ترجمه بیان السعاده فى مقامات العباده سلطان محمد گنابادی«سلطانعلیشاه»سوره طه۳۶-۷۶

آیات ۳۶ الى ۴۸

[سوره طه (۲۰): آیات ۳۶ تا ۴۸]

قالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یا مُوسى‏ (۳۶) وَ لَقَدْ مَنَنَّا عَلَیْکَ مَرَّهً أُخْرى‏ (۳۷) إِذْ أَوْحَیْنا إِلى‏ أُمِّکَ ما یُوحى‏ (۳۸) أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التَّابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِی وَ عَدُوٌّ لَهُ وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّهً مِنِّی وَ لِتُصْنَعَ عَلى‏ عَیْنِی (۳۹) إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلى‏ مَنْ یَکْفُلُهُ فَرَجَعْناکَ إِلى‏ أُمِّکَ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُها وَ لا تَحْزَنَ وَ قَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّیْناکَ مِنَ الْغَمِّ وَ فَتَنَّاکَ فُتُوناً فَلَبِثْتَ سِنِینَ فِی أَهْلِ مَدْیَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلى‏ قَدَرٍ یا مُوسى‏ (۴۰)

وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی (۴۱) اذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیاتِی وَ لا تَنِیا فِی ذِکْرِی (۴۲) اذْهَبا إِلى‏ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى‏ (۴۳) فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشى‏ (۴۴) قالا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ یَفْرُطَ عَلَیْنا أَوْ أَنْ یَطْغى‏ (۴۵)

قالَ لا تَخافا إِنَّنِی مَعَکُما أَسْمَعُ وَ أَرى‏ (۴۶) فَأْتِیاهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّکَ فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِی إِسْرائِیلَ وَ لا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْناکَ بِآیَهٍ مِنْ رَبِّکَ وَ السَّلامُ عَلى‏ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى‏ (۴۷) إِنَّا قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلى‏ مَنْ کَذَّبَ وَ تَوَلَّى (۴۸)

 

ترجمه:

(۲۰/ ۴۸- ۳۶)

فرمود اى موسى خواسته ‏ات برآورده شد.

و بار دیگر هم در حقّ تو نیکى کرده ‏ایم.

آنگاه که به مادرت آنچه باید وحى کردیم.

که او را در صندوق بگذار و آن را در دریا بیفکن، تا او را به ساحل افکند تا [سر انجام‏] دشمن من و دشمن او، او را بیابد و برگیرد؛ در حقّت مهربانى کردم تا زیر نظر من بار آیى.

چنین بود که خواهرت [سرگشته‏] مى‏رفت و مى‏گفت آیا کسى را به شما نشان دهم که سرپرستى او را عهده‏دار شود؟ [گفتند آرى‏] و [سر انجام‏] تو را به آغوش مادرت بازگرداندیم که دل و دیده‏اش روشنى یابد و غم نخورد؛ [سپس که بزرگ شدى‏] کسى‏ را [به غیر عمد] کشتى؛ و تو را از غم و غصه رهانیدیم و چنانچه باید و شاید آزمودیم؛ سپس چندى در میان اهل مدین بسربردى، سپس اى موسى به هنگام [براى رسالت‏] آمدى.

و تو را براى خود پروردیم.

تو و برادرت نشانه‏هاى معجزه‏وار مرا ببرید و در یاد کردن من سستى مورزید.

به سوى فرعون بروید که او را سر به طغیان برداشته است.

و با او سخنى نرم بگویید، باشد که پند گیرد یا خشوع و خشیت یابد.

گفتند پروردگارا ما مى‏ترسیم که بر ما پیشدستى یا گردنکشى کند.

فرمود مهراسید من خود با شما هستم [و] مى‏شنوم و مى‏بینم.

پس به نزد او بروید و بگویید ما فرستادگان پروردگارت هستیم، بنى اسرائیل را همراه ما بفرست، آزارشان مکن؛ ما براى تو از سوى پروردگارت پدیده‏اى معجزه‏آسا آورده‏ایم؛ و سلام بر کسى که از هدایت پیروى کند.

به راستى به ما وحى شده است که عذاب بر کسى نازل مى‏شود که تکذیب پیشه کند و روى بگرداند.

 

 

تفسیر

قالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یا مُوسى‏[۱] خداوند فرمود اى موسى درخواست تو به تو داده شد.

