كشف الأسرار و عدة الأبرار رشيد الدين ميبدى سورة الاعراف آیه 144 ـ137
13- النوبة الاولى
(7/ 144- 137)
قوله تعالى: وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ و ميراث داديم بآن مستضعفان كه ايشان را زبون ميگرفتند مَشارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغارِبَهَا مشرقهاى زمين و مغربهاى آن الَّتِي بارَكْنا فِيها آن زمين كه در آن بركت كرديم وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى و تمام شد آن وعده نيكوى خداوند تو عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بر بنى اسرائيل بِما صَبَرُوا بآنكه شكيبايى كردند وَ دَمَّرْنا و تباه كرديم ما كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ آنچه فرعون ميكرد و ميساخت و قوم او وَ ما كانُوا يَعْرِشُونَ (137) و آنكه مى ساختند از جفته رزان و سايه وان .
وَ جاوَزْنا و فروگذارانيديم بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ بنى اسرائيل را بدريا فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ برگذشتند بر قومى يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ كه بر بتانى از آن خويش مقيم نشسته بودند قالُوا يا مُوسَى گفتند: اى موسى اجْعَلْ لَنا إِلهاً ما را خدايى كن [ازين حلىّ كه از آل فرعون ستدهايم] كَما لَهُمْ آلِهَةٌ چنان كه ايشان را خداياناند قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (138) موسى گفت شما قومى ايد كه هيچ ندانيد.
إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ ايناناند تباه كرده و نفريده (نفرين كردن) ما هُمْ فِيهِ آن كار كه ايشان در آناند وَ باطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (139) و ناكردنى است آنكه ميكنند، و كژ است آنچه در آناند.
قالَ أَ غَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً موسى گفت: شما را بجز اللَّه خدايى جويم؟
وَ هُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (140) و اوست كه شما را فزونى داد در نواخت بر جهانيان روزگار شما.
وَ إِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ و ياد كنيد آن نيز كه شما را رهانيديم از كسان فرعون يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ بشما مىرسانيدند عذاب يُقَتِّلُونَ أَبْناءَكُمْ ميكشتند پسران شما وَ يَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ و زنده ميگذاشتند زنان شما وَ فِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (141) و در آن آزمايشى بود از خداوند شما آزمايشى بزرگ.
وَ واعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً و وعده داديم موسى را سى شب وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ و آن وعده سپرى كرديم بده شب ديگر فَتَمَ تا سپرى شد مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً آن هنگام نام زد كرده خداوندى چهل شب وَ قالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ و موسى گفت برادر خود را هارون اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي خليفت باش مرا [و از پس من كاران] در قوم من وَ أَصْلِحْ و نيك كن [و مهربان باش و دلها گوش دار و قوم را فراهم دار] وَ لا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ (142) و راه تباه كاران را پى مبر.
وَ لَمَّا جاءَ مُوسى و چون موسى آمد لِمِيقاتِنا هنگامى را كه نام زد كرده بوديم وَ كَلَّمَهُ رَبُّهُ و سخن گفت خداى او با او [بى ترجمان] قالَ رَبِ موسى گفت: خداوند من! أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ با من نماى تا نگرم قالَ لَنْ تَرانِي خداوند گفت اكنون نه بينى مرا وَ لكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ لكن بكوه نگر فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ اگر كوه آرميده بماند بر جاى خويش فَسَوْفَ تَرانِي پس آن گه مرا بينى فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ چون پيدا شد خداوند او كوه را جَعَلَهُ دَكًّا كوه را خرد كرد وَ خَرَّ مُوسى صَعِقاً و موسى بيفتاد بيهوش فَلَمَّا أَفاقَ چون با هوش خود آمد قالَ سُبْحانَكَ گفت: پاكى و بى عيبى ترا تُبْتُ إِلَيْكَ من بتو باز گشتم وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ (143) و من نخستين گرويدگانم.
قالَ يا مُوسى اللَّه گفت اى موسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ من برگزيدم ترا بر مردمان بِرِسالاتِي وَ بِكَلامِي بپيغام خويش و سخن گفتن خويش با تو فَخُذْ ما آتَيْتُكَ گير اين كه ترا دادم وَ كُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (144) و از سپاسداران باش.
