أَصْحابُ الْمَشْئَمَهِ] و گروهى اصحاب شومى شقاوتند که چقدر روزگارشان سخت است.
استفهام و تعجّب در جملهى قبلى جهت بزرگ نشان دادن و در جملهى دوّم براى تحقیر مىباشد.
[وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ][۳] و طایفه سوّم آنان که در ایمان بر همه پیشى گرفتند.
این جمله خود مرکّب از مبتدا و خبر است و معناى آن این است:
کسانى که بر اصحاب یمین سبقت گرفتهاند آنان به سبقت معروف و شناخته شدهاند، یا کسانى که بر اصحاب یمین سبقت گیرند آنها به صورت مطلق در همهى کمالات سبقت دارند، یا سبقتگیرندگان همان انبیا علیهم السّلام هستند که معروف به سبقت و سبق مى باشند، یا کسانى که در فضل و برترى سابقاند اینان سبقتگیرندگان و اصحاب یمین هستند، یا کسانى که در ایمان سبقتگیرنده هستند اینان بر همه سبقت دارند، مانند قول شاعر که مىگوید: «من ابو النّجم هستم و شعر شعر من است یا لفظ «السابقون» دوّم تاکید «السابقون» اوّل است و قول خداى تعالى:
[أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ] آنان به حقیقت مقرّبان درگاهند.
خبر آن یا بدل از آن مىباشد؛ و أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ مبتدا و خبر یا موصوف و صفت است که در این صورت وقف بر همان صحیح است، یا وقف بر قول خداى تعالى:
[فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ] آنان در بهشت پرنعمت جاودانى متنعّمند است، چون این جمله خبر یا خبر بعد از خبر یا حال یا خبر مبتداى محذوف است.
بدان که بنىآدم چون بالقوّه جامع جمیع نمونه هاى موجودات است، و همین معناى عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها مى باشد لذا هر وقت در چیزى فعلیّت پیدا کند بر حسب باطن از جنس همان چیز مى شود.
و روى همین اصل است که گفته شده: انسان بر حسب صورت یک نوع است و بر حسب باطن انواع مختلف است.
و عوالم بر حسب امّهات و اصول سه عالماند:
۱- عالم ارواح خبیث.
۲- عالم ارواح پاک و طیّب.
۳- عالمى که بین دو عالم واقع است و آن عالم طبیعت است و این عالمها به منزلهى شخص انسانى است که در طرف راست او عالم ارواح پاک و طیّب و در شمال او عالم ارواح خبیث قرار دارند، و انسان که در بین دو عالم واقع است در هیچ یک از دو عالم متمکّن نیست، بلکه بر حالت برزخ بین دو عالم باقى است، هیچ حکمى از احکام دو عالم بر او باز نمى شود.
و آنگاه که از برزخ بین دو عالم خارج گردد اگر متمکّن در عالم ارواح ناپاک و خبیث شد بر او حکم مىشود که از آنان است و از اصحاب شمال و اصحاب مشئمه مىباشد، و اگر در ارواح متمکن گشت حکم مىشود که از آنان است و او از اصحاب یمین و اصحاب میمنه است.
و آنکس که در عالم برزخ و وسط باقى است به چیزى بر آنها حکم نمىشود، بلکه او از کسانى است که امید امر خدا را دارد و این حالت اغلب مردم است.
و کسى که حائز کمالات انسان و بر اصحاب یمین سبقت گرفته که اینان انبیا و اولیا علیهم السّلام هستند او سابق و سبقت گیرنده است.
و به عبارت دیگر: انسان یا قابل ولایت است یا اعراض از ولایت مىکند، یا نه ولایت قبول مىکند و نه از آن اعراض مىکند.
و اعراض کنندهى از ولایت اگر بر اعراض خویش باقى باشد بر حسب اعراضش بر او حکم مى شود که او از اصحاب شمال است، و حکم قبولکنندهى ولایت این است که او از اصحاب یمین است، و غیر این دو گروه امید امر خدا را دارند.
و قبولکنندهى ولایت یا در بعضى کمالات فعلیّت پیدا کرده که او سابق و سبقتگیرنده است.
یا چنین فعلیّتى پیدا نکرده که او از اصحاب یمین است.
این تقسیم که گفته شد بر حسب زندگى دنیا و نظرهاى قاصر است وگرنه یمین، یا از اصحاب شمال، و در دنیا نیز حال آنان در نظرهاى بالغ و رسا این چنین است، زیرا کسانى که عواقب و سر انجامها را مىبینند بر انسان چنین حکم مىکنند که او یا از اصحاب شمال یا از اصحاب یمین، یا از سابقین است.
پس در نظر کوتاه بینان و قاصرین در دنیا انسان چهار قسم است، ولى در نظر کاملین در دنیا و آخرت انسان سه قسم است در سورهى مائده در تفسیر قول خداى تعالى: بَلْ یَداهُ مَبْسُوطَتانِ بیان شمال و یمین گذشت و گفتیم که دو دست نسبت به خودشان و نسبت به عالم یمین و شمال نامیده مى شوند.
و امّا نسبت به خداى تعالى پس هر دو دست او یمین است.
و از نبى صلّى اللّه علیه و آله هنگامى که از این آیه سؤال شد آمده است که فرمود: جبرئیل به من گفت: اینان علىّ علیه السّلام و شیعیانش مىباشند که آنها به بهشت سبقت گیرنده هستند به سوى بهشت، و به خدا نزدیک هستند به سبب کرامت او.
