معنای شاهد ومشهود در قرآن مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن حسن طبرسی
«گفتار بزرگان در معناى شاهد و مشهود»
(وَ شاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ) در اين چند قول است:
(1) ابن عباس و قتاده گويند كه شاهد روز جمعه و مشهود روز عرفه است. و از حضرت باقر و حضرت صادق عليهما السّلام است روايت شده.
از پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله روايت شده كه فرمود: روز جمعه را شاهد ناميده اند براى اينكه هر كس در آن عمل كند از خوب و بد گواهى دهد. و در حديث آمده كه خورشيد طلوع و غروب نكرد بر روزى كه بالاتر از جمعه باشد. و در آن ساعتى است كه موفّق نميشود كسى در آن كه خدا را بخير بخواند مگر اينكه دعايش مستجاب شود و يا پناه از شرّى برد مگر اينكه خدا او را پناه دهد. و روز عرفه مشهود است مردم در آن حاضر ميشوند عرفات موقف حجّ را و فرشتگان در آنجا حاضر ميشوند.
(2) ابراهيم گويد: شاهد روز نحر روز عيد اضحى و قربانست و مشهود روز عرفه است.
(3) در روايت ديگر ابن عبّاس و سعيد بن مسيّب گويند شاهد محمّد صلّى اللَّه عليه و آله است و مشهود روز قيامت است. از حسن بن على عليهما السّلام هم همين را روايت كرده اند. و نقد شده كه مردى داخل مسجد پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله شد و ديد مردى از حضرت رسول صلّى اللَّه عليه و آله حديث ميكند گويد: پس از شاهد و مشهود پرسيدم گفت بلى شاهد روز جمعه و مشهود روز عرفه است. پس از او گذشتم بديگرى رسيدم كه او هم از پيغمبر (ص) حديث ميكرد. پس از او هم از شاهد و مشهود پرسيدم گفت شاهد روز جمعه و مشهود روز قربانست. پس از آن دو گذشته بيك جوانى رسيدم كه صورتش مانند دينار طلا ميدرخشيد و جلب نظر ميكرد و او هم از پيغمبر (ص) حديث مينمود. پس باو گفتم مرا خبر بده از شاهد و مشهود. پس گفت امّا شاهد محمّد صلّى اللَّه عليه و آله و امّا مشهود پس روز قيامت است آيا نشنيده اى خداوند سبحان ميفرمايد يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِيراً. و نيز فرمود: ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَ ذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ. پس از اوّلى پرسيدم كه كيست گفتند ابن عبّاس و از دوّمى سؤال كردم گفتند ابن عمرو از سوّمى پرسيدم گفتند او حسن بن على عليهما السّلام است.[2]
(4) شاهد روز عرفه و مشهود روز قيامت است. ابى درداء از پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله روايت نموده كه در روز جمعه زياد بر من صلوات بفرستيد پس آن روز مشهود است كه فرشتگان در آن حاضر ميشوند و هيچكس نيست كه بر من صلوات بفرستند مگر اينكه صلوات او را بر من عرضه ميكنند تا از آن فارغ شود گويد: گفتم و بعد از مرگ شما همين طور است فرمود:
انّ اللَّه حرّم على الارض، ان تأكل اجساد الانبياء فنبىّ اللَّه حىّ يرزق
. بدرستى كه خداوند بر زمين حرام كرده كه گوشت پيامبران را بخورد و نابود كند. پس پيغمبر خدا زنده و روزى ميخورد.[3]
(5) عكرمه گويد: شاهد فرشته ايست كه بر بنى آدم گواهى ميدهد، و مشهود روز قيامت است و اين دو آيه را تلاوت كرد (وَ جاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهِيدٌ) هر كس خواهد آمد كه با او شاهد و راننده اى هست (وَ ذلِكَ يَوْمٌ- مَشْهُودٌ) و اقوالى ديگرى در معناى شاهد و مشهود مانند قول جبائى هست وى ميگويد: شاهد كسانى هستند كه شهادت و گواهى بر مردم ميدهند و مشهود آنهايى هستند كه شهادت بر ايشان داده شده. و قول حسين بن فضل كه شاهد اين امّت و مشهود امّتهاى ديگر است براى آيه شريفه (لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ) و بگفته بعضى شاهد اعضاء بنى آدم و مشهود ايشانند بجهت آيه كريمه (يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ) روزى كه گواهى ميدهد بر ايشان زبانهايشان و بگفته برخى شاهد حجر الاسود و مشهود حجّاج هستند.
و بعضى گفته اند: كه شاهد شبانه روز است و مشهود فرزندان آدمند و براى حضرت حسين بن على عليهما السّلام انشاد كرده اند:
| مضى امسك الماضى شهيدا معدّلا | و خلّفت فى يوم عليك شهيد | |
گذشت روز گذشته تو در حالى كه گواه و شاهد عادلى بود و بجا گذاردى در روزى كه بر تو شهادت خواهد داد.
شاهد اين بيت شهيد است كه بمعناى روز باشد.
| فان انت بالامس اقترفت اسائة | فقيّد باحسان و انت حميد | |
پس اگر تو در ديروز مرتكب كار بدى شدى پس آن را باحسان كار خوب مقيّد نما تا تو پسنديده و ستوده شوى.
| و لا ترج فعل الخير يوما الى غد | لعلّ غدا يأتى و انت فقيد | |
و كار خوب را از امروز بفردا تأخير ميانداز زيرا ممكن است فردا بيايد و تو از دنيا رفته باشى. و بعضى گفته اند: شاهد پيامبران سلف و مشهود محمّد (ص) است.
بيانش اينست (وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ) و آن گه كه خدا پيمان از پيامبران گرفت تا قول خدا. فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ. پس گواهى دهيد و من هم با شما از گواهان هستم. و بعضى گفته اند: شاهد خدا و مشهود لا اله الا اللَّه. بيان آن قول خداست. شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الايه. و بعضى گفته اند: شاهد خلق و مشهود حقّ است و شاعر اشاره كرده بقول خودش
| ايا عجبا كيف يعصى الا له | ام كيف يجحده الجاحد | |
اى واى عجب چگونه خدا را معصيت مينمايد يا چگونه انكار ميكند آن را انكار كننده اى.
| و للَّه فى كلّ تحريكة | و فى كلّ تسكينة شاهد | |
و براى خدا در هر حركت انداختن و در هر ساكن گردانيدن شاهد، و گواهى است.
| و فى كلّ شىء له آية | تدلّ على انّه واحد | |
و در هر چيز از موجودات سماوى آفاقى و انفسى براى او نشانه و آيتى است كه دلالت بر وحدانيت و يكتايى او نمايد پس اين هشت قول راجع به شاهد و مشهود.
ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن حسن طبرسی سوره البروج آیه 3