النوبة الثانية
قوله تعالى: وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ- اى ملّكناهم، فذكر بلفظ الميراث لانّه اورثهم ذلك بهلاك اهلها من العمالقة. ربّ العالمين جلّ جلاله قبطيان و عمالقه كه ساكنان زمين قدس بودند از آن زمين برداشت، و ايشان را هلاك كرد، و بنى اسرائيل را بجاى ايشان نشاند، و ديار و اموال ايشان بدست اينان باز داد، و منت خود در ياد ايشان داد كه: پس از آنكه مستضعفان و زبون گرفتگان ايشان بودند خليفتان ايشان گشتند، و بسراى و وطن ايشان فرو آمدند، و در ميان از و نعيم ايشان نشستند، فذلك قوله تعالى: وَ نَعْمَةٍ كانُوا فِيها فاكِهِينَ كَذلِكَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِينَ.
مشارق الارض نواحى فلسطين است و زمين قدس و عرانين شام، و مغارب اخريات غرب است و شيب زمين مصر. الَّتِي بارَكْنا فِيها اينها و الف در فيها با مشارق شود زمين شام، كه جاى ديگر گفت: بارَكْنا حَوْلَهُ، امّا مغارب دار الفاسقين است و در تحت آن نشود. و روا باشد كه مَشارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغارِبَهَا بعموم برانند و جمله زمين در تحت آن شود، كه در روزگار داود و سليمان ملك ايشان بهمه زمين برسيد، و ايشان را دسترس بود بهمه جهان. الَّتِي بارَكْنا فِيها يعنى باخراج الزّرع و الثمار و الانهار و العيون.
وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى- اى: صدقت العدة الحسنة من اللَّه لهم، و هى ما وعد اللَّه بنى اسرائيل بقوله: وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً الاية، و قيل: هى قوله موسى: عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ الاية. بِما صَبَرُوا اى بصبرهم على الايمان و الشّدائد، وَ دَمَّرْنا همانست كه تبّرنا. در لغت تدمير و تتبير تباه كردن است. ما كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ يعنى ما عملوا فى ارض مصر من القصور و الأبنية و انواع العمارات، و قيل: ما كان يصنع فرعون، اى يدبّر فى ابطال امر موسى، وَ ما كانُوا يَعْرِشُونَ اى يبنون. قال الحسن: هى عرش الكروم.
شامى و ابو بكر يعرشون خوانند بضمّ راء. باقى يعرشون بكسر راء، و معنى همانست.
وَ جاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ- اى: عبرنا بهم البحر و هو قلزم، فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ حمزه و كسايى بكسر كاف خوانند. باقى بضمّ كاف خوانند، و هما لغتان.
و معنى عكوف مواظبت است و ملازمت، و كسى كه مسجد را لزوم گيرد او را معتكف گويند. بنى اسرائيل چون بدريا باز گذاشتند، و از فرعون باز رستند، بدهى فرو آمدند قوم آن ده عمالقه بودند، و بت مى پرستيدند. و گفته اند كه: تماثيل گاو ساخته بودند و آن را مى پرستيدند، و اصل گوساله پرستى ايشان از اينجا خاست. بنى اسرائيل چون ايشان را چنان ديدند موسى را گفتند: اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ. اين بگفتند و در دل همى داشتند تا آن روز كه سامرى از آن پيرايه گوساله ساخت و آن را پرستيدند.
موسى ايشان را جواب داد: إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ عظمة اللَّه و نعمته عليكم، و ما صنع بكم، حيث توهمتم انّه يجوز عبادة غيره.
روى ان النبى صلّى اللَّه عليه و سلم لمّا خرج الى خيبر مرّ بشجرة يقال لها ذات انواط، يعنى ينوط المشركون، اى يعلّقون عليها اسلحتهم، فقالوا: يا رسول اللَّه! اجعل لنا ذات انواط كما كانت لهم. فقال النبى (ص): «اللَّه اكبر، هذا كما قالت بنو اسرائيل:
اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ. و الّذى نفسى بيده لتركبنّ سنن من كان قبلكم».
إِنَّ هؤُلاءِ- يعنى القوم الذين عكفوا على اصنامهم مُتَبَّرٌ ما هُمْ فِيهِ اى مهلك، من التّبار، و أصله الكسر و منه التبر. وَ باطِلٌ اى زائل، ما كانُوا يَعْمَلُونَ اى عملهم للشيطان، ليس للَّه فيه نصيب. وَ باطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ خواهى از قول موسى نه، خواهى مستأنف از اللَّه. قراءت ورش: و بطل ما كانوا يعلمون. ميگويد:
آنچه ايشان در آن بودند همه نيست و تباه گشت.
قالَ أَ غَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً- يعنى ابغى لكم الها، عرب جاى جاى در سخن اين لام بيفكنند، چنان كه در سورة التّطفيف است: وَ إِذا كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يعنى كالوا لهم او وزنوا لهم، و از عرب شنيده اند: صدنى ظبيا. ربّ اغفر نى هم ازين باب است. صدنى، اى صد لى. اغفرنى اى: اغفر لى. وَ هُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ اى:عالمى زمانكم بما اعطاكم من الكرامات.
