ترجمه بیان السعاده فى مقامات العباده سلطان محمد گنابادی«سلطان علیشاه» سوره الحدید
سوره الحدید
همهى این سوره که بیست و نه آیه است مدنى مىباشد.
[سوره الحدید (۵۷): آیات ۱ تا ۲۹]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ
سَبَّحَ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ (۱) لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ هُوَ عَلى کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (۲) هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ (۳) هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّهِ أَیَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ یَعْلَمُ ما یَلِجُ فِی الْأَرْضِ وَ ما یَخْرُجُ مِنْها وَ ما یَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ وَ ما یَعْرُجُ فِیها وَ هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ ما کُنْتُمْ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ (۴)
لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (۵) یُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهارِ وَ یُولِجُ النَّهارَ فِی اللَّیْلِ وَ هُوَ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (۶) آمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَکُمْ مُسْتَخْلَفِینَ فِیهِ فَالَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ أَنْفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ کَبِیرٌ (۷) وَ ما لَکُمْ لا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّکُمْ وَ قَدْ أَخَذَ مِیثاقَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ (۸) هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ عَلى عَبْدِهِ آیاتٍ بَیِّناتٍ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَ إِنَّ اللَّهَ بِکُمْ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ (۹)
وَ ما لَکُمْ أَلاَّ تُنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ لِلَّهِ مِیراثُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لا یَسْتَوِی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ أُولئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَهً مِنَ الَّذِینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا وَ کُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ (۱۰) مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ (۱۱) یَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ یَسْعى نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمانِهِمْ بُشْراکُمُ الْیَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ (۱۲) یَوْمَ یَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الْمُنافِقاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَراءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ باطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَهُ وَ ظاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذابُ (۱۳) یُنادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قالُوا بَلى وَ لکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمانِیُّ حَتَّى جاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَ غَرَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ (۱۴)
فَالْیَوْمَ لا یُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیَهٌ وَ لا مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مَأْواکُمُ النَّارُ هِیَ مَوْلاکُمْ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ (۱۵) أَ لَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ وَ ما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لا یَکُونُوا کَالَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ (۱۶) اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها قَدْ بَیَّنَّا لَکُمُ الْآیاتِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ (۱۷) إِنَّ الْمُصَّدِّقِینَ وَ الْمُصَّدِّقاتِ وَ أَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً یُضاعَفُ لَهُمْ وَ لَهُمْ أَجْرٌ کَرِیمٌ (۱۸) وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ أُولئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَحِیمِ (۱۹)
اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاهُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَهٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَکُونُ حُطاماً وَ فِی الْآخِرَهِ عَذابٌ شَدِیدٌ وَ مَغْفِرَهٌ مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٌ وَ مَا الْحَیاهُ الدُّنْیا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ (۲۰) سابِقُوا إِلى مَغْفِرَهٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّهٍ عَرْضُها کَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ (۲۱) ما أَصابَ مِنْ مُصِیبَهٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی أَنْفُسِکُمْ إِلاَّ فِی کِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِکَ عَلَى اللَّهِ یَسِیرٌ (۲۲) لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ (۲۳) الَّذِینَ یَبْخَلُونَ وَ یَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَ مَنْ یَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ (۲۴)
لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمِیزانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَیْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِیٌّ عَزِیزٌ (۲۵) وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً وَ إِبْراهِیمَ وَ جَعَلْنا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّهَ وَ الْکِتابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ (۲۶) ثُمَّ قَفَّیْنا عَلى آثارِهِمْ بِرُسُلِنا وَ قَفَّیْنا بِعِیسَى ابْنِ مَرْیَمَ وَ آتَیْناهُ الْإِنْجِیلَ وَ جَعَلْنا فِی قُلُوبِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَهً وَ رَحْمَهً وَ رَهْبانِیَّهً ابْتَدَعُوها ما کَتَبْناها عَلَیْهِمْ إِلاَّ ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ فَما رَعَوْها حَقَّ رِعایَتِها فَآتَیْنَا الَّذِینَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ (۲۷) یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ یُؤْتِکُمْ کِفْلَیْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ (۲۸) لِئَلاَّ یَعْلَمَ أَهْلُ الْکِتابِ أَلاَّ یَقْدِرُونَ عَلى شَیْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ أَنَّ الْفَضْلَ بِیَدِ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ (۲۹)
ترجمه:
(۵۷/ ۲۹- ۱)
آنچه در آسمانها و زمین است، خداوند را تسبیح مىگوید، و اوست پیروزمند فرزانه.
او راست فرمانروایى آسمانها و زمین، که زنده مى دارد و مى میراند، و او بر هر کارى تواناست.
اوست اول و آخر و ظاهر و باطن و او به همه چیز داناست.
اوست که آسمانها و زمین را در شش روز آفرید، سپس بر عرش استیلا یافت؛ مى داند که چه چیزى وارد زمین مى شود و چه چیزى از آن بیرون مىرود؛ و آنچه از آسمان فرومى آید و آنچه به آن فرامى رود؛ و او هرجا که باشید با شماست، و خداوند به آنچه مى کنید بیناست.
فرمانروایى آسمانها و زمین او راست، و کارها به خداوند باز گردانده شود.
از شب مى کاهد و بر روز مىافزاید و از روز مى کاهد و بر شب مى افزاید و از راز دلها آگاه است.
به خداوند و پیامبر او ایمان بیاورید و از آنچه شما را در آن جانشین ساخته است انفاق کنید؛ آرى کسانى از شما که ایمان آورده و انفاق کنند پاداشى بزرگ دارند.
و شما را چه مى شود که به خداوند ایمان نمىآورید، حال آنکه پیامبر شما را دعوت مى کند که به پروردگارتان ایمان آورید، و به راستى اگر ایمان داشته باشید از شما پیمانتان را گرفته است.
اوست که بر بنده اش آیاتى روشنگر فروفرستاده است تا شما را از تاریکیها [ى جهل و کفر] به سوى نور [علم و ایمان] باز برد؛ و بى گمان خداوند در حقّ شما رئوف مهربان است.
و شما را چه مى شود که در راه خدا انفاق نمى کنید، حال آنکه میراث آسمانها و زمین از خداوند است؛ و از میان شما کسى که پیش از پیروزى [فتح مکّه] انفاق و کارزار کرده باشد [با دیگران] برابر نیست؛ اینان بلندمرتبهترند از کسانى که بعد از آن انفاق و کارزار کرده اند؛ و همه را خداوند وعدهى نیکى [/ بهشت] داده است؛ و خداوند به آنچه مى کنید آگاه است.
کیست که در راه خداوند قرض الحسنه دهد، تا آن را برایش دو چندان سازد و براى او پاداشى ارجمند است.
روزى که مردان مؤمن و زنان مؤمن را بینى که نورشان پیشاپیش آنان و در سمت راستشان مى شتابد؛ امروز بشارت شما بوستانهایى است که جویباران از فرو دست آن جارى است که جاودانه در آن هستید؛ این همانا رستگارى بزرگ است.
روزى که مردان منافق و زنان منافق به مؤمنان گویند به خاطر ما درنگ کنید تا از نورتان روشنى فراگیریم، گفته شود به پس پشت خویش باز گردید و نورى بجویید؛ سپس میان آنان دیوارى زده شود که درى دارد، از درونسو در آن رحمت است و از برونسوى آن عذاب است.
آنان را ندا دهند که مگر ما با شما نبودیم؟ گویند چرا [گفته شود] ولى شما خودتان را در بلا افکندید و چشم به راه [حوادث سوء براى مسلمانان] بودید و شک و شبهه ورزیدید و آرزوها شما را فریفت، تا آنکه فرمان الهى [/ مرگ] در رسید، و [شیطان] فریبکار شما را در حقّ خداوند فریب داد.
پس امروز نه از شما و نه از کافران، بدل و بلاگردانى پذیرفته نشود؛ سرا و سر انجام شما آتش [دوزخ] است؛ او پناه شماست و بد سر انجامى است.
آیا مؤمنان را هنگام آن نرسیده است که دلهایشان به یاد خداوند و آنچه از حقّ که نازل شده است، خشوع یابد؟ و مانند کسانى نباشند که پیشترها به آنان کتاب آسمانى داده شده است و سپس روزگارشان دراز نمود؛ آنگاه دلهایشان سخت شد و بسیارى از آنان نافرمان بودند؟!
بدانید که خداوند زمین را پس از پژمردنش زنده مىدارد؛ به راستى که آیات [خود] را براى شما به روشنى بیان کردیم، باشد که تعقّل کنید.
بىگمان مردان صدقه بخش و زنان صدقه بخش و کسانى که در راه خدا قرض الحسنه داده اند، براى آنان دو چندان شود، و براى آنان پاداشى ارجمند است.
و کسانى که به خداوند و پیامبرانش ایمان آورده اند، اینانند که صدّیقند؛ و شهیدان نزد پروردگارشان هستند، اجرشان و نورشان را دارند؛ و کسانى که کفر ورزیدهاند و آیات ما را دروغ انگاشته اند اینانند که دوزخى اند.
بدانید که همانا زندگانى دنیا بازیچه و سرگرمى، و زیور و فخرفروشى در میان شما و افزونطلبى در اموال و اولاد است، همانند بارانى که کشاورزان را گیاه آن خوش آید، سپس پژمرده شود و آن را زرد شده بینى، سپس خرد و ریز شود؛ و در آخرت هم عذابى شدید هست و هم آمرزش و خشنودى از جانب خداوند؛ و زندگانى دنیا جز مایهى فریب نیست.
به سوى آمرزشى از پروردگارتان، و بهشتى که پهناى آن هم چند پهناى آسمان و زمین است و براى مؤمنان به خداوند و پیامبران او آماده شده است، بشتابید؛ این بخشش الهى است که به هر کس خواهد ارزانىاش دارد؛ و خداوند داراى بخشش بیکران است.
هیچ مصیبتى در زمین [به جسم و مال] و به جانهاى شما نرسد مگر آنکه پیش از آنکه آن را آفریده باشیم در کتابى [ثبت] است؛ بىگمان این امر بر خداوند آسان است.