و از علىّ علیه السّلام آمده است که فرمود: [وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ] دربارهى من نازل شده است.
از امام باقر علیه السّلام آمده است: ما هستیم السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ و ما هستیم الآخرون.
امام صادق علیه السّلام فرمود: پدرم به گروهى از شیعه فرمود: شما شیعهى خدا هستید، شما یاران و انصار خدا هستید، شما سابق و اوّل هستید و سابق و آخر هستید، یعنى در دنیا به ولایت ما، و در آخرت به بهشت سبقت مىگیرید.
[ثُلَّهٌ مِنَ الْأَوَّلِینَ] جمع زیادى از آنها از اوّلیناند، یعنى اوّل در زمان که اینان از زمان آدم علیه السّلام تا زمان خاتماند صلّى اللّه علیه و آله، یا از اوّلین در بیعت و قبول ولایت، یا از اوّلین در رتبه که همین معنا مقصود است، چون مقصود این است که بسیارى از سابقین از اوّلین در رتبه بودند و اندکى از آنها که از آخرین در رتبه بودند بعد از مرگ به سبب تصادم برزخها به مقام اوّلین صعود کردند و لذا دربارهى اصحاب شمال «ثُلَّهٌ مِنَ الْأَوَّلِینَ» نگفت با اینکه جمع زیادى از اصحاب شمال از اوّلین بودند.
بعضى گفته اند: مقصود جمع زیادى از اوّلین از امّت محمّد صلّى اللّه علیه و آله مى باشند.
[وَ قَلِیلٌ مِنَ الْآخِرِینَ][۴] و عدّه قلیلى از متأخّران [عَلى سُرُرٍ مَوْضُونَهٍ] آنان در بهشت بر سریرهایى از زربفت مرصّع تکیه زنند.
(و ضن الشیء) یعنى آن را تکرار و دو تا کرد و مضاعف نمود، یا آن را بافت.
[مُتَّکِئِینَ عَلَیْها مُتَقابِلِینَ] به آن تختها تکیه مىدهند در حالى که روبروى هم هستند، که راحتى در تکیه دادن است، و بهترین نشستنها متقابل و روبروى هم بودن است.
[یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدانٌ] غلامانى بر آنها طواف مى کنند، چه آنها لطیفتر و باصفاتر از سایر خدمتکاران هستند.
[مُخَلَّدُونَ] دائما آنجا هستند و از بهشتها هیچ وقت خارج نمى شوند، یا از آن جهت که غلامان هستند از غلام بودن خارج نمى شوند، یعنى طول مدّت و مرور زمان حالت آنها را تغییر نمى دهد و مانند فرزندان دنیا هستند که مرور زمان صفاء و طراوت آنها را عوض کند، یا مقصود غلامان گوشواره دارست، چه لفظ «خلد» به معناى گوشواره نیز آمده است.
[بِأَکْوابٍ وَ أَبارِیقَ] کوزهها و مشربهها لفظ «کوب» با ضمّه کوزهى بى دسته یا بى لوله است.
و لفظ «ابریق» معرّب «آبریز» به معناى کوزهاى است که داراى دسته و لوله مىباشد.
[وَ کَأْسٍ مِنْ مَعِینٍ] و جامهاى پر از شراب جارى و روان، لفظ «من معین» وصف «أکواب» و «أباریق» و «کأس» هر سه مى باشد، یا وصف اخیر است.
و لفظ «کأس» ظرفى است که در آن شراب نوشیده مى شود، یا نام ظرف شراب است مادامى که شراب در آن باشد و لفظ «کأس» مؤنّث و مهموز است و به معناى خود شراب نیز آمده است، ممکن است مقصود در اینجا ظرف و شراب باشد.
[لا یُصَدَّعُونَ عَنْها] از آن جامها شراب سر درد و صداع نمى گیرند همان طور که از شراب دنیا چنین مى شوند.
[وَ لا یُنْزِفُونَ] لفظ «نزف» بر وزن «عنى» یعنى عقل او رفت، و «نزف البئر» یعنى آب چاه را کشید.
یا آب چاه خشک شد و لفظ «نزف» لازم و متعدّى است، (نزفت عبرته) یعنى اشک چشم او تمام شد، و لفظ «ینزفون» به صورت معلوم و مجهول خوانده شده.
[وَ فاکِهَهٍ] با میوه دور آنان طواف مى کنند.
[مِمَّا یَتَخَیَّرُونَ وَ لَحْمِ[۵] طَیْرٍ مِمَّا یَشْتَهُونَ] و میوه خوشى برگزینند و گوشت مرغان هر غذا که مایل باشند.
[وَ حُورٌ عِینٌ] و لفظ «حور» با جرّ خوانده شده تا عطف بر «أکواب» باشد، و با رفع خوانده شده تا عطف بر «ولدان» باشد و با نصب خوانده شده تا مفعول فعل محذوف باشد.
و در وجه اعراب این لفظ طبق قرائتهاى سه گانه وجوه دیگرى نیز گفته شده.
[کَأَمْثالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَکْنُونِ] چون درّ و لؤلؤ مکنونند بر آنها مهیّاست.
[جَزاءً بِما کانُوا یَعْمَلُونَ] آنچه که در دار دنیا عمل مىکردند.
[لا یَسْمَعُونَ فِیها لَغْواً وَ لا تَأْثِیماً] در آنجا شنیدن لغو و گناه نیست همان طور که در دنیا مى شنیدند.
[إِلَّا قِیلًا سَلاماً سَلاماً] هیچ جز سلام و تحیّت و احترام نگویند و نشنوند.