وَ إِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ- شامى انجاكم خواند يعنى: انجاكم اللَّه من آل فرعون. تفسير اين آيت در سورة البقرة رفت.
وَ واعَدْنا قراءة مصرى وعدنا است. مى گويد: وعده داديم موسى را ثَلاثِينَ لَيْلَةً. و اين وعده دادن آن بود كه پس از غرق فرعون، موسى كتاب خواست از اللَّه كه بر آن دين گيرد. اللَّه او را وعده داد كه پيشتر سى شب خويشتن را بپالاى و رياضت كن. گفته اند: سى شبانروز در روزه بود پيوسته مواصل، و چنين گفته اند كه:
ماه ذى القعده بود، و عرب با شب مضاف كنند چيزى كه آن بروز بود، از بهر آنكه شبانروز هموار در اين چيز داخل بود.
وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ- يعنى اتممنا المواعدة بعشر من ذى الحجّة. فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ اى الوقت الّذى قدّره اللَّه لصوم موسى. أَرْبَعِينَ لَيْلَةً، و آنجا كه گفت: وَ إِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً اشارت است بآن سى روز و بآن ده روز كه فراسر آن برده. موسى سى روز روزه داشت.
از ناخوردن بوى دهن وى متغير گشت. بچوب خرّوب مسواك كرد، تا آن بوى دهن وى بگشت. فريشتگان بگفتند: اى موسى! از دهن تو بوى مشك مى دميد، اكنون بتباه بردى بمسواك. پس ربّ العالمين وى را ده روز ديگر روزه فرمود و گفت: اما علمت انّ خلوف فم الصّائم اطيب عندى من ريح المسك؟! و گفته اند كه: فتنه قوم موسى از گوساله پرستى درين ده روز افتاد.
وَ قالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ- يعنى عند انطلاقه الى الجيل. چون موسى خواست كه بجانب كوه رود بوعدهگاه فرا هارون گفت: كن خليفتى فيهم، و أصلحهم بحملك ايّاهم على طاعة اللَّه، و قيل: ارفق بهم، و لا تطع من عصى اللَّه و لا توافقه، فذلك قوله: وَ لا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ.
وَ لَمَّا جاءَ مُوسى- اى حين جاء موسى، لِمِيقاتِنا اى فى وقت الّذى وقّتنا له، فالميقات مفعال من الوقت كالميعاد و الميلاد، فانقلبت الواو ياء لسكونها و انكسار ما قبلها.
وَ كَلَّمَهُ رَبُّهُ يعنى من غير واسطة و لا ترجمان.
مفسّران گفتند: موسى خويشتن را طهارت داد و جامه را نظافت، و ميعادى را كه ساخته بودند بيرون شد، چون بطور سينا رسيد، اللَّه بى واسطه و بى ترجمان بخودى خود با وى سخن گفت. در خبر است: فكان الكلام من اللَّه و الاستماع من موسى. و درست است از ابن عباس كه گفت: الخلّة لابراهيم و الكلام لموسى و الرّؤية لمحمّد صلّى اللَّه عليه و سلّم.
و عن حذيفة بن اليمان قال: قال اصحاب رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و سلم: يا رسول اللَّه! ابراهيم خليل اللَّه و عيسى كلمة اللَّه و روحه و موسى الّذى كلّمه تكليما. ما ذا اعطيت انت؟ قال. «ولد آدم كلّهم تحت لواى يوم القيامة، و انا أول من يفتح له باب الجنة».
و روى ابو هريرة قال: قال رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و سلم: «لمّا وعد اللَّه موسى بن عمران الطور، ضرب بين يديه صواعق و برق اربعة فراسخ فى اربعة فراسخ، فأقبل موسى فى زرمانقة موثقا وسطه بحبل ينادى لبّيك لبّيك و سعديك. انا عبدك اتى[انی] لديك، حتى صار الى الطور و هو يميل يمينا و شمالا ينادى: مالى و لك يا ابن عمران؟ يا ليتنى لم اخلق. فأوحى اللَّه اليه ان قف فى سفح الجبل حتى يمرّ بك جنودى، فانّى لا اكلّمك و فى السّماوات احد، فنزل اهل السماء الدّنيا بمن فيها من الملائكة، ثمّ نزل اهل السّماء الثّانية بمن فيها من الملائكة، ثمّ نزل اهل السّماء الثالثة بمن فيها من الملائكة، ثمّ نزل اهل السّماء الرّابعة بمن فيها من الملائكة، ثمّ نزل اهل السّماء الخامسة بمن فيها من الملائكة، ثمّ نزل اهل السّماء السّادسة بمن فيها من الملائكة، ثمّ نزل الكروبيون و حملة العرش، اقدامهم من ثلج و شدقهم من نار و أوساطهم من برد. فقال اللَّه له: سل. قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ. قال انّك لن ترانى و لن يرانى شيء الا مات. قال:
ربّ فأراك و أموت. قال رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و سلم و ذلك قول اللَّه تعالى:
فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَ خَرَّ مُوسى صَعِقاً.