بعضى گفته ‏اند: این جمله دلالت مى‏کند بر این که مقصود از قول موسى: «گره از زبانم بگشا» گره باطنى بوده است، چه لکنت ظاهرى زبان و گره ظاهرى باقى بوده است، چه خداى تعالى در حکایت از فرعون مى‏فرماید: موسى بیان واضحى ندارد.

وَ لَقَدْ مَنَنَّا عَلَیْکَ مَرَّهً أُخْرى‏ همان‏طور که بر تو این دفعه منّت گذاشتیم و تو را با رسالت شرافت بخشیدیم و درخواست تو را اجابت کردیم یک بار دیگر بر تو منّت گذاشتیم.

إِذْ أَوْحَیْنا ظرف «منّنا» یا بدل از «مرّه اخرى» اگر در لفظ «مرّه» ظرفیّت اعتبار شود، چه این لفظ به معناى «فعله» یعنى یک مرتبه از فعلى است که قبل از آن آمده است، ولى گاهى در آن معناى ظرفیّت اعتبار مى‏شود به این گونه که قبل از آن زمان در تقدیر گرفته مى‏شود.

إِلى‏ أُمِّکَ‏ آن وقت که تو به دنیا مى‏آمدى و مادر تو مى‏ترسید که تو را بکشند.

ما یُوحى‏[۲] آنچه که باید به مادرت وحى مى‏شد وحى کردیم، این وحى نباید ترک مى‏شد چون مصلحت‏هاى متعدّدى بر آن مترتّب بود از قبیل نجات دادن بنى اسرائیل از قبطى و هلاک کردن دشمنان خدا، و احیاى عالم به سبب انتشار آوازه‏ى رسالت.

در مورد وحى به مادر موسى سخن بسیار است که الهام بود، یا وحى بر لسان نبىّ وقتش بود، یا به طریق سخن گفتن ملایکه در خواب یا در بیدارى، کدام؟

أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التَّابُوتِ‏ لفظ «أن» تفسیریّه و تفسیر آن چیزى است که به مادر موسى وحى شده است، یا مصدریّه و بدل از «ما یوحى» یعنى به او وحى کردیم که صندوقى بسازد که آب در آن نفوذ نکند و تو را در آن صندوق بگذارد.[۳] فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِ‏ پس آن تابوت یا موسى را در دریا بینداز.

فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِی وَ عَدُوٌّ لَهُ‏[۴] تا دریا او را به ساحل افکند، تا سر انجام دشمن من و دشمن او (تو) آن را برگیرد.

تکرار «عدوّ» براى این است که در مقام ذمّ تکرار ذمایم مطلوب است و براى این که جهت عداوت و دشمنى هر یک غیر از جهت دشمنى دیگرى است.

وَ أَلْقَیْتُ‏ عطف بر «أوحینا» است و تفاوت در مسند الیه‏ که در اینجا متکلّم وحده است، در آنجا متکلّم مع الغیر یا براى این است که وحى جز با یک واسطه یا واسطه‏هاى متعدّد محقّق نمى‏شود، ولى القاى محبّت بدون واسطه است، یا جهت اشاره به احترام و بزرگداشت موسى علیه السّلام است به این گونه که خداى تعالى محبّت را خودش به موسى القا کرده، ولى وحى به مادر موسى چنین نبوده، ممکن است که تفاوت مسند الیه از باب محض تفنّن و تجدید نشاط باشد.

عَلَیْکَ مَحَبَّهً محبّت بزرگ یا کوچک.

مِنِّی‏ صفت محبّت است یعنى محبّت خودم را بر تو القا کردم، پس تو محبوب من شدى، هر کس که محبوب من شود محبوب همه مى‏گردد، که محبّت همه‏ى موجودات رقیق‏شده‏ى محبّت من است.

پس هرگاه محبّت من به چیزى متعلّق شود محبّت جمیع موجودات به همان چیز متعلّق مى‏شود، چون همه‏ى محبّت‏ها میل به اصلشان دارند، که آن محبّت من است.

یا معناى آن این است که محبّت مردم را از جانب خودم بر تو القا کردم نه از جانب اسباب و وسایل مانند جمال و کمال، یا محبّت تو نسبت به خودم را بر تو القا کردم تا تو محبّت و دوستدار من شدى، من هم محبّت و دوستدار تو شدم، زیرا که هر محبوبى‏ محبّ و دوستدار خودش را دوست دارد، یا محبّت تو نسبت به مردم را بر تو القا کردم، پس تو محبّ و دوستدار مردم شدى، پس مردم نیز محبّ و دوستدار تو شدند.