لفظ «سلاما» دوّم تأکید «سلاما» اوّل است و «سلاما» اوّل مفعول لفظ «قبلا» است.
[وَ أَصْحابُ الْیَمِینِ ما أَصْحابُ الْیَمِینِ][۶] اصحاب یمین چه وصف و صفتى دارند؟
[فِی سِدْرٍ مَخْضُودٍ] در سایهى درختان سدر پرمیوهى بى خار «خضد الشّجر» یعنى شاخهى درخت را برید.
[وَ طَلْحٍ مَنْضُودٍ] و درختان پربرگ سایه دار لفظ «طلح» به معناى درخت بزرگ، شکوفه و درخت موز آمده است.
و بعضى گفتهاند: آن درختى است که داراى سایه اى سرد و مرطوب است، برخى گفتهاند: آن درختى است که از جهت منظره ازبهترین درختهاست.
و این دو درخت را بدان جهت ذکر کرد که آن دو درخت را عرب مى شناسند و نفع و بهرهمندى عرب از آن دو درخت مى باشند.
[وَ ظِلٍّ مَمْدُودٍ] سایه اى که قطع نمىشود (در سایه بلند درختان).
[وَ ماءٍ مَسْکُوبٍ] آب ریخته شده یعنى آب همیشه جارى.
[وَ فاکِهَهٍ کَثِیرَهٍ] و چون بهشتهاى سابقین داراى شرافت است آنجا فرمود: فاکِهَهٍ مِمَّا یَتَخَیَّرُونَ.
[لا مَقْطُوعَهٍ وَ لا مَمْنُوعَهٍ وَ فُرُشٍ مَرْفُوعَهٍ] فرشهاى بلند، یا بعضى از آنها روى بعضى انداخته شده.
مقصود از فرش زنان مىباشند، یعنى زنان بلند و لذا در دنبالهى آن فرمود:
[إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً] زنانى که به طرز عجیب آفریدیم یعنى آنان را به صورت جوانى زیبا و باطراوت در آوردیم پس از آنکه پیر و بدقیافه شده بودند.
یا مقصود این است که ما حور العین را خلق کردیم بدون آنکه حالات مختلفى بر آنها عارض شود، بلکه آنها را به صورت بالغ و باطراوت خلق کردیم.
[فَجَعَلْناهُنَّ أَبْکاراً] همیشه آن زنان را باکره گردانیده ایم.
[عُرُباً] لفظ «عرب» جمع «عروب» به معناى زنى است که همسرش را دوست داشته باشد، یا عاشق او باشد، یا او را دوست داشته و این معنا را اظهار نماید، یا مقصود زنى است که بسیار نخندد.
[أَتْراباً] و شوهر دوست جوانان همسالان هم لفظ «اتراب» جمع «ترب» با کسره به معناى کسى است که با تو به دنیا آمده باشد.
[لِأَصْحابِ الْیَمِینِ] و لفظ «یمین» به امیر المؤمنین علیه السّلام و اصحاب یمین به شیعهى او تفسیر شده و این بدان جهت است که او اصل عالم ارواح است.
[ثُلَّهٌ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ ثُلَّهٌ مِنَ الْآخِرِینَ] بسیارى از کسانى که در رتبه اوّل هستند از اصحاب یمین مىباشند و نیز بسیارى از متأخرین از اصحاب یمین ملحق به اصحاب یمین مىشوند، چه بیشتر کسانى که در برزخها گرفتار بودند پس از پاک شدن و تطهیر در عالم برزخها به اصحاب یمین ملحق مىشوند و بسیارى از کسانى که داخل جهنّم شدهاند از آنجا خارج و داخل در بهشت مىگردند و ملحق به اصحاب یمین مىشوند، به خلاف سابقین که ملحقشوندهى به آنها از متأخّرین بسیار اندک است.
و لذا در آنجا نفرمود: «ثلّه» یا «قیل من الأوّلین» و هر آنچه در قول خداى تعالى: ثُلَّهٌ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ قَلِیلٌ مِنَ الْآخِرِینَ گفته شده در اینجا نیز گفته شده است.
[وَ أَصْحابُ الشِّمالِ ما أَصْحابُ الشِّمالِ فِی سَمُومٍ] (و اصحاب شقاوت» که نامه عملشان به دست چپ است یعنى در گرماى آتش هستند که در منافذ بدن داخل مىشود.
[وَ حَمِیمٍ] آبى که به اوج و نهایت درجهى حرارت رسیده باشد.
[وَ ظِلٍّ مِنْ یَحْمُومٍ] دود سیاه، یا کوه سیاه که در جهنّم است.
[لا بارِدٍ وَ لا کَرِیمٍ] آنچنان نیست که نگاه کردن به آن بخش باشد، و شمال به دشمنان آل محمّد صلّى اللّه علیه و آله تفسیر شده و اصحاب آنها اصحاب شمال است.
[إِنَّهُمْ کانُوا قَبْلَ ذلِکَ مُتْرَفِینَ] این عذاب آنها را بدین سبب است که از این پیش (در دنیا) به ناز و نعمت پرداختند.
لفظ «مترفین» یعنى دارندگان نعمت، «أترفته النعمه» یعنى نعمت او را به طغیان کشاند، یا او را داراى نعمت نمود، و «اترف» فلان» یعنى بر بعضى اصرار ورزید، و «اترفه» یعنى او را به حال خود گذاشت تا هر کارى خواست انجام دهد.