و بروايتى ديگر چون موسى بمقام قرب رسيد ندا آمد از جليل و جبّار كه يا ميشا! موسى آن سخن بشنيد گفت:
ما هذا الصوت العبرانى يكلّمنى؟
حق او را جواب داد كه:
لست بعبرانى انّى انا اللَّه ربّ العالمين.
پس مصطفى (ص) گفت كه: اللَّه در آن مقام با موسى به هفتاد لغت سخن گفت، كه هيچ لغت بآن ديگر ماننده نبود، گفتا: و در آن مقام تورات از بهر وى نوشت، و كان يسمع صريف القلم. پس موسى گفت:
الهى ارنى انظر اليك، قال: يا موسى انّه لن يرانى احد الا مات. قال موسى: الهى ارنى انظر اليك و اموت، قال: فأجاب موسى جبل طور سيناء: يا موسى ابن عمران! لقد سألت امرا عظيما! لقد ارتعدت السّماوات السّبع و من فيهنّ، و الارضون السّبع و من فيهن، و زالت الجبال و اضطربت البحار تعظيم ما سألت يا ابن عمران! قال: فقال يا موسى انظر الى الجبل فان استقرّ مكانه فانّك ترانى. قال: فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَ خَرَّ مُوسى صَعِقاً»
تا اينجا خبر مصطفى است باسناد درست.
رجعنا الى التّفسير. قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ- بسكون را قراءت مكى است و يعقوب، و باختلاس قراءت ابو عمرو، و عرب ارنى در موضع «هات» گويند يعنى بيار. أَرِنِي أَنْظُرْ اى: ارنى نفسك انظر اليك. و قيل مكّنّى من رؤيتك. قالَ لَنْ تَرانِي- عرب در نفى لن كم گويند، معنى آنست كه: اكنون نبينى مرا يعنى در دنيا، و قيل: لن ترانى يعنى بعين فانية، و انّما ترانى بعين باقية، و قيل: لن ترانى بالسّؤال و الدّعاء، انّما ترانى بالنّوال و العطاء، و قيل: لن ترانى قبل محمّد و امّته.
وَ لكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ- آن كوهى بود به مدين نام آن كوه زبير، برابر موسى بود، و تجلّى آن را افتاد نه طور را. گفت: بآن كوه نگر اى موسى! اگر آرميده بر جاى خود بماند تو مرا بينى و اگر بر جاى خود بنماند پس بدان كه تو طاقت رؤيت من ندارى، چنان كه آن كوه ندارد. فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ اى ظهر و بان. خبر درست است از انس مالك رضى اللَّه عنه كه رسول خدا ابهام خود بر انمله خنصر نهاد، و اشارت كرد كه:
تجلّى منه عزّ و جلّ قدر هذه، فساخ الجبل فى الارض، فهو يهوى فيها الى يوم القيامة.
ميگويد: تجلّى حق بآن كوه رسيد بزمين فروشد، هنوز ميرود تا بقيامت.
سدى گفت: حف حول الجبل بالملائكة، و حف حول الملائكة بنار، و حف حول النار بملائكة و حول الملائكة بنار. ثمّ تجلّى ربّك للجبل، قال: و ما تجلّى منه الا قدر الخنصر.
و عن معاوية بن قرة عن انس عن النّبيّ صلّى اللَّه عليه و سلّم فى قوله فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا صار لعظمته ستّة اجبل، فوقعت ثلاثة بالمدينة: احد زرقان و رضوى، و وقعت ثالثة بمكّة: ثور و ثبير و حراء.
جَعَلَهُ دَكًّا اى: جعل اللَّه الجبل دكا قطعا ترابا و رملا. ميگويد: كوه را خرد كرد و جايگاه از وى خالى. از آن بعضى كوهها باز جست و بشام افتاد و يمن، و بعضى خرد گشت چون ريگ و بپراكند در پيش نور.
حمزه و كسايى دكاء خوانند ممدود و مفتوح بىتنوين، و هى صفة موصوف محذوف، و التقدير جعله ارضا دكّاء اى ملساء مستوية. باقى قرّا دكّا خوانند مقصورا منوّنا و الوجه انه على حذف المضاف، اى ذا دكّ، او مصدر بمعنى المفعول، اى جعله مدكوكا.