لفظ «منّى» ظرف لغو متعلّق به «القیت» به این دو معناى است. و موسى طورى بود که هر کس او را مى‏دید دوستدار و محبّ او مى‏شد، لذا وقتى آسیه همسر فرعون به فرعون گفت که این کودک روشنى چشم من و تو مى‏شود فرعون در پاسخ گفت:

او را نکشید.

وَ لِتُصْنَعَ‏ تا ساخته شوى، عطف بر محذوف است که تقدیر چنین بوده: «لتصیر محبوبا و لتصنع» یا متعلّق به محذوف است که معطوف بر «القیت» است که تقدیر چنین بوده: «فعلت ذلک لتصنع».

عَلى‏ عَیْنِی‏ وقتى گفته مى‏شود «فلان على عینى» یعنى پیش من محترم است، یا مقصود این است که او محترم است نزد نگهبان من که موکّل بر تو است، به جهت بزرگداشت موسى نسبت به کشتى نوح اینجا فرمود: «على عین» و در آنجا فرمود:اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنا.

إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ‏ ظرف متعلّق به «القیت» یا به «تصنع» است، یعنى تا تو تربیت شوى و تکمیل گردى پیش‏ چشمان و نظر من در وقتى که به دست فرعون افتادى و محبّت تو بر دل فرعون افتاد، دایه شیردهنده‏اى براى تو طلب کردند، تو از هیچ پستان به دهن نگرفتى، آن‏ها منتظر و متوقع شیر خوردن تو بودند، احتیاج شدید به دایه داشتند که ناگاه خواهرت در جستجوى تو نزد فرعونیان مى‏ رود.

فَتَقُولُ‏ پس به آن‏ها مى‏گوید:

هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلى‏ مَنْ یَکْفُلُهُ‏ آیا شما را راهنمایى بر کسى بکنم که کفایت این کودک را بر عهده بگیرد، آنان از خواهرت خواستند که دایه‏اى براى تو پیدا کند، فرعون مادر تو را احضار کرد و تو را به او تسلیم نمود تا با اجرت و مزد تو را شیر دهد.

فَرَجَعْناکَ إِلى‏ أُمِّکَ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُها وَ لا تَحْزَنَ‏ پس تو را به مادرت باز مى‏گردانیدیم تا چشم مادرت را روشن کنى که اندوهناک نگردد، یا تو اندوهناک نباشى.

وَ قَتَلْتَ نَفْساً عطف بر «أوحینا» است، مقصود از قتل نفس قتل قبطى است که با سبطى نزاع مى ‏کرد که موسى علیه السّلام به او حمله کرد. چنانچه خواهد آمد.

فَنَجَّیْناکَ مِنَ الْغَمِ‏ پس تو را از غم نجات دادیم، به این گونه که به تو الهام کردیم و تو را جهت خروج از شهرراهنمایى کردیم.

وَ فَتَنَّاکَ فُتُوناً[۵] تو را از اوّل انعقاد نطفه ‏ات با انواع بلاها آزمایش کردیم تا عبرت براى ناظرین و شنوندگان و حجّت بر کسانى باشى که قدرت خدا را انکار مى‏ کنند، با خدا مکر و حیله به کار مى‏برند، به این گونه که انعقاد نطفه‏ى تو را بر در قصر فرعون دادیم، در شبى که فرعون بین زنها و مردهاى بنى اسرائیل جدایى انداخته بود.

و مادر تو در سالى به تو حامله شد که فرعون به هر زنى از بنى اسرائیل یک زن قبطى را موکّل کرده بود که زنها را تفتیش مى‏کرد تا زنهاى حامله را کشف کند.

امّا در مورد تو حیاى زنانه آنان را گرفت، حمل تو آشکار نگشت، تو در سالى به دنیا آمدى که فرعون هر مولود مذکّر اسرائیلى را مى‏ کشت، پس محبّت تو را بر دل زنى که موکّل مادرت بود انداختم تا به مادرت گفت: اندوهناک مباش و هر کارى که دلت مى‏ خواهد با این کودک بکن و تو ار به فرعونیان خبر نداد، مادرت تو را به دریا انداخت.