و او را از داشتن نعمت منع نکرد و «مترف» به معنى ستمگر نیز آمده است.
[وَ کانُوا یُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِیمِ] و بر گناه بزرگ (شرک و عناد) اصرار داشتند.
لفظ «حنث» با کسره به معنى گناه و خلاف قسم علم عمل کردن و میل نمودن از باطل به حقّ و عکس آن مىباشد.
[وَ کانُوا یَقُولُونَ أَ إِذا مِتْنا وَ کُنَّا تُراباً وَ عِظاماً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ] و مىگفتند آیا ما چون مردیم و استخوان ما خاک شد باز هم ما زنده مىشویم.
[أَ وَ آباؤُنَا الْأَوَّلُونَ] یا پدران گذشته ما زنده خواهند شد و به آنان بگو: [قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ لَمَجْمُوعُونَ إِلى مِیقاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ] در مقام ردّ بر آنها و تهدید آنان چنین بگو.
البتّه تمام خلق اولین و آخرین زنده مىشوند و همه در وعدهگاه روز معیّن محشر جمع مىگردند.
[ثُمَّ إِنَّکُمْ أَیُّهَا الضَّالُّونَ الْمُکَذِّبُونَ لَآکِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ] آنگاه شما اى گمراهان منکر قیامت از درخت زقّوم تلخ دوزخ البتّه خواهید خورد.
بیان معناى «زقّوم» در سورهى صافات گذشت.
[فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ فَشارِبُونَ عَلَیْهِ مِنَ الْحَمِیمِ فَشارِبُونَ شُرْبَ الْهِیمِ] تا آنکه شکمها را از آن پر مىسازید آنگاه همه از آب گرم جهنّم مىآشامید بدانسان از عطش آن آب را مى نوشید که شتران تشنه آب مى آشامند.
لفظ «هیم» با کسره به معناى شتر تشنه است و جمع «هیمان» و «هیمى» به معناى عطشان و تشنه است، یا به معناى شترى است که دردى شبیه درد استسقا گرفته باشد، که جمع «هیمان» و «هیمى»، یا از «هیام» بر وزن «سحاب» است، و آن به معنى چیزى است که مالک خویش نیست، و هر چه بر آن آب بریزى آب را به خود مى کشد.
و «هائم» یعنى متحیّر و «هیام» بر وزن «غراب» حالتى از عشق است مانند جنون.
[هذا نُزُلُهُمْ یَوْمَ الدِّینِ] این طعام و شراب کافران در روز جزاست.
لفظ «نزل» عبارت از چیزى است براى شخص نازل و فرود آمده و مهمان آماده مىشود تا احترام و بزرگداشت او باشد، آن استهزا و تهدید آنان است بدین گونه که نزل آنان چنین است، پس چگونه باشند در منازل و جاهایى که براى آنان مقرّر شده است.
[نَحْنُ خَلَقْناکُمْ] ما شما را آفریدیم نه غیر ما.
[فَلَوْ لا تُصَدِّقُونَ] پس چرا مخلوق بودن خویش را تصدیق نمىکنید تا در نتیجه تصدیق به خالق خویش بکنید، یا چرا به بعث و برانگیخته شدنتان تصدیق نمىکنید پس از آنکه اقرار به آفرینش ابتدایى خود نمودید و بعث و زنده شدن دوباره در نظر شما آسانتر از آفرینش ابتدایى است.
[أَ فَرَأَیْتُمْ ما تُمْنُونَ] آیا که نخست شما نطفه اى بودید.
این جمله جواب شرط مقدّر است، یعنى اگر ما شما را نیافریده ایم پس بگویید چه کسى شما را از حالت نطفه بیرون آورد.
[أَ أَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ] آیا شما آن نطفه را به صورت فرزند انسان آفریدید یا ما آفریدیم.
و ممکن است لفظ «فاء» در «فرأیتم» براى سببیّت باشد، لفظ «همزه» نیز باید مؤخّر مىشد که مقدّم شده است و تقدیر آیه در معنا چنین است: ما آفریدیم و خلق کردیم بدان سبب که در جواب این سؤال که آیا شما نطفه را خلق مىکنید یا ما گفته شود: از خلق نطفه بما خبر بدهید، آن وقت شما جوابى ندارید جز آنکه بگویید: خداوند خالق و آفریننده است.
بنابراین پس چرا به خالق بودن ما تصدیق نمىکنید؟
[نَحْنُ قَدَّرْنا بَیْنَکُمُ الْمَوْتَ] لفظ «قدّرنا» با تخفیف و تشدید خوانده شده یعنى ما بین شما مرگ را مقدّر نمودیم، نه غیر ما.
[وَ ما نَحْنُ بِمَسْبُوقِینَ] و ما مغلوب و ناتوان نیستیم.
[عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَکُمْ وَ نُنْشِئَکُمْ فِی ما لا تَعْلَمُونَ] شما را در عالمى انشا و ایجاد مىکنیم که شما آن را نمىدانید، یعنى کار ما به طور دایم تبدیل خلق به خلق دیگر، اخراج خلق اوّل از قبرهاى بدنها و انشاء و ایجاد آنان در عالم دیگر است نظیر اخراج جنین از رحم و انشاى او در عالم دیگرى که او نمىداند و تبدیل او به جنین دیگرى مىباشد و هیچ چیز نمىتواند مانع از این کار ما باشد.
[وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَهَ الْأُولى] نشئهى دنیا را دانستید، و دیدید که ما گیاهى را تبدیل به گیاهى دیگر نمودیم، گیاه را در نشئه حیوان و انسان انشاء کردیم و حیوان را در صورت حیوان دیگر یا انسان انشا کردیم و نطفه را از صورتى به صورتى دیگر و از مقامى به مقام دیگر و از حالتى به حالتى دیگر تبدیل نمودیم.
و هر اندازه که از حالتها و صورتها بر او عارض گشت از حالت سابقش برتر و بالاتر شد، و این دنیا جز مانند رحم براى جنین نیست و نقل جنین از رحم به دنیا چیزى نیست جز آنکه او را از زندان به جاى وسیع و راحت نقل مىدهند.
[فَلَوْ لا تَذَکَّرُونَ] پس چرا متذکّر نقل از دنیا به آخرت نمى شوید؟! و چرا متذکّر نمى شوید که این انتقال نیز جز انتقال از زندان به جاى بزرگ و واسع چیزى نیست، همان طور که نقل جنین به عالم دنیا استکمال او است و در این دنیا به بسیارى از کمالات مى رسد که تحصیل آنها در رحم ممکن نیست همین طور است نقل جنین دنیا از رحم دنیا به آخرت تا خیلى از کمالات را که در دنیا تحصیل آنها ممکن نبود به دست آورد، پس چرا متذکّر نمى شوید که نسبت عالم آخرت به دنیا مانند نسبت دنیا به رحم بلکه بالاتر از آن است.
و شما نشئه اولى و عالم دنیا را دانستید و فهمیدید که بودن شما در دنیا و اتّصال شما به آخرت در خواب که برادر مرگ است و مشاهدهى شما عالم مثال را یک بار یا دو بار، آزاد شدن از قبرهایتان که پیمودن زمان و مکان با وجود آن قبرها براى شما مشکل است.
پیمودن زمان و دیدن آنچه که در آینده واقع مىشود، پیمودن مکان و شاهد، حوادثى که در مکانهاى دو رخ مىدهد همهى این علامتها باید موجب تذکّر و یاد آورى باشد و متذکّر این معنا بشوید که مرگ اگر در این مورد شدیدتر و بالاتر از خواب نباشد پائینتر و کمتر از آن نیست، پس باید به این آزاد شدن و مردن و رها شدن از قیدها مشتاق باشید، تا زمان و مکان را طىّ کنید و مشاهده کنید آنچه را که در آینده رخ مىدهد، و آنچه را که در مکان و شهر تو نیست.
از امام سجّاد علیه السّلام آمده است: تعجّب و همه تعجّب از کسى است که نشئه اولى و عالم دنیا را مى بیند و نشئهى آخرت را انکار مىکند.
[أَ فَرَأَیْتُمْ ما تَحْرُثُونَ أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ] آیا شما کشت را مىرویانید و آن را به حدّ دانه و درو مىرسانید؟ یا ما این کار را انجام مىدهیم؟ شما نمىتوانید بگویید رویاندن و به مقام بارورى و درو رسانیدن کار بشر است، چون [لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْناهُ حُطاماً] اگر ما بخواهیم آن را خشک و هیزم مىکنیم که لایق سوزاندن باشد.
[فَظَلْتُمْ تَفَکَّهُونَ] «فکّههم بملح الکلام» یعنى با ظرافت و شیرینکارى سخن گفت، یعنى شما با همدیگر بر سبیل استهزا سخنان ظریف و شیرین مىگویید.
یا مقصود این است که شما در این مورد با هم سخن مىگویید و افسانه ها مىسازید.
[إِنَّا لَمُغْرَمُونَ] (و گویید) ما سخت در زیان و غرامت افتادیم.
لفظ «مغرمون» از «غرام» به معناى شرّ دائم و هلاک و عذاب است.
[بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ] ما قومى هستیم محروم از روزىها.
[أَ فَرَأَیْتُمُ الْماءَ الَّذِی تَشْرَبُونَ أَ أَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ] نمىتوانید بگویید که بشر باران نازل نموده است.
چون اگر ما مىخواستیم آب باران را شور و تلخ مىگردانیدیم.
[لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً فَلَوْ لا تَشْکُرُونَ] چرا شما شکر نمىکنید که منعم را به این نعمتها تعظیم کنید، بدین گونه که اوامر و نواهى او را امتثال نمایید.
[أَ فَرَأَیْتُمُ النَّارَ الَّتِی تُورُونَ أَ أَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها] درختى که شما از آن آتش و آتشزنه درست مىکنید، چه آن دو از درخت سبز گرفته مىشوند، که هرگاه یکى بر دیگرى ساییده شود آتش جرقّه مىزند.
[أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُنَ نَحْنُ جَعَلْناها] آتش یا درخت را ما چنین قرار دادیم که یادآور تصرّف حقّ تعالى باشد.
[تَذْکِرَهً] یادآور تصرّف حقّ تعالى و قرار دادن هر چیزى از سنخ خودش باشد مانند آتش، یا یادآور قدرت حقّ و عنایت او به خلقش باشد، چه از درخت سبز آتشى بیرون آورده که در بسیارى از موارد زندگیتان از آن بهرهمند مىشوید.
[وَ مَتاعاً] آنچه که موجب بهره و لذّت مىشود [لِلْمُقْوِینَ] (که براى ما یحتاج خود) به کار مى برند.
لفظ «أقوى» یعنى بىنیاز شده و فقیر شد، و در زمین گود خوابید، و همچنین است لفظ «قواء» با کسره و مدّ، و لفظ «قوایه» با فتحه.