قال ابو بكر الوراق: فعذب اذ ذاك كلّ ماء، و أفاق كلّ مجنون، و برأ كلّ مريض، و زالت الشّوك عن الاشجار، و اخضرت الارض و ازهرت، و خمدت نيران المجوس، و خرّت الاصنام لوجوهها. وَ خَرَّ مُوسى صَعِقاً اى مغشيّا عليه. كلبى گفت: خرّ موسى صعقا يوم الخميس يوم عرفة، و أعطى التّوراة يوم الجمعة يوم النّحر.
واقدى گفت: چون موسى بيفتاد و بى هوش شد فريشتگان گفتند: ما لابن عمران و سؤال الرّوية؟ و ما للتراب و ربّ الارباب؟ يا ابن النّساء الحيّض! اطمعت فى رؤية رب العزّة؟ فلمّا افاق چون بهوش باز آمد، قالَ سُبْحانَكَ تنزيها من السّوء تُبْتُ إِلَيْكَ من مسئلة الرؤية فى الدّنيا وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ انّك لا ترى فى الدّنيا. اللَّه تعالى در قرآن از چند كس توبه ياد كرد بى هيچ جرم، چنان كه از ابراهيم و اسماعيل و محمد عليهم السّلام. و معنى توبه باز آمدن است هر چند كه هيچ گناه نبود. موسى گفت: خداوندا پاكى و بى عيبى ترا بتو بازگشتم، و من نخستين گرويدگانم كه بگرويدند، كه ترا اهل زمين در دنيا نه بينند.
معتزلى گويد: لَنْ تَرانِي دليل است كه حق ديدنى نيست. جواب آنست كه: لن در نفى هر جا كه آيد توقيت را آيد نه تأييد را، چنان كه اللَّه گفت جهودان را: وَ لَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً ايشان هرگز آرزوى مرگ نكنند. پس خبر داد از ايشان كه وقتى كنند آرزوى مرگ، و ذلك فى قوله: وَ نادَوْا يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ، و قال تعالى: يا لَيْتَها كانَتِ الْقاضِيَةَ يعنى الموت. جاى ديگر گفت، لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ و قد يدخل الجنّة من لا ينفق ما يحبّ. پس معنى آيت بر توقيت است نه بر تأييد، يعنى كه مرا در دنيا نه بينى، امّا در آخرت بينى، و اللَّه را جلّ جلاله در دنيا نبينند اما در آخرت بينند. و موسى كه ديدار ميخواست در دنيا ميخواست نه در آخرت، و جواب وى بقدر سؤال وى آمد و سؤال وى آنست كه گفت: فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي. رؤيت در استقرار كوه بست، و اين جائز است نه مستحيل، و اگر رؤيت مستحيل بودى در چيزى مستحيل بستى نه در چيزى جائز. نبينى كه دخول كافران در بهشت چون مستحيل بود و نابودنى، در چيزى مستحيل بست و نابودنى، و ذلك قوله تعالى: وَ لا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ.
دليل ديگر بر جواز رؤيت، سؤال موسى است، دانست كه حق را جل جلاله بينند و ديدنى است، از آن طلب كرد و خواست، و اگر ديدنى نبودى سؤال رؤيت محال بودى، و بر پيغامبران سؤال محال روا نباشد.
و روى أن موسى كان بعد ما كلّمه ربه لا يستطيع احد ان ينظر اليه لمّا غشى وجهه من النور، و لم يزل على وجهه برقع حتى مات، و قالت له امرأته: انا ايّم منك منذ كلّمك ربك، فكشف لها عن وجهه فأخذها مثل شعاع الشمس، فوضعت يدها على وجهها و خرّت للَّه ساجدة، و قالت: ادع اللَّه ان يجعلنى زوجتك فى الجنة، قال: ذاك ان لم تتزوّجى بعدى، فان المرأة لآخر ازواجها.
قالَ يا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ- اى اخترتك و استخلصتك و اتّخذتك صفوة على الناس، بِرِسالاتِي بوحيى و بكلامى من غير واسطة. ابن كثير و نافع و روح از يعقوب برسالتى خوانند على الوحدة، و الوجه أنه اسم يجرى مجرى المصدر، و المصدر يفرد فى موضع الجمع، لان المصادر لا تثنى و لا تجمع لكونها جنسا. باقى قرّاء برسالاتى خوانند على الجمع و الوجه أن المصدر قد يجمع اذا اختلفت انواعه، و الرّسول يرسل بأنواع من الرسالات فلهذا جمع، و هذا كما قال اللَّه تعالى: إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ، فجمع الصوت و هو مصدر لما اختلفت انواعه. كلام از رسالت جدا كرد تا دليل كند كه آن سخن بى ترجمان بود، و از جمله آن كلمات اين چهار سخن نقل كرده اند كه گفت: اى موسى! بر درگاه من ملازم باش كه مقيم منم. دوستى با من كن كه باقى منم. حاجت از من خواه كه مفضل منم. صحبت با من دار كه وافى منم. فَخُذْ ما آتَيْتُكَ من الشّرف و الفضيلة، و قيل: اعمل بما فيه بجدّ و اجتهاد، وَ كُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ على ذلك.