پس تو را از غرق شدن و سایر آفت‏هاى دریایى سالم نگهداشته و تو را تسلیم فرعون نمودیم، محبّت تو را در دلش‏ انداختم، در دامن دشمنت تو را تربیت نمودم و بزرگ کردم تا آنجا که از مادرت تقاضا نمود با مزد و اجرت به تو شیر بدهد، تو را آزمایش کردم به این گونه که فرعون چند بار کمر همّت به قتل تو بست و من تو را سالم نگهداشتم، یک تن از آن‏ها را کشتى و از ترسشان به شهر مدین فرار کردى در حالى که رفیق و زاد و راحله نداشتى.

و تو را به مدین پیش شعیب پیامبرم سالم رساندم که او دخترش را به تو تزویج نمود، نیز تو را امتحان کردم که خودت را ده سال اجاره دادى تا گوسفندان شعیب را بچرانى.

یعنى با آن اجاره ده سال محبوس شدى و کمال تو در همان حبس بود، پس از آن که از مدین خارج شدى تو را به سرما، تاریکى شدید، گم کردن راه، پراکنده شدن گوسفندان، درد زاییدن گرفتن همسرت و روشن نشدن چخماق مبتلا کردم تا تو را به این وسیله براى مناجات و کلام خودم خالص گردانیدم.

فَلَبِثْتَ سِنِینَ فِی أَهْلِ مَدْیَنَ‏[۶] پس سالها (ده سال) در مدین ماند طبق آنچه روایت شده موسى دورترین و بیشترین مدّت را که لازمه پیمان با شعیب بود به اتمام رسانید.

ثُمَّ جِئْتَ‏ سپس از مدین به سوى من، یا به اینجا، یا به مصر آمدى‏ عَلى‏ قَدَرٍ در حالى که به حدّ کمال رسیدى، یا به حدّى رسیدى که اکنون مى ‏توانى سنگینى رسالت را بر عهده بگیرى، یا بر قوّت بدن و نفست رسیدى.

یا مقصود فضل و برترى رسالت است که براى تو مقدّر شده است.

یا مُوسى‏ در تکرار ندا لطف از جانب خدا و لذّت بردن منادى است.

وَ اصْطَنَعْتُکَ‏ این صیغه جهت مبالغه در صنع و آفرینش است، یعنى من تو را آفریدم و تربیت کردم و کامل نمودم، کمالى که شایسته‏ى بزرگان و کاملین از مردها و مخصوص آنانست.

لِنَفْسِی‏ این نهایت بزرگداشت، احترام و تکریم موسى علیه السّلام است و چون مقصود خداى تعالى این است که موسى را به سوى کسى بفرستد که موسى از او ترسناک است، قبل از آن چیزهایى را ذکر مى‏کند که دفعات متعدّد بر او منّت گذاشته، تا آن‏ها را یادآورى کرده او را از ترسى که دارد دلدارى دهد تا هنگامى که به سوى فرعون مى‏ رود قوّت قلب داشته باشد.

خداى تعالى فرمود: اذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیاتِی‏ وَ لا تَنِیا سست نباشید فِی ذِکْرِی‏ در ذکر من که آن را از شیختان گرفتید تا بر آن ذکر مستمرّ و دایم باشید.

یا در یادآورى من و توجّه به من با دلهایتان در هر وضعى که بودید، یا در هنگام دعوت به سوى من، یا در رسالت من یا در ذکر من با زبانهایتان نزد فرعون سستى نکنید.

اذْهَبا إِلى‏ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى‏ شما دو تن به سوى فرعون بروید که سرکشى نموده است.

«اذهبا» تأکید «اذهب» اوّلى است و لذا ادات وصل نیاورد.

فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَیِّناً[۷] و با او به ملایمت سخن گویید لفظ «قول» به معناى مصدرى یا به معناى مقول مفعول مطلق یا مفعول به است.

لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشى‏ شاید که او پند گیرد تا از خدا بترسد (و ترک ظلم کند).

از امام کاظم علیه السّلام آمده است: این که خداى مى‏فرماید: لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشى‏ براى آنست که موسى بر رفتن به سوى فرعون حریص‏تر باشد، در حالى که خداوند مى‏ دانست که فرعون نه متذکّر مى ‏شود و نه مى ‏ترسد، مگر وقتى که عذاب ببیند، تذکّر کنایه از امید و رجا و خشیت عبارت از خوف است.