تا آنکه بر آنچه از دست شما رود اندوه مخورید و بر آنچه به شما بخشد شادمانى مکنید؛ و خداوند هیچ متکبّر فخرفروشى را دوست ندارد.
همان کسانى که بخل مى ورزند و مردمان را نیز به بخل مى فرمایند؛ و هر کس روى برتابد، [بداند که] خداوند است که بى نیاز ستوده است.
به راستى که پیامبرانمان را همراه با پدیدههاى روشنگر فرستادیم و همراه آنان کتاب آسمانى و سنجه فروفرستادیم، تا مردم به دادگرى برخیزند؛ و آهن را پدید آوردیم که در آن [مایهى] ستیز و صلابت است و نیز سودهایى براى مردم، تا سر انجام خداوند معلوم بدارد که چه کسى در نهان [دین] او و پیامبرانش را یارى مى دهد؛ بى گمان خداوند نیرومند پیروزمند است.
و به راستى نوح و ابراهیم را به رسالت فرستادیم، و در زاد و رود آن دو، پیامبرى و کتاب آسمانى قرار دادیم؛ آنگاه بعضى از آنان رهیافته و بسیارى از آنان نافرمانند.
سپس از پى ایشان پیامبرانمان را آوردیم، و عیسى بن مریم را از پى آوردیم، و به او انجیل دادیم و در دل کسانى که از او پیروى کردند رأفت و رحمت قرار دادیم، و رهبانیّتى را به صورت بدعتى در پیش گرفتند که ما آن را بر ایشان واجب نکرده بودیم، مگر آنکه در طلب خشنودى الهى آن را در پیش گرفته بودند، ولى چنانکه شایستهى رعایت بود، رعایتش نکردند؛ آنگاه به مؤمنان آنان پاداششان را بخشیدیم و بسیارى از آنان نافرمانند.
اى مؤمنان از خداوند پروا کنید و به پیامبر او ایمان آورید، تا بهرهى دو چندان از رحمت خویش به شما ارزانى دارد، و براى شما نورى قرار دهد که با آن [به درستى] راه مىروید و شما را بیامرزد؛ و خداوند آمرزگار مهربان است.
تا اهل کتاب بدانند که صاحب اختیار چیزى از بخشش و بخشایش الهى نیستند؛ و بخشش و بخشایش به دست خداوند است، به هر کس که خواهد ارزانى اش دارد؛ و خداوند داراى بخشش بیکران است.
تفسیر
[سَبَّحَ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ] هر چه در آسمانها و زمین است همه به تسبیح ذات اقدس پروردگار مشغولند.
در سورهى بنى اسرائیل در تفسیر قول خداى تعالى: وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ گذشت، و مکرّر گذشت که مقصود از تسبیح- از هر چیزى که باشد- تنزیه لطیفهى الهیّه و وجههى ربّانى هر چیزى از نقایص مادّه و حدود آن است.
زیرا که هر موجودى که در فطرت و ذاتش داراى قوّه و استعداد باشد از قوّه به فعلیّت، از نقص به کمال خارج مىشود و نسبت به مراتب ناقص خود از حدود به اطلاق خارج مى شود، این خروج همان تسبیح فعلى است، و چون این وجههى الهى از وجهى ربّ او و از جهتى اسم ربّ او، از جهتى اسم ربّ او و از جهتى شیئیّت آن شیئى و ذات اوست.
لذا مقصود از تسبیح تنزیه همان لطیفه مىباشد اعمّ از آنکه معلّق بر اللّه باشد یا بر ربّ یا بر اسم ربّ و لفظ «لام» در «اللّه» زایده است براى تقویت آورده شده و لفظ «اللّه» مفعول به «سبّح» یا براى تعلیل است و مفعول آن محذوف مى باشد.
و لفظ «سبّح» مأخوذ از «سبحان اللّه» به طریقهى مشتقّات جعلى است، یعنى آنچه که در آسمانها و زمین است «سبحان اللّه» مى گوید، یا از تسبیح به معناى تنزیه کردن خداست، اختلاف به ماضى و مضارع در این سورهها براى اشعار به این است که تسبیح فطرى اشیاء است و مقیّد به زمان خاصّى نیست و از سوى دیگر براى تجدید نشاط سامع و تفنّن و تنوّع در عبارت است و آوردن مصدر در سورهى بنى اسرائیل براى اشعار به این است که خداى تعالى در ذات خویش منزّه است چه تسبیح کنندهاى او را تسبیح بگوید یا تسبیح نگوید.
[وَ هُوَ الْعَزِیزُ] او غالب است، و غلبهى او اقتضا مى کند هر چیزى تسبیح او گوید، چون هر چیزى به غالب توجّه دارد و او را تعظیم مى کند و از هر نقصى او را تنزیه مى کند.
[الْحَکِیمُ] خداى تعالى کسى است که صنع هر چیزى را متقن نموده به نحوى که هیچ چیز یافت نمى شود مگر آنکه تسبیح گوى اوست، چون صنع خداى تعالى متقن و محکم است هیچ کس متوجه تسبیح شیئى از اشیا نمىشود و اگر تسبیح اشیا را بفهمد و احساس کند هلاک یا دیوانه مىشود مگر آنکه گوش ملکوتى او باز شود.
[لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ] آن خدایى که آسمانها و زمین همه ملک اوست؛ این جمله وجه دیگرى براى تسبیح هر چیزى براى خداى تعالى است.
[یُحْیِ] او خلق را زنده مى گرداند.
یعنى به طور مستمرّ در هر آن گروهى را با نفخ حیات حیوانى در جنینها زنده مى گرداند.
[وَ یُمِیتُ] و باز مى میرند و به طور استمرارى گروهى را از حیات حیوانى مى میراند.
یا به طور استمرارى نفوسى را با حیات انسانى با دمیدن نفخ و لوى زنده مى گرداند و گروهى را از حیات انسانى مى میراند، یا با حیات برزخى زنده مى گرداند و از حیات حیوانى مىمیراند، یا زمینها را با گیاه زنده مى کند، و گیاه را با آب طراوت و سبزى و شادابى مى بخشد، و حیوان را با حیات حیوانى، و انسان را با حیات انسانى زنده مىکند، و هر یک از اینها را با مرگ مناسب خودش مىمیراند، یا به طور استمرار هر چیزى را با اخراج از قوّه و استعداد زنده مىکند و همان چیز را از فعلیّت ناقص مىمیراند.
و این معناى اخیر به تسبیح اشیا موافقتر است، گویا که گفته است: خداى را آنچه که در آسمانها و زمین است تسبیحگو است، بدین گونه که از قوّهها به فعلیّتها در مىآیند، و خارج کنندهاى از قوّه به فعلیّت خداى تعالى است، زیرا او با فعلیّتها زنده مى کند و از نقائص و کمبودها مى میراند.
[وَ هُوَ عَلى کُلِّ شَیْءٍ] و او بر هر چیز از میراندن و زنده کردن و غیر اینها توانا است.
[قَدِیرٌ هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ] در ترکیب موجودات او اوّل است، و در تحلیل آنها او آخر است نظیر وحدت در اعداد.
جهت اشاره به همین معنا وارد شده است: «اى کسى که براى تو است وحدانیّت عدد» چه ترکیب همهى مراتب اعداد از وحدت است نه غیر آن و تحلیل آنها نیز به وحدت است نه غیر آن، و به همین لحاظ است که خداى تعالى فرمود:
[وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ] چه ظواهر و بواطن اعداد جز وحدت چیزى نیست، و آنچه که موجب تمییز بین مراتب است جز امر اعتبارى عدمى چیزى نیست.
یا معناى آیه این است که او به لحاظ مراتب و اعتبار حیثیّت علیّت و معلولیّت اوّل است، چون خداى تعالى به این لحاظ اوّل علّتهاى فاعلى و آخرت علّتهاى غایى است، چون او مسبّب اسباب و علّه العلل، غایت غایتها و نهایت نهایتهاست.
یا معناى آیه این است که او اوّل در ادراک است، زیرا آنچه بر مدارک اوّلا ظاهر مىشود همان وجود است که آن حقیقت حقّ اوّل تعالى است.
و او آخر در ادراک است، بدین معنى که درککننده هر چه اجزاى مدرکات خویش را تمیز دهد و هر کدام را از دیگرى جدا کند درک شده و مدرک حقیقى خویش را جز اوّل تعالى نمى یابد و در نتیجه آخر مدرکات او اوّل تعالى مى شود.
و به همین معنا خداى تعالى فرمود: وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ یعنى آنچه که از اشیاى نخست درک مىشود همان اوّل تعالى است، چون از هر چیزى او ظاهر است و آنچه که در آخر درک مىشود نیز اوست، چون او باطن از هر چیزست، باطن چیزى است که از ادراک پنهان است و با نوعى تحمّل زحمت و نظر از اشیا درک مىشود.
و ممکن است آیه اشاره به چیزى باشد که صوفى در مقام توحید به آن قایل است که این معنا براى بعضى از سالکین به طریق حال و براى بعضى دیگر به طریق مقام ظاهر مىشود و مادامىکه آن توحید حال یا مقام براى او نشده گفتن آن و به زبان آوردن آن جائز نیست و اگر براى سالک به صورت حال در آمد در حین زوال و از بین رفتنش نباید آن را به زبان آورد.
و اگر توحید حال یا مقام او نباشد و آن را بر زبان آورد خون او مباح مىشود و آن چنین است که خداى تعالى بر سالک به اسم واحد یا احد تجلّى نماید، پس او در وجود جز واحد یا احد نمى بیند، نه اوّل مى بیند و نه آخر، نه علّت و نه معلول، نه ظاهر و نه باطن، نه صاعد و نه نازل، نه درککننده و نه درک شونده، بلکه همهى اینها را اعتباراتى از نفوس محجوب و زیر پرده است، عدمهایى است که داراى حقیّت و حقیقتى نیستند.
بنا بر این معناى آیه چنین مىشود: او اوّل است بدون آنکه اوّلیّت برایش اعتبار شود و آخر است بدون اعتبار آخر بودن، او همچنین ظاهر وباطن است، یعنى او چیزى و اعتبارى در دار وجود نیست.