روى ابو هريرة، قال: قال رسول اللَّه (ص): احتجّ آدم و موسى عند ربّهما فحجّ آدم موسى، فقال موسى: انت آدم الّذى خلقك اللَّه بيده و نفخ فيك من روحه، و اسجد لك ملائكته، و اسكنك جنته، ثمّ اهبطت الناس بخطيئتك الى الارض، فقال آدم:
انت موسى الّذى اصطفاك اللَّه برسالاته و بكلامه و أعطاك اللَّه الالواح فيها تبيان كل شىء و قرّبك نجيّا. فى كم وجدت اللَّه كتب التّوراة قبل ان يخلقنى؟ قال موسى بأربعين عاما. قال آدم: فهل وجدت فيها «وَ عَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى»؟ قال: نعم، فتلومني على ان عملت عملا كتبه اللَّه علىّ ان أعمله قبل أن يخلقنى بأربعين سنة؟! و فى رواية: فهل وجدت فى كتاب اللَّه انّ ذلك كائن فى كتابه قبل ان اخلق؟ قال: بلى. قال: فلم تلومنى على شىء سبق القضاء فيه قبلى؟! قال رسول اللَّه (ص): «فحجّ آدم موسى».
النوبة الثالثة
قوله تعالى: وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الاية- من صبر على مقاساة الذلّ فى اللَّه وضع اللَّه على رأسه قلنسوة العزّ. هر كه را روزى از بهر خدا خاك مذلت بر سر آيد، عن قريب او را تاج كرامت بر فرق نهند. هر كه رنج برد روزى بسر گنج رسد. هر كه غصه محنت كشد شراب محبت چشد. آن مستضعفان بنى اسرائيل كه روزگارى در دست قهر فرعون گرفتار بودند، ببين تا سرانجام كار ايشان چون بود؟! و بر ولايت و نواحى فرعونيان چون دست يافتند، و بسراى و وطن ايشان نشستند؟! اينست كه ميگويد جلّ جلاله:
وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغارِبَهَا. آن گه گفت: بِما صَبَرُوا اين بآن داديم ايشان را كه در بليّات و مصيبات صبر كردند. دانستند كه صبر كليد فرج است، و سبب زوال ضيق و حرج است، صبر ترياق زهر بلا است، و كليد گنج و مايه تقوى و محل نور فراست. صبر همه خير است، كه ميگويد عزّ جلاله: وَ أَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ صبر از حق است و بحق است كه ميگويد: وَ اصْبِرْ وَ ما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ.
«وَ اصْبِرْ» فرمان است بعبوديت «وَ ما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ» اخبار است از حق ربوبيت. «وَ اصْبِرْ» تكليف است «وَ ما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ» تعريف است. «وَ اصْبِرْ» تعنيف است «وَ ما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ» تخفيف است.
وَ واعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً- چه عزيز است وعده دادن در دوستى! و چه بزرگوار است نشستن بوعدهگاه دوستى! چه شيرين است خلف وعده در مذهب دوستى! پير طريقت گفت در رموز اين آيت: مواعيد الا حبّة ان اخلفت فانها تونس.
ثمّ قال:
| امطلينى و سوّفى | و عدينى و لا تفى | |
وعده واپس داشتن و روزها در پيش وعده افكندن نپسنديده اند الا در مذهب دوستى، كه در دوستى بى وفايى عين وفاست، و ناز دوستى. نبينى كه رب العالمين با موسى كليم اين معاملت كرده او را سى روز وعده داد. چون بسر وعده رسيد، ده روز ديگر درافزود. از آن درافزود كه موسى در آن خوش مى بود. موسى آن سى روز سرمايه شمرد و اين ده روز سود، گفت: بارى نقدى يك بار ديگر كلام حق شنيدم چون آن مى افزود:
| رقىّ لعمرك لا تهجرينا | و منّى لقاءك ثمّ امطلينا | |
| عدى و امطلى ما تشائين انّا | نحبّك ان تمطلى العاشقينا | |
| فان تنجز الوعد تفرح و الا | نعيش بوعدك راضين حينا | |
| رقّى شعفتنا لا تهجرينا | و منّينا المنى ثم امطلينا | |
| عدينا من غد ما شئت انّا | نحب و ان مطلت الواعدينا | |
| فاما تنجزى نفرح و الا | نعيش بما نؤمّك منك حينا | |
موسى (ع) درين سفر سى روز در انتظار بماند كه طعام و شرابش ياد نيامد، و از گرسنگى خبر نداشت، از آن كه محمول حق بود، در سفر كرامت، در انتظار مناجات. باز در سفر اول كه او را به طالب علمى بر خضر فرستادند يك نيم روز در گرسنگى طاقت نداشت، تا مى گفت: «آتِنا غَداءَنا»، از آن كه سفر تأديب و مشقت بود، و در بدايت روش بود متحملا لا محمولا. از رنج خود خبر داشت كه با خود بود، و از گرسنگى نشان ديد كه در راه خلق بود.