قالا موسى بر زبان قال و هارون به زبان حال گفتند، یا فقط موسى گفت، ضمیر تثنیه از باب تغلیب است، یا هر دو پس از بازگشت موسى به مصر و اعلام هارون علیه السّلام به رسالت گفتند:

رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ یَفْرُطَ عَلَیْنا پروردگارا ما مى ‏ترسیم که فرعون با اتّکا به قدرت و قوّتش بر ما و آیات ما پیشدستى کند، یا بر ما زیاده ستم روا دارد.

لفظ «یفرط» به صورت مجهول و معلوم خوانده شده، از «أفرط» به معناى حمله کردن با سرعت و شتاب، یا از «أفرط» به معناى اسراف کردن است.

أَوْ أَنْ یَطْغى‏ یا به علّت قساوت و پادشاهى که دارد، مى‏ترسیم که پیش از ابلاغ پیام گردنکشى ورزد.

یا نسبت به تو چیزى اظهار کند که ما به آن راضى نیستیم و تحمّل آن را نداریم.

قالَ لا تَخافا إِنَّنِی مَعَکُما خداوند فرمود: نترسید که من همواره همراه شما هستم یعنى همراهى خاصّى که غیر از همراهى مطلق است که خدا با هر چیزى دارد.

پس معیّت و همراهى من با شما از حمله و ستم بر شما و طغیان بر من بازش مى‏دارد.

أَسْمَعُ‏ من از او چیزى مى‏شنوم که شما نمى‏ شنوید.

وَ أَرى‏[۸] و از او چیزى مى‏بینم که شما آن را نمى‏بینید، پس شرّ او را از شما در هر حال بر مى‏گردانم و شما را یارى مى‏کنم به نحوى که نه شما مى‏بینید و نه فرعون مى ‏بیند.

فَأْتِیاهُ‏ حالا که من با شما هستم و مى‏بینم و مى‏شنوم پس بدون ترس نزد فرعون بروید و به یارى من متّکى باشید.

فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّکَ‏ و بگویید که ما فرستادگان پروردگارت هستیم.

تثنیه آوردن لفظ «رسول» در اینجا، مفرد آوردن آن در سوره‏ى شعرا براى اشاره به وحدت رسالت و تعدّد رسول‏ها مى‏باشد.

فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِی إِسْرائِیلَ وَ لا تُعَذِّبْهُمْ‏ بنى اسرائیل را از بندگى رها کن و با ما به هر شهرى که بخواهیم بفرست.

یا بنى اسرائیل را با ما از عذاب رها کن چه ما در مصر باشیم یا در غیر مصر از شهرهاى دیگر.

قَدْ جِئْناکَ بِآیَهٍ مِنْ رَبِّکَ‏ جواب سؤال مقدّر، یا سؤال است که در حین تکلّم مذکور است و در هنگام حکایت‏ حذف مى ‏شود، گویا که گفته است:

آیا شما چیزى دارید که دلالت بر صدق و راستى شما بکند؟

پس موسى و هارون گفتند: ما نشانه‏اى آوردیم که دلالت بر صدق و راستى در رسالت ما از جانب پروردگار تو مى‏کند.

و تکرار «ربّک» براى اشاره به این است که فرعون مربوب است، ربّ نیست بر خلاف ادّعایى که مى‏کرد، این کلام جزیى از بیان سخنى است که موسى و هارون به آن امر شده بودند، یا این کلام از موسى و هارون است، تقدیر آن چنین است: پس هارون آمدند و آنچه را که خداوند فرموده بود به فرعون گفتند؛ پس فرعون گفت: دلیل و نشانه‏ى شما چیست؟

گفتند: ما نشانه‏اى از جانب پروردگارت براى تو آورده‏ایم … تا آخر آیه.

وَ السَّلامُ عَلى‏ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى‏ شما دعوتتان را نزد فرعون اظهار کنید، اظهار کنید که بر دعوت خود نشانه و دلیل دارید، سپس به او بدرود بگویید به گونه‏ى ترک و متارکه، به نحوى که کنایه از گمراهى او و دعوت او به پیروى از هدایت باشد، یا به او بگویید: سلامتى مال کسى است که پیرو هدایت باشد.

بنا بر آنچه که گفته شد، آیه بعد که مى‏فرماید: إِنَّا قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلى‏ مَنْ کَذَّبَ وَ تَوَلَّى‏ در موضع تعلیل مى ‏باشد، یعنى چون به ما وحى شده که عذاب خدا بر تکذیب‏ کننده و روى گردان وارد مى ‏شود ما از تو مى‏خواهیم که بنى اسرائیل را با ما بفرستى، بنا بر معناى اوّل در جمله‏ى این جمله جواب از حال آن‏ها در رسالتشان مى ‏باشد.