و معناى آیه این است: وقتى پروردگار تو اینگونه عمل مىکند و چنین نعمت مىدهد پس تو تسبیح خدا بگوى.
[فَسَبِّحْ] تو تسبیح بگو و از ردّ کافرین غم و اندوه به خود راه مده [بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ] به سبب اسم پروردگارت تسبیح خدا بگو.
لفظ «باء» در «باسم» براى سببیّت است، یعنى سببیّت یادآورى خدا، یا سببیّت بشریّت على علیه السّلام، یا به سبب مقام نورانیّت او که همهى اینها اسم خدا هستند یا مقصود این است که اسم پروردگارت را تسبیح بگو که در این صورت لفظ «باء» صلهى «سبّح» مىباشد.
[فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ] سوگند به موقع نزول ستارگان (یا آیات کریمه قرآن).
لفظ «لا» زایده یا نافیه است، این جمله ردّ گفتهى کفّار است که مىگفتند قرآن جادو، یا شعر، یا افسانهى گذشتگان است.
یا لفظ «لا» نافیه است و نفى قسم مىکند، یعنى من در این ادّعاى خود که راجع به قرآن کریم است قسم یاد نمىکنم چون قرآن بودن آن واضح است و احتیاج به قسم ندارد.
و «بِمَواقِعِ النُّجُومِ» عبارت از محلّ غروب و محلّ طلوع ستارگان، یا انتشار و پراکندگى ستارگان در روز قیامت است.
یا مقصود «انواء» است که در جاهلیّت به آن معتقد بودند و آن سقوط ستارهاى است هنگام طلوع فجر و طلوع ستارهاى دیگر در مقابل آن.
یا مقصود رجم ستارهها به شیاطین است، چنانچه در خبر است، چه از امام صادق علیه السّلام روایت شده که مواقع نجوم عبارت از رجم ستارگان به شیاطین است، و مشرکین به آن ستارگان قسم مىخوردند که خداى تعالى فرمود: من به آنها قسم نمىخورم.
و ممکن است مقصود از مواقع نجوم مواقع نزول قرآن باشد، چه قرآن نیز تدریجا نازل شده است.
[وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِیمٌ إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ] آنچه که بر تو خوانده مىشود، یا آنچه که به تو وحى مىشود، یا قرآن ولایت على علیه السّلام قرآنى است کریم و عزیز و بزرگ.
[فِی کِتابٍ مَکْنُونٍ] کتاب مکنون عبارت از امام مبین یا کتاب نفوس کلّى است که همان کتاب محفوظ است.
زیرا قرآن از مقام جمع الجمع که مقام مشیّت است به مقام جمع نازل شده که آن مقام عقول طولى و عرضى است، به مقام نفوس کلّى نازل شده و نخست در همان مقامها ثابت گشته، سپس از آن مقامات به سینهى نبىّ صلّى اللّه علیه و آله سپس از آنجا به حسّ مشترک او نازل گشته، سپس از آنجا به خارج آمده و به صورت الفاظ و حروف، یا به صورت نوشته و نقوش در آمده و قرآن در تمام این مقامات جامع بین وحدت و کثرت و احکام قلب و قالب و علم و عمل است.
[لا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ] که جز دست پاکان نرسد.
این جمله خبر است و بر خبر بودن باقى مىباشد، زیرا قرآنى که در کتاب مکنون است به حریم قدس آن دست کسى نمىرسد، مگر آنکه از لوث گناهان و محرّمات پاک شده باشد و از ناپاکى توجّه به کثرات وانانیّتها و پلیدى حدود و تعیّنات، خالى و پاکیزه باشد.
و لیکن چون تکلیف مطابق تکوین و ظاهر موافق باطن بود تکلیف بر حسب مقام بشرى این است که قالب انسان با قالب قرآن و ظاهر آن تماس پیدا نکند.
چنانچه در اخبار وارد شده و علما به آن فتوا دادهاند و گفتهاند:
خبر در اینجا در معناى نهى است.
یعنى مسّ قرآن جائز نیست مگر براى کسى که از حدثها و خبثها پاک و پاکیزه باشد و از همین جاست که از مسّ کردن نخ و جلد و کاغذ آن بدون طهارت نهى کردهاند و در همین مورد به همین آیه استشهاد نمودهاند.
روایت شده: آنگاه که عمر به خلافت رسید از على علیه السّلام درخواست نمود که قرآن را به آنها بدهد، گفت: اى ابو الحسن آن قرآن را که نزد أبو بکر آوردى بیاور تا طبق همان قرآن اجتماع کنیم.
على علیه السّلام فرمود: هیهات که چنین چیزى ممکن نیست و من قرآن را نزدیکتر آوردم تا بر شما اتمام حجّت کرده باشم، تا در قیامت نگویید که ما از آن غافل بودیم، یا بگویید قرآن را نزد ما نیاوردید، بدانید قرآنى که نزد من است جز پاکان و اوصیا از فرزندان من کسى آن را مسّ نمىکنید.
عمر گفت: آیا وقت معیّنى براى اظهار آن قرآن هست؟ على علیه السّلام فرمود: بلى.
آنگاه که قائم علیه السّلام از فرزندان من قیام کند قرآن را ظاهر مىسازد و مردم را بر عمل به آن وامىدارد و سنّت طبق آن جریان پیدا مىکند.
[تَنْزِیلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ] این کتاب تنزیلى از پروردگار عالم است این جمله تکریم و بزرگداشت دیگرى براى قرآن است.