وَ قالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي- چون قصد مناجات حق داشت هارون را در قوم بگذاشت، و تنها رفت، كه در دوستى مشاركت نيست، و صفت دوستان در راه دوستى جز تنهايى و يكتايى نيست:
| گر مشغلهاى ندارى و تنهايى | با ما بوفا درآ كه ما را شائى | |
پس چون بر فرعون ميشد، صحبت هارون بخواست، گفت: أَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي، از آنكه رفتن بخلق بود، و با خلق همه وحشت است و نفرت، و در كشش بار وحشت نگريزد از رفيق و صحبت. پس چون موسى از مناجات باز گشت، و بنى اسرائيل را ديد سر از چنبر طاعت بيرون برده، و گوساله پرست شده، عتابى كه كرد با هارون كرد نه با ايشان كه مجرم بودند، تا بدانى كه نه هر كه گناه كرد مستوجب عتاب گشت. عتاب هم كسى را سزد كه از دوستى بر وى بقيتى مانده بود، از بيم فراق كسى سوزد كه عز وصال شناسد:
| عشق جانان باختن كى در خور هردون بود | مهر ليلى داشتن هم بابت مجنون بود | |
وَ لَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا- موسى را دو سفر بود: يكى سفر طلب، ديگر سفر طرب. سفر طلب ليلة النار بود، و ذلك فى قوله تعالى: آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ ناراً، و سفر طرب اين بود كه: وَ لَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا، موسى آمد از خود بيخود گشته، سر در سر خود گم كرده، از جام قدس شراب محبت نوش كرده، درد شوق اين حديث در درون وى تكيه زده، و از بحار عشق موج ارنى برخاسته. بر محلتهاى بنى اسرائيل مى گشت، و كلمتها جمع ميكرد از پيغام و رسالت و مقاصد ايشان، تا چون بحضرت شود سخنش دراز گردد:
| حرام دارم با ديگران سخن گفتن | كجا حديث تو گويم سخن دراز كنم | |
پس چون بحضرت مناجات رسيد مست شراب شوق گشت. سوخته سماع كلام حق شد. آن همه فراموش كرد. نقد وقتش اين برآمد كه: أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ.
فريشتگان سنگ ملامت در ارادت وى ميزدند كه: يا ابن النّساء الحيّض! أ تطمع أن ترى رب العزة؟ ما للتّراب و لربّ الارباب؟! خاكى و آبى را چه رسد كه حديث قدم كند! لم يكن ثمّ كان را چون سزد كه وصال لم يزل و لا يزال جويد! موسى از سرمستى و بيخودى بزبان تفريد جواب مى دهد كه: معذورم داريد كه من نه بخويشتن اينجا افتادم.
نخست او مرا خواست نه من خواستم. دوست بر بالين ديدم كه از خواب برخاستم.