این در صورتى است که قول خدا: قَدْ جِئْناکَ‏ نقل بیان خدا باشد (که مى‏فرماید: به فرعون بگویید که براى تو نشانه‏ها و معجزات دادیم.) ولى اگر این کلام از خود موسى و هارون هنگام ورود بر فرعون باشد قول خداى تعالى: وَ السَّلامُ عَلى‏ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى‏ …

تا آخر آیه» از قول موسى و هارون مى‏شود که ارتباط آن با جمله‏ى سابقش نیز ظاهر بوده است.

 

 

آیات ۴۹ الى ۵۶

[سوره طه (۲۰): آیات ۴۹ تا ۵۶]

قالَ فَمَنْ رَبُّکُما یا مُوسى‏ (۴۹) قالَ رَبُّنَا الَّذِی أَعْطى‏ کُلَّ شَیْ‏ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى‏ (۵۰) قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى‏ (۵۱) قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی فِی کِتابٍ لا یَضِلُّ رَبِّی وَ لا یَنْسى‏ (۵۲) الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیها سُبُلاً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى (۵۳)

کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُمْ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِأُولِی النُّهى‏ (۵۴) مِنْها خَلَقْناکُمْ وَ فِیها نُعِیدُکُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَهً أُخْرى‏ (۵۵) وَ لَقَدْ أَرَیْناهُ آیاتِنا کُلَّها فَکَذَّبَ وَ أَبى‏ (۵۶)

 

ترجمه:

(۲۰/ ۵۶- ۴۹)

گفت اى موسى پس پروردگار شما کیست؟

گفت پروردگار ما همان کسى است که به هر چیز آفرینش سزاوار آن را بخشیده سپس هدایتش کرده است.

گفت پس سرنوشت اقوام پیشین چه مى‏شود؟

گفت علم آن با پروردگار من [و] در کتابى مکتوب است؛ که پروردگار من نه فرومى‏گذارد و نه فراموش مى‏کند.

همان کسى است که زمین را زیرانداز شما کرد و در آن براى شما راهها کشید و از آسمان آبى فروفرستاد؛

و با آن بازتان مى‏گردانیم؛ و بار دیگر از آن بیرونتان مى‏آوریم.

و همه‏ى پدیده‏اى شگرف خویش را به او نمایاندیم ولى دروغ انگاشت و سر باززد.

 

 

تفسیر

قالَ فَمَنْ رَبُّکُما یا مُوسى‏ فرعون (پس از شنیدن نصایح آنان) گفت: پروردگار شما کیست اى موسى؟ موسى علیه السّلام را ندا کرد یا از باب این که موسى اصل بود و هارون فرع، یا خواست موسى سخن بگوید تا بر حاضرین روشن شود که موسى از تکلّم‏ عاجزست و ادّعایش سست.

و بر این معنا دلالت مى‏کند قول خداى تعالى در حکایت از فرعون که گفت: «أَمْ أَنَا خَیْرٌ مِنْ هذَا الَّذِی هُوَ مَهِینٌ وَ لا یَکادُ یُبِینُ»[۹].

قالَ‏ وقتى فرعون موسى را مورد خطاب قرار داد موسى در مقام جواب از او گفت:

رَبُّنَا الَّذِی أَعْطى‏ کُلَّ شَیْ‏ءٍ خَلْقَهُ‏ پروردگار ما کسى است که به هر چیزى آفرینش مخصوص خودش را عطا نمود.

لفظ «خلقه» به سکون لام خوانده شده تا مفعول دوّم «أعطى» یا مفعول اوّل آن باشد، یعنى خداوند به هر چیزى خلق و ایجادش را اعطا کرد، یا خلق و صورت متناسبش را عطا نمود، یا به هر چیزى نظیرش را عطا نمود.

زیرا که هر چیزى از حیوان داراى نظیر و مانندى از مذکّر و مؤنّث است، هم چنین است نبات و معدن، حتّى عناصر، که مثلا نظیر و همانند زمین که موافق و سازگار با آنست عبارت از آب است.

ضمنا «خلقه» به صورت فعل ماضى نیز خوانده شده تا صفت «شیئى» باشد.

و معناى آن این است: به هر چیزى از اعیان ثابت و تعیّنات که در مقام علم خدا ظاهر است آنچه را که عطا کرد به آن احتیاج دارد، از قبیل وجود و لوازم وجود از کمالات اوّلى که مناسب حال هر موجودى است، و کمالات ثانوى.