و در شعر زیر نیز به همین مقام اشاره شده است:
| حلول و اتّحاد اینجا محال است | که در وحدت دویى عین ضلال است. | |
و هر چه که به صورت نثر و نظم از این مقوله ذکر کردهاند اشاره به همین مقام یا ناشى از آن است، و به جائز نبودن گفتن و بر زبان آوردن این وحدت و جائز نبودن اعتبار آن براى غیر کسى که حال یا مقامش چنین باشد گفته شده:
| الا تا با خودى زنهار زنهار | عبارات شریعت را نگهدار | |
[وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ] و او به همه امور عالم داناست. این جمله به منزلهى قول خداى تعالى: إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ مُحِیطٌ است، زیرا علم او عین ذات او است، و چون احاطه به همهى اشیا دارد نسبت به همه اشیا اوّل و آخر و ظاهر و باطن است.
[هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ] اوست خدایى که آسمانها و زمین را در شش روز بیافرید.
همهى این جملهها در صورتى که با حرف عطف همراه نباشد مستأنفه و جواب سؤالهاى مقدّر یا جمله حالیّه است.
[فِی سِتَّهِ أَیَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ] آنگاه بر عرش استیلا یافت. این آیه با بیان آن در سورهى اعراف گذشت.
[یَعْلَمُ ما یَلِجُ فِی الْأَرْضِ وَ ما یَخْرُجُ مِنْها وَ ما یَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ وَ ما یَعْرُجُ فِیها] و او هر چه در زمین فرود آید، و آنچه از آسمان نازل شود و آنچه بالا رود همه را مىداند.
این آیه با بیان آن در سورهى سبا گذشت.
[وَ هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ ما کُنْتُمْ] هر کجا باشید او با شماست. این معیّت و همراهى معیّت قیّومى است و لازمهى رحمت رحمانى خداست، که خداى تعالى با وجود فعلىاش همهى اشیاست و قوام و فعلیّت اشیا و اوّل و آخر و ظاهر و باطن آنهاست، این آیه تهدید و ترغیب است.
[وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ] و به آنچه کنید خدا آگاه است. این جمله متمّم و مکمّل تهدید و ترغیب است.
[لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ] پادشاهى آسمان و زمین متعلّق اوست این جمله تأکید در مقام مدح است، چون تأکید و تکرار در مقام مدح و رضا مطلوب است همان طور که در مقام ذمّ و غضب مطلوب مىباشد، و جملهى اوّل در مقام تعلیل تسبیح گفتن اشیاست، جملهى دوّم در مقام تعلیل احاطهى علم او به اشیا و تتمیم تهدید و ترغیب است.
[وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ یُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهارِ وَ یُولِجُ النَّهارَ فِی اللَّیْلِ] و بازگشت کارها به سوى اوست شب را در روز نهان کند و روز را در شب پنهان سازد؛ این آیه در سورهى آل عمران گذشت.
[وَ هُوَ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ] و اوست که به اسرار درونى خلق آگاه است.
یعنى خداوند به سینهها آگاه است و همه نیّتها و خطورات ذهنى، خیالات، حالتها و عادتها، یا قوا و استعدادها را مىداند که صاحبان سینهها از آنها آگاه نیستند.
[آمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ] (الا اى بندگان) به خدا و رسول او ایمان آورید.
ترجمه تفسیر بیان السعاده فى مقامات العباده، ج۱۳، ص: ۵۶۲
این جمله به منزلهى نتیجهى سابق است، گویا که فرموده باشد:
حالا که این مطلب را دانستید دیگر در روى گردانیدن از خدا و رسولش عذرى براى شما باقى نمىماند، یا دیگر عذرى ندارید در خروج از قول خدا و رسولش دربارهى ولایت على علیه السّلام.
پس ایمان به خدا بیاورید و گفتهى او را در مطلق اوامر و نواهى تصدیق کنید، یا گفتهى او را در مورد ولایت على علیه السّلام تصدیق نمایید.
و بر رسول او ایمان بیاورید با بیعت عام یا بیعت خاصّ، یا او را در آنچه از احکام یا ولایت علىّ گفته تصدیق نمایید.
چون خطاب از جانب خداى تعالى عامّ است شامل موجودین از مسلمانها و غیر مسلمانها و معدومین مىشود لفظ «آمنوا» نیز باید عام باشد و شامل اذعان، تصدیق، بیعت اسلامى عامّ و بیعت ایمانى خاصّ باشد، گویى که فرموده باشد: اى کفّار و اى کسانى که آمادگى (پذیرش) اسلام را دارید از موجودین و معدومین به خدا و رسولش ایمان بیاورید با بیعت عامّ به دست رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله و اى مسلمانان اذعان کنید، خدا و رسولش را در آنچه که رسول صلّى اللّه علیه و آله به شما مىگوید از مطلق احکام یا ولایت على علیه السّلام تصدیق کنید.
و با بیعت خاصّ ولوى به خدا و رسولش صلّى اللّه علیه و آله یا به دست خلیفه و جانشین او ایمان بیاورید و معانى ایمان در اوّل سورهى بقره گذشت.
[وَ أَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَکُمْ مُسْتَخْلَفِینَ فِیهِ] از آنچه که خداوند به شما داده و شما را جانشین و خلیفه قرار داده انفاق کنید، یعنى اموال دنیوى و اعراض و حشمت و اعضاء و قوا و نیروها و نسبت افعال و اوصاف به خودتان و انانیّت شما، یعنى از همهى اینها انفاق کنید.
و براى اشعار به اینکه همهى آنچه که دارید عاریه و امانت نزد شماست و شأن عاریه و امانت این است که برگردانده و به صاحب آن مستردّ گردد تا انفاق بر شما آسان شود فرمود: «مستخلفین» از استخلاف و خلیفه.
[فَالَّذِینَ آمَنُوا] آنان که با بیعت عامّ یا بیعت خاصّ ایمان آوردند.
[مِنْکُمْ وَ أَنْفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ کَبِیرٌ] پس بر آنان که از شما ایمان آورده و انفاق کردند پاداش بزرگ (بهشت ابد) خواهد بود.
وعدهى پاداش بزرگ براى اشعار به این است که منظور از ایمان بیعت خاصّ ولوى است، چون پاداش بزرگ جز بر ولایتى که از بیعت خاصّ حاصل مىشود نیست.
[وَ ما لَکُمْ لا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ] چرا اذعان یا تصدیق نمىکنید، یا چرا با بیعت عامّ نبوى اسلام نمىآورید، یا چرا با بیعت خاصّ ولوى ایمان نمىآورید؟! (چه شده است که به خدا و رسولش ایمان نمىآورید)؟! [وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّکُمْ] ایمان بیاورید به پروردگار و ربّ مطلق که او ربّ الأرباب است، یا ربّ شما در ولایت که او علىّ علیه السّلام است.
[وَ قَدْ أَخَذَ] خداوند پیمان گرفته است.
[مِیثاقَکُمْ] خداوند در عالم ذرّ از شما پیمان گرفته که ایمان به خدا بیاورید، یا با محمّد صلّى اللّه علیه و آله یا با علىّ علیه السّلام بیعت کنید، و رسول صلّى اللّه علیه و آله از شما پیمان گرفته که در بیعت عام از قول او تخلّف نورزید.
لفظ «أخذ» به صورت مجهول نیز خوانده شده.
[إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ] اگر شما تصدیق کننده و اذعان کننده هستید، یا اگر شما با بیعت عام اسلامى بیعت کردهاید و جواب آن به قرینهى سابق محذوف است، یعنى اگر شما ایمان دارید و تصدیق مى کنید پس چرا به علىّ علیه السّلام ایمان نمى آورید با بیعت خاصّ ولوى در حالى که رسول صلّى اللّه علیه و آله از شما پیمان گرفته که از قول او تخلّف نکنید.
[هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ عَلى عَبْدِهِ] اوست خدایى که بر بندهى خود نازل کرد.
مقصود از بندهى خدا رسول صلّى اللّه علیه و آله است که شما را دعوت به ایمان به علىّ علیه السّلام مىکند.
[آیاتٍ بَیِّناتٍ] آیات قرآن و معجزات نبوى.
[لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ] تا شما را از ظلمات و تاریکىهاى مادّه و شبهات و شکوک و هواها و وابستگىها خارج کند، به نور تجرّد و یقین اطلاق و رها شدن از هواها و وابستگىها رهنمون گردد.
[وَ إِنَّ اللَّهَ بِکُمْ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ] و خداوند بسیار در حقّ شما مشفق و مهربان است.
[وَ ما لَکُمْ أَلَّا تُنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ] چرا در راه خدا انفاق نمى کنید در حالى که شما در راه خدا هستید که آن جهادست، یا در راه حجّ، یا در راه هجرت به سوى رسول صلّى اللّه علیه و آله، یا به سوى امام هستید، یا در حالى که شما در طریق قلب و سلوک به قلب و به سوى خدا هستید، یا چرا شما در تحصیل راه خدا و آن ولایت و طریق قلب است انفاق نمىکنید.
یا چرا در تعظیم راه خدا انفاق نمىکنید؟ و راه خدا عبارت از هر خیرى است از عبادات و جهاد و حجّ، یا رسالت یا ولایت است.
[وَ لِلَّهِ مِیراثُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ] وارث تمام (اهل) آسمانها و زمین خداست.
این جمله حالیّه در موضع تعلیل است، و اضافهى لفظ «میراث» یا بیانیّه، یا به تقدیر «فى» یا به تقدیر لام است.
چون آسمانهاى ارواح و آنچه که در آنها است، و زمینهاى اشباح و آنچه که در آنهاست میراث مقام مشیّت است که آنها را انسان کامل و عقول از مشیت ارث مىبرند، ما بعد عقول از عقول ارث مى برد، ما بعد از نفوس از نفوس ارث مى برند، ما بعد از عالم مثال از عالم مثال ارث مى برند و همهى اینها از خداى تعالى.
و موالید تکوینى میراث و به جا مانده از کاملهاست که از بعضى به بعضى به ارث مىماند و اموال عرضى دنیوى میراث از بنىآدم است که از بعضى به بعضى به ارث مىرسد، پس چرا آنچه که براى خدا است به امر خدا از آن انفاق نمىکنید.
[لا یَسْتَوِی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ] کسى که قبل از فتح و پیروزى انفاق کرد و به قتال و جنگ پرداخته است، کسى که بعد از فتح انفاق و مقاتله کرده، مساوى نیست با کسى که انفاق و مقاتله ننموده است فقرهى دوّم به قرینهاى که گفته مى شود حذف شده است.