من بطلب آتش ميشدم كه اصطناع پيش آمد كه: «وَ اصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي»، بى خبر بودم كه آفتاب تقريب برآمد كه: «وَ قَرَّبْناهُ نَجِيًّا»:
| ز اوّل تو حديث عشق كردى آغاز | اندر خور خويش كار ما را مىساز | |
فرمان آمد بفريشتگان كه: دست از موسى بداريد كه آن كس كه شراب «وَ اصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي» از جام «وَ أَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي» خورده باشد، عربده كم ازين نكند. موسى در آن حقائق مكاشفات از خم خانه لطف شراب محبت چشيد. دلش در هواى فردانيّت بپريد. نسيم انس وصلت از جانب قربت بر جانش دميد. آتش مهر زبانه زد، صبر از دل برميد، بىطاقت شد، گفت: أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ، آخر نه كم از نظرى:
| گر زين دل سوخته برآيد شررى | در دائره ثرى نماند اثرى | |
| گر پيش توام هست نگارا خطرى | بردار حجاب هجر قدر نظرى | |
پير طريقت گفت: هر كس را اميدى، و اميد عارف ديدار. عارف را بى ديدار نه بمزد حاجت است نه با بهشت كار. همگان بر زندگانى عاشقاند و مرگ بر ايشان دشخوار. عارف بمرگ محتاج است بر اميد ديدار، گوش بلذت سماع بر خوردار، لب حقّ مهر را وام گزار، ديده آراسته روز ديدار، جان از شراب وجود مستى بىخمار:
| دل زان خواهم كه بر تو نگزيند كس | جان زانكه نزد بىغم عشق تو نفس | |
| تن زانكه بجز مهر توأش نيست هوس | چشم از پى آنكه خود ترا بيند و بس | |
قالَ لَنْ تَرانِي- گفته اند كه موسى آن ساعت كه لَنْ تَرانِي شنيد، مقام وى برتر بود از آن ساعت كه ميگفت: أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ. زيرا كه اين ساعت در مراد حق بود، و آن ساعت در مراد خود، و بود موسى در مراد حق او را تمامتر بود از بود وى در مراد خود، كه اين تفرقه است، و آن جمع، و عين جمع لا محاله تمامتر، قالَ لَنْ تَرانِي موسى را زخم لَنْ تَرانِي رسيد امّا هم در حال مرهم بر نهاد كه و لكن. گفت: اى موسى زخم لَنْ تَرانِي زديم لكن مرهم نهاديم، تا دانى كه كه آن نه قهرى است، كه آن عذرى است.
فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ- چون از آيات جلال و آثار عزت احديت شطيه اى بآن كوه رسيد بحال نيستى باز شد، و از وى نشان نماند، گفت: پادشاها! اگر سنگ سياه طاقت اين حديث داشتى، خود در بدو وجود امانت قبول كردى، و بجان و دل خريدار آن بودى.
اينجا لطيفه اى است كه كوه بدان عظيمى برنتافت، و دلهاى مستضعفان و پير زنان امّت احمد برتافت، يقول اللَّه تعالى: وَ أَشْفَقْنَ مِنْها وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ.
وَ خَرَّ مُوسى صَعِقاً- چون هستى موسى در آن صعقه از ميان برخاست، و بشريت وى با كوه دادند، نقطه حقيقى را تجلّى افتاد كه اينك مائيم. چون تو از ميان برخاستى ما ديده وريم.
پير طريقت گفت: الهى! يافته ميجويم، با ديدهور ميگويم. كه دارم؟ چه جويم؟ كه مى بينم؟ چه گويم؟ شيفته اين جست و جويم. گرفتار اين گفت و گويم. الهى! بهاى عزّت تو جاى اشارت نگذاشت، قدم وحدانيت تو راه اضافت برداشت تا گم كرد رهى هر چه در دست داشت، و ناچيز شد هر چه مى پنداشت. الهى! زان تو ميفزود، و زان رهى ميكاست، تا آخر همان ماند كه اول بود راست:
| گفتى كم و كاست باش خوب آمد و راست | تو هست بسى رهيت شايد كم و كاست | |
فَلَمَّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ- چون باهوش آمد، گفت: خداوندا! پاكى از آنكه بشرى بنيل صمديت تو طمع كند، يا كسى بخود ترا جويد، يا دلى و جانى امروز حديث ديدار تو كند؟ خداوندا! توبه كردم. گفتند: اى موسى؟ چنين بيكبار سپر فرو نهند كه نهادى، چنين بيكبار جولان كنند كه تو كردى؟ و بدين زودى و آسانى برگشتى؟ و زبان حال موسى مىگويد:
| اريد وصاله و يريد هجرى | فأترك ما اريد لما يريد | |
چكنم چون مقصودى برنيامد، بارى بمحل خدمت و بمقام عجز بندگى باز گردم، و با ابتداء فرمان شوم:
| آن كس كه بكار خويش سر گشته شود | به زان نبود كه با سر رشته شود | |
چون بعجز بندگى بمحل خدمت و مقام توبه باز شد، رب العالمين تدارك دل وى كرد، و برفق با وى سخن گفت: يا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَ بِكَلامِي يا موسى انى منعتك عن شىء واحد، و هو الرؤية، فلقد خصصتك بكثير من الفضائل، اصطفيتك بالرسالة و أكرمتك بشرف الحالة، فاشكر هذه الجملة و اعرف هذه النعمة. وَ كُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ و لا تتعرض لمقام الشكوى، و فى معناه انشدوا:
| ان اعرضوا فهم الذين تعطفوا | كم قد وفوا فاصبر لهم ان اخلفوا | |
كشف الأسرار و عدة الأبرار، ج3