[أَ فَبِهذَا الْحَدِیثِ] قرآنى که این وصف را دارد، یا قرآن ولایت علىّ علیه السّلام، یا این حدیث که قرآن کریم است و جز پاکان آن را مسّ نمىکنند، یا حدیث انحصار آفریدن و زراعت و فرو فرستادن باران و ایجاد درخت آتش در خداى تعالى.
[أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ] نفاق ورزیده و خلاف آنچه که در دل دارید عمل مىکنید.
دهن نافق، داهن و أدهن یعنى ظاهر نمود خلاف آنچه را که در قلبش بود.
[وَ تَجْعَلُونَ رِزْقَکُمْ أَنَّکُمْ تُکَذِّبُونَ] رزق انسانى خودتان را که آن حظّ و نصیب شماست از قرآن قرار مىدهید، در زندگانى و حیات انسانى از قرآن مدد مىجویید، چه قرآن با علم و اخلاقش روزى انسان است و در عین حال شما آن را تکذیب مى کنید، یا محمّد صلّى اللّه علیه و آله و یا خدا را تکذیب مى کنید.
یا تکذیب خودتان را مانند روزى خود قرار مى دهید که شما هیچ وقت از آن جدا و منفکّ نیستید، یا قرآن را که خداوند آن را به شما روزى داده یا سایر روزىهایتان را بر چنان صفتى قرار مى دهید که گویى منعم و رازق را تکذیب مى کنید، یا شکر و روزیتان را تکذیب خود قرار مى دهید.
چنانچه نقل شده که در بعضى از مسافرتهاى محمّد صلّى اللّه علیه و آله تشنگى شدیدى بر مردم غلبه کرد، محمّد صلّى اللّه علیه و آله دعا کرد و همه سیراب شدند، سپس شنید مردى مىگوید: باران بر ما بارید به جهت چنین و چنان؛ که خداى تعالى این آیه را نازل فرمود: وَ تَجْعَلُونَ رِزْقَکُمْ أَنَّکُمْ تُکَذِّبُونَ [فَلَوْ لا إِذا بَلَغَتِ] نفسها یا روحها وقتى به حلقوم برسند.
[الْحُلْقُومَ وَ أَنْتُمْ] شما اى کسانى که روحهایتان به حلقوم رسیده، یا شما اى اهل کسانى که در حال احتضار هستند.
[حِینَئِذٍ تَنْظُرُونَ] در آن هنگام شما به احوال خود و خروج روحهایتان نظر مىکنید، یا به حال محتضرها و خروج روحهایشان نظر مىکنید و مىبینید نمىتوانید روحها را به بدنها باز گردانید.
[وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ] در آن هنگام ما به محتضر از شما نزدیکتریم.
[مِنْکُمْ] از شما نزدیکتریم و وجه نزدیکتر بودن خدا این است که قرب و نزدیکى مردم به محتضر قرب مکانى است که مشتمل بر جدایى و فراق و غایب شدن است به خلاف قرب و نزدیکى خداى تعالى که قرب او به اشیا قرب مقوّم است مانند قرب فصل نسبت به نوع خود و این چنین نزدیکى و قرب در مورد هیچ شیئى از اشیا نسبت به شیئى از اشیاء محقّق نمىشود مگر براى مقوّم نسبت به متقوّم، که مقوّم نسبت به آن چیزى که مقوّم آن است از خود آن چیز نزدیکتر است.
و لذا خداى تعالى به اشیا از خود آنها نزدیکترست.
[وَ لکِنْ لا تُبْصِرُونَ] شما ما را نمىبینید یا نزدیکتر بودن ما را نمى بینید.
[فَلَوْ لا إِنْ کُنْتُمْ غَیْرَ مَدِینِینَ] اگر شما بدون پاداش بودید، یا بدون محاسبه و حساب بودید، یا اگر مملوک نبودید، چه لفظ «دین» به معناى پاداش، خوارى، درد، حساب، قهر و غلبه، استعلا، تسلّط، حکم،اکراه و ملک آمده است. و همهى این معانى در اینجا مناسب است.
[تَرْجِعُونَها] ضمیر در اینجا به «روح» بر مىگردد.
[إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ] اگر شما در تکذیب خود راست مىگویید که مىگویید نه ثوابى هست، نه عقابى، نه پاداش و نه خدایى.
[فَأَمَّا إِنْ کانَ] اگر متوفّى و میّت از مقرّبین باشد.
[مِنَ الْمُقَرَّبِینَ] از سابقین باشد.
[فَرَوْحٌ] لفظ «روح» با ضمّهى را خوانده شده.
یعنى براى او روح یا از او روح است، که سابق همهى اینها را داراست.
یا او روح است، که همه براى او و از او است و او قوام محتضر است و لفظ «روح» با ضمّه عبارت از چیزى است که حیات نفسها به سبب آن است و مؤنّث نیز مىشود.
و معناى دیگر آن قرآن و وحى، و جبرئیل و ملایکهاى بزرگتر از جبرائیل و میکائیل مىباشد و نیز به معناى امر نبوّت و حکم خدا آمده است و لفظ «روح» با فتحه به معناى راحت و رحمت و نسیم باد است.
[وَ رَیْحانٌ] ریحان گیاهى است معروف، یا هر گیاهى است که بوى خوشى داشته باشد و به معناى روزى نیز آمده است.
[وَ جَنَّهُ نَعِیمٍ] گویا که خداى تعالى با روح و ریحان به مراتب عالى بهشتها اشاره نموده است، «جَنَّهِ النَّعِیمِ» اشاره به مراتب پایین است.