و قول خداوند: ثُمَّ هَدى‏ بیان و تفضیل قول خدا:

«أَعْطى‏ کُلَّ شَیْ‏ءٍ» مى‏ باشد. معناى «خلقه» بخشیدن و کمالات اوّلى است، «هدى» نشان دادن راه، رساندن به طریق، یا به مطلوب است براى وصول به کمالات ثانوى اختیارى در مختارها، با کمالات اضطرارى در موجودات مضطرّ و غیر مختار مى‏باشد، تعبیر از عطاى کمالات ثانوى به هدایت براى بیان این نکته است که وصول به کمالات ثانوى حتمى نیست؛ بلکه گاهى هست و گاهى نیست.

و موسى علیه السّلام جواب را طورى داد که تلبیس و به اشتباه انداختن و فریب حاضرین براى فرعون ممکن نباشد، موسى در جواب عموم ربوبیّت را پیش کشید تا انکار آن براى فرعون ممکن نگردد و نیز نتواند، این گونه عموم ربوبیّت را با فریب و نیرنگ به خودش نسبت دهد آن چنانکه نمرود گفته بود: «من زنده مى ‏کنم و مى‏ میرانم» لذا فرعون مبهوت ماند و نتوانست سخن موسى را بشکند و پاسخش دهد.

لذا پرسش دیگر پیش کشید و گفت:

قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى‏ پس حال گذشتگان بر حسب بقا و فنا خیر و شرّ، نعمت و نقمت، منازل و امکنه چگونه است؟

از سؤال اوّل اعراض کرد، این بار از چیزى سؤال کرد که موسى در جواب عاجز بماند.

چه اگر موسى احوال گذشتگان را بیان مى‏کرد از اقامه‏ى دلیلى که شنوندگان مجلس فرعون بفهمند عاجز مى‏شد، لذا طورى جواب داد که فرعون از آن سخن دلیل نخواهد و گفت:

قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی‏ موسى پاسخ داد حال گذشتگان از امور غیبى است که خداوند احدى را بر آن آگاه نمى‏ سازد مگر کسى که خدا از او راضى باشد، و اگر من هم با فهماندن خدا چیزى از آن مى‏ دانستم ممکن نبود که به تو و امثال تو بفهمانم.

فِی کِتابٍ لا یَضِلُّ رَبِّی وَ لا یَنْسى‏ و آن در کتابى نزد خدا مکتوب است که نه چیزى را از آن فروگذارد و نه فراموش کند.

«لا یضلّ» صفت «کتاب» است، ضمیرى که به آن بر مى‏گردد در تقدیر است، یعنى «یضلّ عنه» پروردگارم از آن کتاب و راه آن علم گمراه نمى‏ شود، و پس از علم هم فراموش نمى‏ کند.

و ممکن است این جمله مستأنفه باشد و جواب سؤال مقدّر.

و چون فرعون از جواب سؤال اوّلش اعراض کرد و متعرّض ردّ و قبول آن نشد موسى جواب سؤال دوّم او را به نحوى داد که منجرّ به جواب سؤال اوّل شد، تا این که فرعون ناچار به قبول شود، یا مات و مبهوت بماند.

چنانچه دفعه‏ى اوّل چنین شده بود، عجز او بر حاضرین آشکار شود، پس موسى در مقام جواب چنین گفت:

الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیها سُبُلًا آن خدایى که زمین را آسایشگاه شما قرار داد، راههایى قرار داد تا بدان وسیله شما به شهرهاى دیگر غیر از شهرهاى خودتان بروید تا منافع و ما یحتاج خود را تحصیل نمایید، راههایى قرار داد تا معایش و وسایل زندگیتان را تحصیل کنید، از قبیل زراعت‏ها و تجارت‏ها و صنعت‏ها، راههایى نیز جهت تحصیل منافع اخروى شما قرار داد، از قبیل انبیا و شرایع و جانشینان آنان.

وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ‏ و از جهت بالا آب را نازل نمود و از آن بیرون آوردیم ….

بعضى گفته ‏اند: این جمله از قبیل التفات از غیبت به تکلّم است، این مطلب صحیح است در صورتى که متکلّم همان متکلّم باشد، در حالى که اینجا چنین نیست.