بدان که فتح اطلاق مىشود بر یارى و پیروزى، بر دادن خدا غنیمتهاى دنیوى و اخروى را که لازمهى پیروزى، فتح بلاد و فتح باب قلب است.
و نیز اطلاق مىشود بر فتح بلاد و کشورگشایى، بر فتح باب قلب، و مخاطبین آیه مسلمانانى بودند که بیشتر همّتهایشان منحصر بر پیروزى بر دشمنان و فتح شهرها و جمع کردن غنیمتهاى دنیوى بود، ولى مؤمنین بیشتر همّتهایشان بر فتح باب قلب و جمع غنیمتهاى اخروى بود.
و آیات قرآن بر مراتب حالتهاى مردم با کثرت و گستردگى شان نازل شده است و اختلاف تفاسیر که از معصومین علیهم السّلام وارد شده به اعتبار اختلاف احوال مردم است، گستردگى وجوه قرآن بر حسب گستردگى احوال مردم است پس صحیح است که گفته شود: مساوى نیست از شما کسى که قبل از یارى و پیروزى انفاق کند.
یا قبل از غنیمتهاى دنیوى یا اخروى، یا قبل از کشورگشایى مسلمین، یا قبل از فتح مکّه با کسى که چنین نیست.
و همچنین صحیح است گفته شود: مساوى نیست از شما کسى که انفاق کند قبل از فتح باب قلب به ملکوت و کسى که پس از قوّت مسلمین و غلبهى آنان انفاق نماید، در وقتى انفاق کند که غنایم زیادست و امید آن مىرود که غنایم و فتح بلاد پشت سر هم واقع شود و در وقتى باب قلب باز شده و چیزى را مشاهده کند که نه چشمى آن را دیده و نه گوشى آن را شنیده باشد.
که انفاق و مقاتله قبل از این جز از قوّت یقین و ثبات قلب و قوّت شجاعت و سخاوت محقّق نمى شود.
و امّا بعد از حضور و حصول امور فوق دیگر دشمنى و نیرومندى باقى نمىماند تا مقاتله و جنگ سخت باشد، و دیگر میل و محبّتى به اموال و قوا و انانیّتها باقى نمىماند، چون در عوض انفاق چیزى شریفتر و برتر و بهتر یافته است و دیگر انفاق دشوار نمى گردد.
پس کسى که در هنگام ضعف مسلمین انفاق و قتال مىکند درجهاش بزرگتر است چون یقین او قوىتر است و اجر انفاق و قتال در غیاب بزرگتر است از انفاق و قتال در حضور.
بعضى در معناى آیه گفتهاند: مساوى نیست از شما کسانى که قبل از فتح رسول به سبب معراج انفاق کنند، چه رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله بعد از معراج از جهت تأثیر قوىتر بود و کسى که قبل از معراج انفاق کند مانند درخت زیتون است که شرق و غرب جهان بدان فروزان است بدون آنکه آتشى زیت آن را بر افروزد.
و مولوى قدّس سرّه در بیان این آیه چه خوب گفته است:
| یؤمنون بالغیب مىباید مرا | زان ببستم روزن فانى سرا | |
| لیک یک در صد بود ایمان به غیب | نیک دان و بگذر از تردید و ریب | |
| بندگى در غیب آید خوب و کش | حفظ غیب آید در استبعاد خوش | |
| قلعه دارى کز کنار مملکت | دور از سلطان و سایه سلطنت | |
| پاس دارد قلعه را از دشمنان | قلعه نفروشد به مال بىکران | |
| نزد شه بهتر بود از دیگران | که به خدمت حاضرند و جان فشان | |
| پس به غیبت نیمذرّه حفظ کار | به که اندر حاضرى زان صد هزار | |
[أُولئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَهً مِنَ الَّذِینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا وَ کُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى] و آن مسلمانانى که پیش از فتح مکّه در راه دین انفاق و جهاد کردند و خدا به هر چه کنید آگاه است.
یعنى ثواب نیکو، یا عاقبت نیکو.
[وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ] خداوند به آنچه عمل مىکنید آگاه است، پس احتیاجى نیست که در اعمالتان شما حضور داشته باشید.
[مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ] خداوند قرض را به او دو برابر و به طور مضاعف ردّ مىکنید، و براى قرضدهنده نیز پاداشى است کریم که هیچ منّت و کوتاهى و زوال در آن نیست.
این آیه با بیان آن در اواخر سورهى بقره گذشت.
از امام کاظم علیه السّلام آمده است[۱] که این آیه در صلهى امام نازل شده است و در روایتى دیگر: در دولت فسّاق نازل شده.
[یَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِینَ] اى رسول ما یاد آر روزى را مردان و زنان مؤمن.
لفظ «یوم» ظرف «یضاعفه» یا ظرف خبر در قول خداى تعالى: لَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ یا ظرف «کریم» یا ظرف لفظ «یقال» مىباشد که قبل از قول خداى تعالى:
بُشْراکُمُ الْیَوْمَ تقدیر گرفته شده، یا ظرف «یسعى» است و معناى آن این است که هر زمان که مؤمنین و مؤمنات را مىبینى، یعنى روزى که آنها را مى بینى چنین مىبینى.
[وَ الْمُؤْمِناتِ یَسْعى نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمانِهِمْ] وقتى چشم بصیرتت را باز کنى روزى که مؤمنین را ببینى مى بینى که نور ایمانشان از پیش رو و سمت راست آنها مى شتابد.
و مقصود از این نور آن کیفیّتى است که در قلب بیعت کننده با بیعت خاصّ ولوى به سبب قبول ولایت داخل مى شود، آن فعلیّت اخیر بیعت کننده است و از همین جاست که او فرزند کسى مى شود که با او بیعت کرده است.
گاهى او را در یک واقعه به صورت کسى مىبیند که به دست او بیعت کرده و گاهى به صورت فرزند او از صلب او مىبیند، این کیفیّت یک کیفیّت عرضى نیست، بلکه آن یک صورت جوهرى است که از ولىّ امرش نازل شده و به قلب او داخل گشته و قول خداى تعالى: وَ لَمَّا یَدْخُلِ الْإِیمانُ فِی قُلُوبِکُمْ اشاره به همین صورت است و آن صورت با چشمان حسّى دیده نمى شود، بلکه با چشم بصیرت در دنیا و آخرت دیده مى شود و در عالم برزخها و آخرت آن صورت از پوشش مادّه رها مى شود و هر کس که از حجاب چشم مادّى رهایى یافته آن را مى بیند.
پس هر کس آن را مىبیند، صاحب نور نیز آن را مىبیند و مىبیند که آن کیفیّت به صورت امامش در پیش رویش راه مىرود، اختیار پیش رو و سمت راست بدان جهت است که آن صورت نورانى است و استنارهى از آن به مقدارى که بر او ظاهر شود، پشت سر مؤمن دنیاست که ظلمانى و تاریک است و شمال او ملکوت سفلى است که آن تاریکترست و نورانى با ظلمانى تناسب ندارد.
پیش روى او عالم غیب است که آن نور محض است، سمت راست او عالم ارواح پاک است که آن نیز نورانى است و گاهى آن نور بر سالک ظاهر مىشود، و آن هنگامى است محبّت او شدّت بگیرد، در سلوک خود استقامت نماید و با مرگ اختیارى بمیرد، این همان مطلبى است که صوفى ها مىگویند مبنى بر اینکه سالک باید در سلوک خود به حصول حال حضور اهتمام بورزد.
و این همان شناخت على علیه السّلام به نورانیّت است که آن معرفت خداست، این همان است که حضور و سکینه و فکر نامیده شده و این همان ذکر حقیقى خداست.
[بُشْراکُمُ الْیَوْمَ] تو مى گویى یا ملایکه مى گویند، یا به آنها گفته مىشود: امروز بر شما بشارت باد.
[جَنَّاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها] بهشتى که نهرها زیر درختانش جارى است بشارت باد.
در آخر سورهى آل عمران باین جریان نهرها از زیر بهشتها گذشت.
[ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ] و این همان سعادت و فیروزى بزرگ شماست.
[یَوْمَ یَقُولُ الْمُنافِقُونَ] در آن روز مردان و زنان منافق به اهل ایمان گویند.
این جمله بدل از «یَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِینَ» یا بدل از «الیوم» است.
[وَ الْمُنافِقاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونا] بما نگاه کنید و شتاب مکنید یا منتظر باشید.
[نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ] و بنگرید ما را تا از نور و روشنایى شما ما هم بگیریم.
چون بین مؤمنین و نور آنها و بین منافقین مناسبتى نیست به آنها گفته مىشود برگردید به پشت سرهایتان.
[قِیلَ ارْجِعُوا وَراءَکُمْ] همان طور که در دنیا پشت سرتان بر مىگشتید.
[فَالْتَمِسُوا نُوراً] از باب استهزا به آنان گفته مىشود: نورى دیگر طلب کنید.
[فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ] دیوارى بین آنها کشیده مىشود.
[لَهُ بابٌ باطِنُهُ] باطن درب یا باطن دیوار.
[فِیهِ الرَّحْمَهُ وَ ظاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذابُ] دیوار عبارت از حجابى است که بین ملکوت سفلى و ملکوت علیا حاجز و حاجب است، باطن آن به ملکوت علیاست که در آن رحمت و رضوان است، و ظاهر آن به ملکوت سفلى است که در آن جهنّم و آتش آن و انواع عذاب آن است.
[یُنادُونَهُمْ] منافقین زن و مرد ندا سر مىدهند و به مؤمنین مىگویند: مگر ما در انسانیّت با شما نبودیم.
[أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ] مگر ما در انسانیّت، یا در اسلام و بیعت عامّ، یا در ایمان و بیعت خاصّ با شما نبودیم؟
[قالُوا بَلى] جواب مىدهند که چرا، در ظاهر اسلام و در ظاهر ایمان با ما بودید.
[وَ لکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ] و لیکن شما فتنه کردید.
لفظ «فتنه» به معناى این است که تو چیزى را بپسندى و به معناى آب کردن طلا و نقره، گمراه کردن و در فتنه واقع ساختن نیز مىباشد.
[أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ] منتظر هلاکت محمّد صلّى اللّه علیه و آله یا مؤمنین بودید.
[وَ ارْتَبْتُمْ] در دین خویش شکّ کردید و در این جهت با ما نبودید.
[وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمانِیُ] و آرزوها شما را از طلب آخرت و عمل براى آن بازداشت و مغرور کرد.
[حَتَّى جاءَ أَمْرُ اللَّهِ] تا امر خدا به قبض ارواح شما رسید.
[وَ غَرَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ] شیطان شما را به خدا مغرور ساخته، که گفته خدا کریم است و زمان توبه وسیع است.
[فَالْیَوْمَ لا یُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیَهٌ] اگر فدیه هم داشته باشید امروز از شما گرفته نمىشود در حالى که فدیه ندارید.
[وَ لا مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا] و از آنان که کافر شدند نیز فدیه پذیرفته نمىشود.
[مَأْواکُمُ النَّارُ هِیَ مَوْلاکُمْ] آتش متصدّى امر شماست، که آن مالک شماست و غیر از آتش چیزى در شما تصرّفى ندارد (و شما سزاوارید به آن).
[وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ] و آتش جایگاه بسیار بدى است.
[أَ لَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ] آیا وقت آن نرسیده تا کسانى که ایمان آوردهاند دلهایشان به یاد خدا ترسان گردند.
وقتى حال منافقین و نور مؤمنین را ذکر کرد و از سوى دیگر نفاق ناشى از ایستادن در یک مرتبه و راضى شدن به وقوف در آن مرتبه است کندى حرکت مؤمنین را به مقامات بالاتر گوشزد کرد به نحوى که از ایستادن بر مراتب حاصله آنان را بر حذر نمود، زیرا استفهام در اینجا براى توبیخ و انکار است.
در سورهى بقره بیان معنى خشوع و فرق بین آن و بین خضوع و تواضع در تفسیر قول خداى تعالى: وَ إِنَّها لَکَبِیرَهٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِینَ گذشت.
مقصود از ذکر خدا ذکرى است که از صاحب ذکر گرفته شود، یا تذکّر خدا و تذکّر عظمت او است، یا مقصود صاحب ذکر است و آن على علیه السّلام با بشریّت او است یا على علیه السّلام با مقام نورانیّتش صاحب ذکر است.
[وَ ما نَزَلَ مِنَ الْحَقِ] و به آنچه از حقّ فرود آمده.
مقصود از حقّ آیات قرآن، یا احکام رسالت، یا قرآن ولایت على علیه السّلام یا واردات آفاقى یا انفسى است.
[وَ لا یَکُونُوا] لفظ «یکونوا» به صورت غایب خوانده شده و آن نفى است و عطف بر «تخشع» یا نهى شده است و عطف بر «أ لم یأن» به اعتبار معنا، گویى که گفته باشد: نباید مؤمنین بر مقام خود بایستند و توقّف کنند و نباید چنین باشند.
و به صورت خطاب خوانده شده که مىتواند نفى باشد و عطف بر«تخشع» و التفات از غیبت باشد، مىتواند نهى باشد و عطف به اعتبار معنا و التفات، تقدیر آیه چنین مىشود: (لا یقفوا و لا یکونوا).
[کَالَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ] زمان وقوف و ایستادن در مقامشان طول کشید، ترقّى به مقاماتى که از آنها مفقود است نکردند.
[فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ] بیشتر آنها منافق شدند، و فاسق گشتند، و از حکم امامشان خارج شدند.
از امام صادق علیه السّلام روایت شده: معناى این آیه این است که در امام قائم علیه السّلام چنین باشد، یعنى این آیه دربارهى مؤمنین در زمان غیبت نازل شده و خداوند با این آیه آنها را بر حذر داشته که به سبب وقوف بر مقام واحد و عدم خروج به مقامات بالاتر منافق شوند، مانند منافقین زمان محمّد صلّى اللّه علیه و آله که به سبب وقوف در یک مقام و خارج نشدن از آن به مقامات بالاتر منافق شدند، چه به آنان کتاب نبوّت داده شد و قبل از مؤمنین آن را پذیرفتند و قبول کردند.
[اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها] بدانید که زمین را خدا پس از مرگ زنده مىگرداند.
گویا بعد از آنکه مؤمنین را از وقوف بر حذر داشت و آنها را بر این وقوف توبیخ کرد گروهى از واقفین و توقّفکنندگان از رحمت مأیوس شدند و گفتند: بنا بر این براى ما جز قساوت دلها چیزى نیست.
پس خداى تعالى براى از بین بردن یأس و ناامیدىشان و ترجیح دادن جانب امید و رجا فرمود: بدانید که خداوند زمین قلوب مؤمنین را با ذکر خدا در دنیا یا با نور امام در آخرت زنده مىکند پس از روح خداو رحمت او مأیوس نشوید.
[قَدْ بَیَّنَّا لَکُمُ الْآیاتِ] ما آیات (تدوینى آفاقى و انفسى) و دلایل قدرت خود را براى شما بیان کردیم.
[لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ] باشد که شما خرد بورزید (تا متنبّه شده و اندیشه کنید) یا با ادراک عقلانى درک کنید، یا با عقلهایتان درک دریابید که ایستادن در یک مقام موجب قساوت قلب است و ذکر جلا، روشنى دلها و موجب خشوع است.
[إِنَّ الْمُصَّدِّقِینَ وَ الْمُصَّدِّقاتِ] همانا مردان و زنانى که در راه خدا صدقه و احسان کنند.
لفظ «مصدّقین و المصدّقات» با تشدید صاد از باب تفعّل خوانده شده، یعنى کسانى که صدقه مىدهند و با تخفیف صاد از باب تفعیل خوانده شده، یعنى کسانى که خدا و رسولش را تصدیق کردند.
[وَ أَقْرَضُوا اللَّهَ] و به خدا قرض نیکو دهند.
این جمله حالیّه یا معترضه یا معطوف بر صلهى الف و لام است و به هر تقدیر تقیید تصدّق است اگر تصدّق به معناى انفاق مطلق باشد، یا تأکید آن است اگر به معنى انفاق لوجه اللّه باشد.
و ممکن است مقصود از تصدّق انفاق بر نیازمندان و مقصود از قرض دادن به خدا صلهى امام باشد[۲].
و بنا بر قرائت تخفیف صاد جمله عطف مىشود و به منزلهى این است که گفته شود: کسانى که ایمان آوردند و انفاق کردند.
و بنا بر قرائت تشدید صاد قول خدا: إِنَّ الْمُصَّدِّقِینَ وَ الْمُصَّدِّقاتِ وَ أَقْرَضُوا اللَّهَ [قَرْضاً حَسَناً یُضاعَفُ لَهُمْ وَ لَهُمْ أَجْرٌ کَرِیمٌ] (یعنى به محتاجان قرضالحسنه دهند) خدا احسان آنان را چندین برابر سازد و پاداش با لطف و کرامت نیز عطا کند.
به منزلهى این است که گفته شود: (ان الذین یعطون الزکاه) و جمله بیان جزاى انفاق است و قول خداى تعالى:
[وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ أُولئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ[۳]] بیان جزا و پاداش ایمان است.
و به عبارت دیگر: إِنَّ الْمُصَّدِّقِینَ بیان جزاء قوّه عمّاله است.
و الَّذِینَ آمَنُوا بیان جزاى قوّهى علّامه است.
و به عبارت دیگر اوّلى بیان جزاى زکات است و دوّمى بیان جزا و نماز و ترجیح جانب قوّهى علّامه و نماز بر قوّهى علامه و زکات مىباشد. چه قول خداى تعالى: أُولئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ [وَ الشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ] براى حصر کردن کمال صدق و راستى و شهادت در آنانست و قول خداى تعالى:
[لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ] تفخیم و بزرگداشت اجر و نور آنها است، و این تفخیم از آن جهت حاصل مىشود که اجر و نور اضافه به آنها شده است و این بدان معناست که شناخت اجر آنان ممکن نیست مگربه سبب اضافه شدن به آنها.
و بعضى گفتهاند: لفظ «الشّهداء» مبتداء است، و «لهم اجرهم» خبر آن مىباشد.
از امام باقر علیه السّلام آمده است که فرمود: کسانى از شما که این مطلب را بشناسد و بفهمد، انتظار آن را بکشد و به وجود خیر در آن گمان برد به خدا سوگند او مانند کسى است که با شمشیرش در رکاب قائم علیه السّلام جهاد کرده است، پس فرمود: بلکه به خدا سوگند مانند کسى است که با شمشیرش در رکاب رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله جنگ کرده باشد، سپس براى بار سوم فرمود: بلکه به خدا سوگند مانند کسى است که در رکاب رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله شهید شده باشد.
و در میان شما دراینباره آیهاى از کتاب خدا وجود دارد.
گفته شد: آن آیه کدام است؟
فرمود: قول خداى تعالى: «وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ … تا آخر آیه» سپس فرمود: شما به خدا سوگند صادق و شهدا نزد پروردگارتان هستید و اخبارى که به این مضمون وارد شده، یعنى صدّیقین و شهدا را به شیعیانشان تخصیص داده بسیار است.
و این خبر که ذکر مىشود از نقل بقیّه اخبار بىنیاز مىکند.
و آن خبر این است: از امیر المؤمنین علیه السّلام روایت شده: وقتى در جنگ نهروان امام علیه السّلام خوارج را کشت مردى خدمت امام علیه السّلام رسید و عرض کرد: یا امیر المؤمنین علیه السّلام خوشا به حال ما که در این موقف در حضور شما بودیم و شاهد جنگ در رکاب شما بودیم و به همراهى شما خوارج را کشتیم.
امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: سوگند به خدا که دانه را شکافت و خلق را آفرید کسانى در این موقف ما را همراهى کردند و با ما بودند که هنوز خداوند پدران و اجداد آنان را نیافریده است.
آن مرد عرض کرد: گروهى که هنوز آفریده نشدهاند چگونه با ما همراه بودند؟
امام علیه السّلام فرمود: بلکه گروهى در آخر الزّمان به وجود مىآیند، که با ما در آنچه که هستیم شریک مىشوند و بر ما سلام مىکنند، به حقّ آنان شرکاى ما هستند.
[وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَحِیمِ[۴]] و آنان که به خدا کافر شدن و آیات الهى را تکذیب کردند آنها اهل آتش دوزخند.
این جمله در مقابل «الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ» مىباشد.
[اعْلَمُوا] بدانید.
این جمله ابتداى کلامى است که از ما قبلش منقطع است و تشویق به زهد در زندگى دنیا و لوازم آن و ترغیب به آخرت و انفاق و آسان نمودن انفاق است.
[أَنَّمَا الْحَیاهُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ] که زندگانى دنیا به حقیقت بازیچه است طفلانه و لهو و عیّاشى.
لعب چیزى است که داراى یک غایت خیالى غیر عقلانى است و لهو چیزى است که هیچ غایت خیالى هم ندارد، یعنى غایتى که درک و احساس شود ندارد وگرنه جائز نیست که کار شخصى فاعل مختار بدون غایت باشد.
و تقدیر آیه چنین است: بدانید که متاع زندگى دنیا، یا حاصل زندگى دنیا لعب و لهو است.
[وَ زِینَهٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ] و آرایش زنانه و تفاخر و خودستایى با یکدیگر و حرص افزودن مال و فرزندان یعنى زندگى دنیا طلب زیادى و غلبه کردن در اموال و اولاد است.
و براى قوّهى عاقله هیچ یک از این امور باقى نمى ماند.
[کَمَثَلِ غَیْثٍ] مانند بارانى است که به موقع ببارد.
این جمله مفعول دوّم «اعلموا» است، یا لفظ «انّما» و ما بعدش جاى در مفعول نشسته است، یا این جمله خبر مبتداى محذوف است.
[أَعْجَبَ الْکُفَّارَ نَباتُهُ] گیاه باران، یعنى گیاهى که به سبب باران روییده است.
و خداى تعالى فرمود: روییدن گیاه کفّار را به شگفت و اعجاب واداشته، چون کفّار از آن جهت که به خدا کافرند به صورت گیاه بیشتر شگفت زده مىشوند به خلاف غیر کفّار که آنها به منعم و انعام او خوشحال مىشوند.
[ثُمَّ یَهِیجُ] سپس خشک مىشود، از باب اینکه به غایت و آخر مىرسد یا به آفتى دچار مىگردد.
[فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَکُونُ حُطاماً] سپس هیزم مىشود و لایق سوختن و آتش.
[وَ فِی الْآخِرَهِ عَذابٌ شَدِیدٌ] و در عالم آخرت (دنیا طلبان را) عذاب سخت جهنّم است.
زندگى دنیا و نازل شدن آب حیات از آسمان ارواح را مثل به آمدن باران از آسمان زده و صورت انسان را در ابتداى کار تشبیه به روییدن گیاه کرده که در ابتدا ضعیف است.
سپس استوا و بزرگ شدن انسان را تشبیه به استوا و بزرگ شدن گیاه کرده که در آن حال گیاه سبز و شاداب مى شود و غافل از آخرت شگفت زنده مى گردد، سپس انحطاط و پایین آمدن انسان و بالاخره مرگ او را تشبیه به خشک شدن گیاه و زردى و شکستگى آن کرده، سپس عذاب اخروى را براى کسى که فریب دنیا را خورده به آتش شدن و سوختن گیاه خشک تشبیه نموده است.
[وَ مَغْفِرَهٌ مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٌ] مغفرت و رضوان براى کسى است که فریب دنیا را نخورده است، یا براى همه است به شرط استعداد و استحقاق.
[وَ مَا الْحَیاهُ الدُّنْیا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ] زندگى دنیا بهره و لذّتى است که از غرور ناشى مىشود یا متاعى است که سبب غرورست.
[سابِقُوا] (الا اى مؤمنان) بشتابید.
این جمله به منزلهى نتیجه، یا جواب سؤال مقدّر است که ناشى از ما قبلش مىباشد، گویى که گفته شده: اگر حیات و زندگى دنیا متاع غرور است و اهل دنیا در آخرت معذّب هستند پس ما چه کار کنیم؟
فرمود: به مغفرت خدا سبقت بگیرید.
[إِلى مَغْفِرَهٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّهٍ عَرْضُها کَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ] به سوى آمرزش پروردگارتان و براه بهشتى که عرضش به قدر پهناى آسمان و زمین است.
در سورهى آل عمران بیان تشبیه عرض بهشت به عرض آسمانها و زمین گذشت.
[أُعِدَّتْ لِلَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ] براى اهل ایمان به خدا و پیامبرانش مهیّا گردیده. این جمله صفت، یا حال، یا مستأنفه است.
[ذلِکَ] این ایمان به خدا و رسولان او، یا این مغفرت و بهشت که ذکر شد.
[فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ] و این فضل خداست که به هر کس خواهد عطا مىکند.
چه مبدأ توفیق براى ایمان که سبب مغفرت و بهشت است ناشى از خداى تعالى است، بنابراین کسى به سبب خودش یا عملش داخل بهشت نخواهد شد.
[وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ] و فضل و کرم خدا بسیار عظیم است.
[ما أَصابَ] این جمله از ما قبلش منقطع یا جواب سؤالى است که از ما قبلش ناشى شده است، گویى که گفته شده: اگر خداوند نسبت به بندگانش داراى فضل باشد پس این مصائب و بلاها از کجا مىآیند؟ در جواب فرمود: ما أَصابَ …
[مِنْ مُصِیبَهٍ فِی الْأَرْضِ] آنچه که از بلاهاى عمومى که در عالم کبیر بر اموال اهل زمین مىرسد.
[وَ لا فِی أَنْفُسِکُمْ إِلَّا فِی کِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها] قبل از آنکه انفس را خلق کنیم، یا قبل از آنکه زمین و نفسها را خلق کنیم و مقصود از کتاب لوح محفوظ است.
و مقصود این است که مصائب و بلاها محقّق نمىشوند مگر با علم و قدرت و مصیبت وارد ساختن ما.
[إِنَّ ذلِکَ] این ثبت در کتاب [عَلَى اللَّهِ یَسِیرٌ] بر خدا آسانست.
[لِکَیْلا تَأْسَوْا] (این را بدانید) تا هرگز آنچه از دست شما رود دلتنگ نشوید.
لفظ «لکیلا تأسوا» متعلّق به قول خدا: «فى کتاب» یا متعلّق به محذوف است و تقدیر آیه این است که ما این مطلب را به شما خبر دادیم تا بدانید آنچه که در زمین واقع مىشود در لوح ثابت، با علم و ارادهى ما واقع مىشود تا شما بر گذشتهها تأسّف نخورید.
[عَلى ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ] براى اینکه بر هر چه که از شما فوت مىشود صبر کنید و راضى باشید و خداى را شکر نمایید، این معنا نهایت زهد است، چون تغییر نکردن در آنچه که از دست مىرود و در آنچه که به دست مىآید کمال زهد است.
چنانچه از امیر المؤمنین علیه السّلام روایت شده که فرموده: همهى زهد بین دو کلمهى از قرآن آمده است؟ خداى تعالى فرمود: لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ کسى که بر گذشته تاسّف نخورد، و به آنچه که به دست مىآید خوشحال نگردد هر دو طرف زهد را دارا مىباشد.
از امام باقر علیه السّلام آمده است: این آیه دربارهى ابى بکر و اصحابش نازل شده[۵]، یکى راجع به گذشته و یکى راجع به قضایاى بعد و آینده.
یعنى تأسّف نخورید که علىّ بن ابى طالب علیه السّلام مخصوص به فضایلى بود که شما آن فضائل را نداشتید و خوشحال نشوید براى فتنهاى که بعد از رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله بر شما عارض گشته است.
[وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ] و خدا دوستدار هیچ متکبّر خودستایى نیست.
این جمله عطف بر قول خدا: «ما أصاب» است.
و مقصود این است که اندوهناک نشدن بر گذشته و خوشحال نشدن بر آینده گاهى از باب تکبّر و فخر است که این ممدوح نیست، این معنا فقط وقتى ممدوح است که ناشى از زهد در دنیا باشد.
یا معناى آیه این است: صدقه دهندگانى که انفاق مى کنند و همچنین مؤمنین انفاق کننده و آنان که صدقه نمى دهند ولى تکبّر مى کنند و از انانیّت خود کم نمى کنند، آنان که فخر مى فروشند و ایمان به خدا و رسولش نمى آورند مورد غضب خدا هستند.
مکرّر این مطلب گذشته که مفهوم این عبارت اگر چه اعمّ از مبغوض بودن آنانست ولى مقصود بر حسب مقام همین معناست.
[الَّذِینَ یَبْخَلُونَ] کسانى که در مورد اموال و اعراض و قوا و انانیّتهایشان بخل مى ورزند و انفاق نمى کنند، از انانیّت خویش کم نمى کنند و مطیع خدا و رسولش نمى شوند.
[وَ یَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَ مَنْ یَتَوَلَ] هر کس از انفاق و ایمان برگردد به خداوند متعال ضررى نمى رساند.
[فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِیُ] چه خداى تعالى بىنیاز است و احتیاجى به اموال و اعراض و انفاق شما از چیزهایى که باید انفاق شود ندارد.
[الْحَمِیدُ] خداوند کسى است که احتیاج به ایمان و تصدیق و تعظیم شما ندارد.
و مقصود کسى است که از على علیه السّلام، یا از خدا و رسول دربارهى ولایت علىّ علیه السّلام روى بر مىگرداند.
زیرا که على علیه السّلام که مظهر خدا است بى نیاز از اعراض کننده و انفاق اوست، او در ذات خودش حمید است، خواه کسى او را تصدیق کند یا تکذیب.
در اینجا این گمان پیش مىآید که کسى سؤال کند: به چه وسیله انسان مىتواند مؤمن و انفاق کننده باشد تا از ایمان و على علیه السّلام روى بر نگرداند؟ خداى تعالى جواب این سؤال را چنین مىدهد:
لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ رسولان خویش را با احکام رسالت و معجزهها که دلالت بر صدق آنها بکند فرستادیم، پس هر کس ایمان بخواهد به آنان روى بیاورد.
[وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ] کتاب نبوّت، کتابهاى تدوینى و ملّتهاى الهى صورتهاى آنان هستند.