و ممکن است مقصود از «جَنَّهِ النَّعِیمِ» معنایى باشد که شامل جمیع مراتب بهشتها باشد بنا بر آنکه لفظ «نعیم» بر نعیم صورى و معنوى تعمیم داده شود.
یا مقصود این است که در عالم برزخها روح و ریحان است و در عالم آخرت «جَنَّهِ النَّعِیمِ» است چنانچه در خبر آمده است.
[وَ أَمَّا إِنْ کانَ مِنْ أَصْحابِ الْیَمِینِ] و اگر از اصحاب یمین است.
تفسیر یمین به على علیه السّلام و تفسیر اصحاب او[۷] به شیعهى على علیه السّلام که با بیعت خاصّ ولوى به دست او بیعت کردهاند گذشت.
نیز مکرّر این مطلب گذشت که یمین عالم ارواح است، اصحاب یمین کسانى هستند که در توجّه یا اتّصال به عالم ارواح پاک متمکّن گذشته اند و توجّه و اتّصال به عالم ارواح پاک حاصل نمى شود مگر با ولایت که با بیعت خاصّ ولوى محقّق مى شود.
[فَسَلامٌ لَکَ] سلام بر تو اى محمّد [مِنْ أَصْحابِ الْیَمِینِ] اصحاب یمین در بهشتها بر حسب مراتب پائین تو مجاور تو خواهند بود و بر تو سلام و درود تحیّت مى فرستند.
یا آنها سلامتى تو هستند، بدین معنا که آنان به منزلهى اجزاء تو مىباشند و از آفات آخرت سالماند و سلامتى آنها سلامتى تو است.
یا مقصود این است که سلام بر تو اى کسى که او از اصحاب یمین است، یعنى هیچ کدام نسبت به همدیگر بد نمى باشند، یا به همدیگر تحیّت سلام مى فرستند.
یا مقصود این است: اى کسى که خطاب دربارهى او ممکن است چه اصحاب یمین سلامت همه است و به همه تحیّت مىگویند.
[وَ أَمَّا إِنْ کانَ مِنَ الْمُکَذِّبِینَ الضَّالِّینَ فَنُزُلٌ مِنْ حَمِیمٍ] و امّا اگر از گمراهان و منکران است نصیبش حمیم جهنّم است.
آب داغ که حرارت آن شدید باشد، یعنى چنین آبى براى آنان آماده شده است، چنانچه براى مهمان جهت بزرگداشت او آماده مىشود.
[وَ تَصْلِیَهُ جَحِیمٍ][۸] یعنى آتش جهنّم و داخل نمودن در آتش.
[إِنَّ هذا لَهُوَ حَقُّ الْیَقِینِ] آنچه که ذکر شد از اصناف سهگانه و جزاء آنها همان حقّ الیقین است.
بدان که شیئى متیقّن داراى سه حالت است، چون آنچه که با یقین درک شده است یا در مقام علم متیقّن یا در مقام شهود، بدین معنا که آنچه درک شده با چشم یا با بصیرت مورد شهود و مشاهده نیز مىباشد.
یا در مقام تحقّق متیقن است، بدین معنا که آنچه درک شده با درک کننده تحقق مى یابد و ذات او مى شود.
مثال براى این مطلب یقین به آتش است، که یقین به آتش گاهى به وسیله ادراک دود است که از آثار آتش است، یا با مشاهده و دیدن دود و آتش است، یا گشتن عین آتش، که اوّلى علم الیقین و دومى عین الیقین و سوّمى حقّ الیقین مى باشد.
و اضافهى «حقّ» به «یقین» از قبیل اضافهى سبب به مسبّب یامسبّب به سبب است و معناى آن این است که این مطلب متحقّق و واقع است، آثار آن موجب یقین است، یا یقین به آن موجب حصول و تحقق آن است.
[فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ] اى رسول تو نام بزرگ خداى خود را تسبیح گوى (و دائما به یاد حقّ باش) بیان این آیه اندکى قبل از این گذشت.
قال علىّ علیه السّلام فى تقلّب الاحوال علم جواهر الرّجال فرمود: گوهر مردان در آزمایشگاه دگرگونى احوال معلوم مىشود.
دگرگونى حال و وضع زمان نشان مىدهد گوهر مردمان منهاج البراعه ج ۲۱ ص ۲۸۷ و ۲۸۸
ترجمه تفسیر بیان السعاده فى مقامات العباده، ج۱۳، ص: ۵۴۹
[۱] منظور روز قیامت است. نور الثقلین ج ۵
[۲] مؤمنى هستند که توقف مىکنند براى حساب. نور الثقلین ج ۵
[۳] کسانى که سبقت کردند به سوى بهشت بدون حساب. نور الثقلین ج ۵
[۴] امام صادق علیه السّلام: على بن أبی طالب است. نور الثقلین ج ۵ ص ۲۱۲
[۵] قال رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله: اللّحم سیّد الطعام فى الدّنیا و الآخره. گوشت آقاى غذاها در دنیا و آخرت است.
نور الثّقلین ج ۵ ص ۲۱۲
[۶] على بن ابى طالب علیه السّلام و اصحاب شیعته. نور الثقلین ج ۵ ص ۲۱۲.
[۷] تفسیر نور الثقلین ج ۵ ص ۲۲۹.
[۸] فهولاء مشرکون- اصول کافى فى اعداء آل محمد. تفسیر على بن ابراهیم.