و لذا از امام صادق علیه السّلام دربارهى این آیه وارد شده: کتاب اسم اکبر است که با آن علم هر چیزى که با انبیا علیهم السّلام بوده دانسته مىشود.
امام علیه السّلام فرمود: آنچه که به نام کتاب تورات، انجیل و فرقان خوانده مىشود که در آن کتاب لوح و کتاب صالح و شعیب و ابراهیم علیه السّلام است با همین اسم اکبر شناخته مىشود.
پس خداى عزّ و جلّ خبر داده: إِنَّ هذا لَفِی الصُّحُفِ الْأُولى صُحُفِ إِبْراهِیمَ وَ مُوسى پس صحف ابراهیم کجاست؟
صحف ابراهیم علیه السّلام همان اسم اکبر است و صحف موسى علیه السّلام همان اسم اکبر است[۶].
[وَ الْمِیزانَ[۷] لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ] و بر ایشان کتاب و میزان عدل نازل کردیم تا مردم به راستى و عدل گرایند.
میزان هر چیزى است که چیز دیگرى با آن قیاس شود یعنى مورد مقیاس قرار گیرد، از قبیل دو کفّه، قپان، ریسمان بنّاها، سیرهى سلاطین در سلطنت، احکام قالبى ملّى شرایع، عقل، رسول، رسالت، ولىّ، ولایت، کتابهاى آسمانى و لکن میزانى که مردم با آن به عدل و قسط قیام کنند عبارت از ولایت و قبول آن و احکام آن و خود ولىّ امر مىباشد.
چه هر میزانى غیر از ولایت وقتى میزان است و مردم با آن به عدالت قیام مىکنند فرستادیم؛ لیکن چون منظور از ذکر حدید مترتّب شدن غایت یارى کردن رسولان بر حدید و ما قبل آن مىباشد.
لذا بهتر این است که گفته شود: حدید را با رسولان فرستادیم و معناى نازل کردن آهن (حدید) با اینکه آن در معادن تکوّن پیدا مىکند عبارت از ایجاد آن است.
یا مقصود این است که هر موجودى که در این عالم است در عالمهاى مثال و در عالمهاى بالاتر وجود داشته است، سپس از آن عالم به عالم کون و فساد نازل شده است.
[فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ] در آهن سختى کارزار است، چنانچه این مطلب مشاهد و محسوس است، از قبیل قطع اعضا و مفاصل حیوان، قطع حیات حیوان و انسان که متّصل به ولایت باشد.
پس مقصود از کتاب که همراه رسولان است همان نبوّت و رسالت است، آن دو اسم اکبر مىباشند، هر چیزى در آن اسم اکبر هست، شرایع رسولان و کتب آنها صورت نبوّت و رسالتاند.
و چون ولایت- که میزان عدل است و میزان بودن نبوّت و رسالت به سبب ولایت است- از بزرگترین اسباب قیام مردم به قسط بود این غایت را قبل از ذکر آهن (حدید) آورد و حدید (آهن) را بعد از آن اضافه نمود و فرمود:
[وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ] آهن را با رسولان یا به طور مطلق فروفرستادیم [وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ] و آهن منافع زیادى براى مردم دارد، چون آلات بیشتر صنعتها و صنعتگرها از آهن است.
[وَ لِیَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَیْبِ] تا معلوم شود که خدا و رسولش را با ایمان قلبى که یارى خواهد کرد.
لفظ «بالغیب» یعنى در حالى که یارىدهندهى از غیب از جانب خداست، یا در حالى که خداوند به وسیلهى غیب از یارى کنندگان است، یا لفظ «بالغیب» ظرف «ینصره» است، قول خداى تعالى: لِیَعْلَمَ عطف بر قول خدا لِیَقُومَ النَّاسُ است و وجه تأخیر نزول این جمله از نزول حدید گذشت.
[إِنَّ اللَّهَ قَوِیٌّ عَزِیزٌ] که خدا بسیار قوى و مقتدر است.
احتیاجى به یارى شما نیست، زیرا خدا قوى و تواناست و بر هر چیز که اراده کند قادر است، از تحقّق مراد او هیچ چیز نمىتواند مانع شود، هیچ چیز بر او غالب و چیره نیست.
و خداوند با این کار خواسته است شما را امتحان نماید و کافر و منافق از مؤمن موافق جدا شود.
[وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا] و البتّه ما فرستادیم. این جمله عطف بر قول خدا: لَقَدْ أَرْسَلْنا مىباشد از قبیل عطف تفصیل بر اجمال.
[نُوحاً وَ إِبْراهِیمَ وَ جَعَلْنا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّهَ وَ الْکِتابَ] یعنى رسالت نوح و ابراهیم را و فرزندانشان نبوّت و کتاب آسمانى قرار دادیم.
[فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ] کسانى از ذریّهى نوح و ابراهیم هدایت یافته اند در غایت هدایت و اهتدا مانند انبیا و اولیا علیهم السّلام، یا در اواسط اهتدا و هدایت اند مانند سایر مؤمنین.
[وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ] و بسیارى به فسق و بدکارى شتافتند.
در مقابل جملهى «منهم مهتد» نفرمود: «و منهم فاسق» تا اشاره به این باشد که غلبه در جانب گمراهى است.
[ثُمَّ قَفَّیْنا عَلى آثارِهِمْ بِرُسُلِنا] رسولان ما از انبیا بنى اسرائیل و موسى و شعیب علیه السّلام.
[وَ قَفَّیْنا بِعِیسَى ابْنِ مَرْیَمَ وَ آتَیْناهُ الْإِنْجِیلَ وَ جَعَلْنا فِی قُلُوبِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَهً وَ رَحْمَهً وَ رَهْبانِیَّهً ابْتَدَعُوها] و سپس عیسى بن مریم را فرستادیم و به او کتاب آسمانى انجیل را عطا کردیم و در دل پیروان (حقیقى) او رأفت و مهربانى قرار دادیم و لیکن رهبانیت (و ترک دنیا) را از پیش خود بدعت برانگیختند.
یعنى نسبت به دین موسى رهبانیّت را اختراع کردند، نه آنکه در دین اختراع کردند تا بدعت باشد و رأفت شدیدترین رحمت، یا رقیقترین آن است، یا چیزى است که اثر آن در ظاهر آشکار و ظاهر مىشود، ولى اثر رحمت در ظاهر ظاهر نمىشود یا معناى آن دو بالعکس است.
و رهبانیّت و «رهبه» هر دو مصدر «الرّاهب» مفرد «رهبان» مى باشند، اینان نصارى بودند که از مردم منقطع مى گشتند و پلاس مى پوشیدند در کوهها و در جاهاى خلوت عبادت مى کردند.
[ما کَتَبْناها عَلَیْهِمْ] یعنى آن را در قلوب اینان القا نکردیم.
[إِلَّا ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ] مگر براى طلب رضوان خدا، یا در حال طلب رضوان خدا، چون جائز نیست این جمله مفعول له براى «کتبنا» باشد.
یا معناى آیه این است که آنان رهبانیّت را اختراع کردند، ما بر آنان واجب نکردیم و اختراع رهبانیّت بدان جهت بود که رضوان خدا را طلب مى کردند.
بنابراین استثناى منقطع مى شود، و لکن قول خداى تعالى:
[فَما رَعَوْها حَقَّ رِعایَتِها] معناى اوّل را تأیید مى کند، بدین معنا که رهبانیّت را با هواى نفس خویش قرار دادند، یا عمل به مقتضاى آن نکردند، یا با آن رضوان خدا را قصد نکردند، یا با آن رهبانیّت به خلیفهى خدا منتهى نشدند و خلیفهى خدا مؤسّس آداب سلوک الى اللّه است.
و به نبى صلّى اللّه علیه و آله نسبت داده شده که آنها محمّد صلّى اللّه علیه و آله را تکذیب کردند.
[فَآتَیْنَا الَّذِینَ آمَنُوا] آنان که به محمّد صلّى اللّه علیه و آله ایمان آوردند.
[مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ] بسیارى از آنان از ولىّ امر و خلیفهى خدا پیروى نمىکنند.
از رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله روایت شده که فرمود: قبل از شما مردم بر هفتاد و دو فرقه و گروه بودند.
از این گروههاى مختلف فقط دو گروه نجات پیدا کردند، و بقیّهى آنها هلاک شدند، گروه اوّل آنان بودند که با پادشاهان و ملوک که بر ضدّ دین عیسى علیه السّلام بودند جنگیدند، پادشاهان آنان را کشتند، گروه دوّم کسانى بودند که توان مقابله با ملوک را نداشتند و از سوى دیگر نمىتوانستند آنها را دعوت به دین خدا و دین عیسى علیه السّلام بکنند، اینان در شهرها گشتند و رهبانیّت اختیار کردند، آنان کسانى هستند که خداى تعالى درباره ایشان فرموده: وَ رَهْبانِیَّهً ابْتَدَعُوها ما کَتَبْناها سپس رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله فرمود: کسى که به من ایمان آورد، مرا تصدیق نمود و پیرو من شد، رعایت رهبانیّت را کرده و حقّ آن را ادا نموده و کسانى که به من ایمان نیاوردند در هلاکت و تباهىاند.
[یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا] اى کسانى که به حقّ گرویدند.
پس از آنکه مؤمنین از اهل کتاب را مدح نمود، آنان را که بر صورت دین خودشان باقى ماندند و ایمان به محمّد نیاوردند ذمّ نمود، و فرمود: وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ مطلق مؤمنین به محمّد صلّى اللّه علیه و آله را با بیعت عامّ نبوى مورد خطاب و ندا قرار داد.
یا مقصود از ندا کسانى از اهل کتاب هستند که با بیعت عامّ به محمّد صلّى اللّه علیه و آله ایمان آوردند و فرمود: اگر مجرّد اسلام ناشى از بیعت عامّ و قبول دین براى نجات کافى بود براى اهل کتاب هم قبول دین خودشان کافى مىشد و فاسق نامیده نمى شدند.
پس شما اى مؤمنین در صورت دین محمّد صلّى اللّه علیه و آله توقّف نکنید و به بیعت عام اکتفا نکنید، بلکه [اتَّقُوا اللَّهَ] در جمیع اوامر و نواهى خدا از او بترسید، یا در مخالفت رسول صلّى اللّه علیه و آله و مخالفت قول او دربارهى على علیه السّلام از خدا بترسید.
[وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ] به رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله با ایمان حقیقى ایمان آورید که آن با بیعت خاصّ ولوى حاصل مىشود.
[یُؤْتِکُمْ کِفْلَیْنِ][۸] دو سهم از رحمت خود را به شما مىدهد.
[مِنْ رَحْمَتِهِ] یک سهم بر قبول رسالت و یک سهم بر قبول ولایت.
و به عبارت دیگر: نصیبى بر بیعت عامّ، نصیب و سهمى بر بیعت خاصّ.
به عبارت سوّم سهمى بر قبول اسلام و سهمى بر قبول ایمان.
و به عبارت چهارم: سهمى در مقام نفس انسانى و سهمى در مقام قلب.
و به عبارت پنجم: سهمى از بهشت نعیم، و سهمى از بهشت رضوان.
و به عبارت ششم: سهمى براى قوّه عمّاله و سهمى براى قوّهى علّامه.
[وَ یَجْعَلْ لَکُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ] و نورى از پرتو قرآن شما را عطا کند که بدان نور راه (بهشت ابد) پیمایید.
مقصود از نور صورت ولىّ امر است که با بیعت خاصّ در قلب بیعت کننده داخل مىشود و از آن تعبیر به ایمان مى شود که داخل در قلب است.
هرگاه آن صورت از حجابهاى هواها و وابستگى ها بیرون رود نور آن ظاهر مى شود؛ به نحوى که انسان از نور خورشید بى نیاز مىشود و زمین با نور پروردگارش اشراق مىکند که اشاره به ظهور آن صورت روشنى آن و شناخت على علیه السّلام به نورانیّت است که آن معرفت خداست.
و این معرفت حاصل نمى شود مگر براى مؤمنى که قلبش به ایمان امتحان شده که عبارت از ظهور این صورت است.
و آنگاه که آن صورت از حجابهاى نفس و وابستگى هایش خلع شد صاحب آن صورت از تمام ما سواى آن بى نیاز مىشود.
و آن صورت قرین یارى و نزول ملایکه مىشود و ظهور آن صورت همان نزول سکینه و آرامش است.
و لذا خداى تعالى فرمود: نُوراً تَمْشُونَ بِهِ چه آن صورت همان فعلیّت اخیر انسان است.
و همهى کارهاى آن چیز با فعلیّت اخیر محقّق مىشود، پس خداوند با آن بیعت نور مخفى یا آشکار قرار مى دهد که جمیع حرکات و سکنات و عبادات و مکاسب او با همان نور محقّق مى شود.
[وَ یَغْفِرْ لَکُمْ] با آن نور شما را مىبخشد، چه این نور باعث غفران و بخشش خدا است، زیرا خداى تعالى حیا مىکند امّتى را عذاب کند که امامت امام عادل از جانب خدا را پذیرفتند و به آن گردن نهادهاند، اگر چه امّت در اعمال و افعال فاجر و فاسق باشند.
[وَ اللَّهُ غَفُورٌ] خصلت خداى تعالى بخشش است خواه موجب بخشش وجود داشته باشد، یا نه پس کسى که در او مادّهى مغفرت و بخشش که همان ولایت است باشد لا محاله بخشیده مى شود.
[رَحِیمٌ] خصلت او رحمت است خواه موجب آن باشد، چه نباشد.
و لفظ «نور» گاهى تفسیر به امام شده که به او تأسّى و اقتدا مى کنند.
از امام صادق علیه السّلام روایت شده که فرمود: مقصود از دو سهم و نصیب از رحمت او حسن و حسین علیهما السّلام مىباشند و مقصود از «نُوراً تَمْشُونَ بِهِ» امامى است که به او اقتداء مىکنند.
و در روایتى آمده است: نور على علیه السّلام است.
[لِئَلَّا یَعْلَمَ أَهْلُ الْکِتابِ] تا اهل کتاب بدانند لفظ «لا» در «لئلّا» زایده است، یعنى آن همان است که دربارهى نزول آیه ذکر شد، یَعْلَمَ أَهْلُ الْکِتابِ یعنى یهود و نصارى.
[أَلَّا یَقْدِرُونَ عَلى شَیْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ] که آنها به هیچ از رحمت و فضل خدا دستى ندارند.
دربارهى نزول این آیه بعضى گفته اند:
رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله جعفر را با هفتاد سوار به سوى نجاشى فرستاد که او را دعوت به اسلام کند، اینان پیش نجاشى رفتند و او را دعوت به اسلام کردند، او اجابت کرد و ایمان آورد.
پس جعفر خواست برگردد و جماعتى از اهل مملکت نجاشى که ایمان آورده بودند، عدد آنان چهل نفر بود گفتند: به ما اجازه بده پیش این پیامبر برویم و به او سلام کنیم، با جعفر آمدند و دیدند که مسلمین در سختى و عسرت زندگى مىکنند.
از رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله اجازه خواستند به مسلمانان کمک کنند و گفتند:
یا نبىّ اللّه ما اموالى داریم و سختى مسلمین را هم مىبینیم اگر به ما اجازه دهى مىرویم و اموالمان را مىآوریم و با مسلمانان همدردى مىکنیم.
پس رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله اجازه داد، آنان رفتند و اموالشان را آوردند و به مسلمانان کمک کردند، خداى تعالى این آیه را دربارهى آنان نازل نمود: الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ یُؤْمِنُونَ … تا قول خداى: وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ غیر مؤمنین از اهل کتاب وقتى قول خدا: أُولئِکَ یُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَیْنِ بِما صَبَرُوا را شنیدند بر مسلمانان فخر کردند و گفتند: اى گروه مسلمانان کسانى از ما که به کتاب شما و کتاب ما ایمان آورده باشند داراى دو اجر و پاداش هستند، کسانى که فقط به کتاب ما ایمان آورده باشند داراى یک اجر هستند مانند اجر شما مسلمانان، پس دیگر برترى شما بر ما از چیست؟
پس قول خداى تعالى: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ نازل شد، و براى مسلمانان دو پاداش قرار داد و بر آنها نور و مغفرت اضافه کرد، یعنى براى کسى که ایمان به محمّد صلّى اللّه علیه و آله بیاورد و تقوا پیشه کند دو اجر و پاداش داده مىشود.
تا اهل کتاب بدانند که آنها توانایى و قدرت هیچ یک از فضل خدا را ندارند[۹].
[وَ أَنَّ الْفَضْلَ بِیَدِ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ] و هر فضل و نعمتى به دست خداست که او به هر که بخواهد مى بخشد و خدا داراى فضل و رحمت بى پایان است.
بنا بر آنچه که ذکر شد مبنى بر فرق بین اسلام و ایمان و فرق بین ملّت و دین، اینکه مراد از قول خدا: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسلام است که با قبول دعوت ظاهرى و بیعت عامّ حاصل مى شود و قول خدا:
«آمنوا» امر به ایمان حقیقى و قبول دعوت باطنى با بیعت خاصّ ولوى است.
با توجّه به مطالب مذکور ما مى گوییم:
ممکن است مقصود از اهل کتاب ملّت باشد خواه به نحو آیین و عقیده باشد، خواه به نحو قبول رسالت با بیعت عام.
و خواه اهل ملّت محمّد صلّى اللّه علیه و آله باشند یا اهل سایر ملّتها و نیز لفظ «لا» در لِئَلَّا یَعْلَمَ أَهْلُ الْکِتابِ زایده نباشد، تعلیل گفتارى باشد که از قول خدا: آمِنُوا بِرَسُولِهِ استفاده مىشود، یعنى ایمان با بیعت خاصّ.
و معناى آن این است: که گفتیم به رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله ایمان آورید با قبول کردن دعوت باطنى.
زیرا کسانى که به بیعت اسلامى قانع شدند و از اهل کتاب رسالت بودند نمىدانند که آنها بر چیزى از فضل خدا را توانایى ندارند، بلکه گمان مىکنند بر فضل خدا که از اموال دنیا ظاهر است قدرت دارند و نیز گمان مىکنند بر فضل باطنى قدرت دارند که آن ناشى از درجات ایمان و مقامات رسالت و نبوّت و ولایت است.
چنانچه از بعضى مى شنیدیم که مى گفت: اگر یک چلّه خلوت کنیم بسیارى از مراتب ایمان براى ما حاصل مى شود.
ولى آنگاه که به رسول صلّى اللّه علیه و آله با بیعت خاصّ ولوى ایمان آورید و ولایت را قبول کردید قصور و عجز شما روشن مى شود و مى فهمید که بر چیزى از فضل خدا قادر نیستید.
بدینوسیله به تدریج انانیّت را کم مىکنید که آن بزرگترین گناه در طریق الى اللّه است و اگر به این مطلب آگاهى نداشته باشید کمکم در جهت افزایش دادن انانیّت قدم بر مى دارید.
قال علىّ علیه السّلام اکثر مصارع العقول تحت بروق المطامع فرمود: کشتارگاه خردها، بیشتر در پرتو دروغین طمعهاست.
| خرد را مکش با طمع اى پسر | مشو غرّه بر پرتو بىثمر | |
منهاج البراعه ج ۲۱ ص ۲۸۹
ترجمه تفسیر بیان السعاده فى مقامات العباده، ج۱۴، ص: ۱
[۱] اصول کافى- تفسیر نور الثقلین ج ۵ ص ۲۳۹
[۲] تفسیر جامع جلد ۷ ص ۶۵
[۳] على بن الحسین علیه السّلام: این براى ما و براى شیعیان ماست. تهذیب الاحکام پیغمبر صلّى اللّه علیه و آله: علىّ علیه السّلام صدیق اکبر این امّت و فاروق اعظم است. مناقب ابن شهرآشوب
[۴] آنان که به خدا کافر شده ولایت امیر المؤمنین و فرزندانش را تکذیب کردهاند آنها اهل دوزخند- تفسیر جامع جلد ۷ ص ۶۷
[۵] تفسیر على بن ابراهیم قمى- تفسیر جامع جلد ۷ ص ۷۲
[۶] اصول کافى- تفسیر جامع جلد ۷ ص ۷۲
[۷] میزان امام است. تفسیر على بن ابراهیم.
[۸] الحسن و الحسین علیهما السلام. اصول کافى
[۹] تفسیر جامع جلد ۷ ص ۷۸.