بعضى گفته ‏اند: آن کلامى است از جانب خدا که مربوط به کلام موسى است به این نحو که این جمله از کلام حاکى است که به کلام محکّى عنه مربوط است، مانند آن در مخاطب آن در مخاطبات و محاورات فراوان است.

لکن ما مى‏ گوییم: رسول علیه السّلام در هنگام رسالت و تبلیغش گاهى از انانیّتش منسلخ مى‏ شود به نحوى که در وجودش جز انانیّت فرستنده باقى نمى ‏ماند، در این هنگام است که شأن مرسل (فرستنده) ظاهر مى‏ شود، به کلامى که مخصوص مرسل است تکلّم مى‏ کند؛ درحالى‏که پیش از آن از جهت رسالتش به کلام خودش تکلّم مى ‏نمود.

و هر دو کلام متّصل مى‏ شوند به گونه ‏اى که گمان مى‏ رود هر دو کلام از یک نفر صادر شده است، به این اعتبار مى‏شود کلام از قبیل التفات از غیبت به تکلّم باشد، گویا که رسول خدا مرسل و فرستنده شده و لذا فرمود: «فأخرجنا به» یعنى ما از آن بیرون مى‏ آوریم.

أَزْواجاً اضاف و انواع، زیرا هر صنف و نوع از نبات مانند حیوان داراى دو قسم است مانند مذکّر و مؤنّث از حیوان.

یا اطلاق ازواج به این اعتبارست که هر صنفى از اصناف نبات داراى نظیر یا نظایرى از نوع خودش مى‏باشد.

یا به اعتبار این است که هر صنفى با ملاحظه‏ى ترکّب آن از عناصر زوج است، یا با ملاحظه تعیّش و وجود زوج است.

مِنْ نَباتٍ شَتَّى‏ نبات‏هاى متفرّق و مختلف در شکل و رنگ و گل و دانه و میوه و مزاج و خاصیّت، وقت روییدن و وقت دانه و میوه و غیر این‏ها.

در حالى که مى‏گویند: کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُمْ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ‏ تا اى بندگان شما از آن نعمتها تناول کنید و چهارپایانتان را هم بچرانید در این‏ها آیات و نشانه‏هاى متعدّدست که دلالت بر علم و قدرت و حکمت رساى خداى تعالى دارد.

و نیز دلالت مى‏کند بر این که خداى تعالى به شأن موالید زمینى و مخصوصا به اشرف آنها که انسان است اهمیّت مى‏دهد، انسان را بر حسب بقاى او در آخرت مهمل نمى‏گذارد، که مقصود از آفریدن او در دنیا بقاى در آخرت است.

و لذا خداوند انسان را بدون تهیّه‏ى اسباب بقا و بدون این که کسى او را بر بقایش راهنمایى کند؛ تعلّق و بستگى بقایش به رضاى خدا، او را به حال خود رها نکرده و آیات و نشانه‏هایى را که براى همه‏ى موجودات نیست به او مى ‏نمایاند.

زیرا که بعضى از موجودات مانند ملایکه از اظهار آیات بى‏ نیازند، بعضى دیگر آیات و نشانه بودن بعضى از آیات را درک نمى‏کنند، بلکه این آیات مخصوص انسان است، و آن هم نه براى همه‏ى گروهها و اصناف بشرى.

بلکه‏ لِأُولِی النُّهى‏ که همانا ربوبیّت براى خردمندان پدیدارست براى کسانى است که با قبول ولایت و پیروزى از شروط آن عهد، به آن خردى رسیدند تا مرجع و نهایت همه‏ى اعضا و جوارح بر حسب افعالشان بوده و مرجع همه‏ى قوا و مدارک بر حسب آثارشان باشد، همه‏ى آن‏ها را از آن که که شایسته نیست نهى کند و همه‏ى علوم سابقین به آن منتهى گردد.

و در خبر به هر یک از این‏ها اشاره شده، از همین جا وجه نامگذارى این عقل به «نهى» که در آیه آمده نیز معلوم شد، و این عقل جز با ولایت حاصل نمى ‏شود.

زیرا کسى که پذیراى ولایت به ولىّ امرش نباشد شیطان بر گردن او جاى گزیند، کسى را که شیطان بر گردنش جاى گیرد، وى را به حال خود نمى‏گذارد آنگاه دیگر جهت وحدتى ندارد که همه‏ى احشا و جوارحش بر آن برگردد.

در نتیجه عقل او مانند مردى مى ‏شود که مردانى درباره‏ى او به مشاجره و نزاع مى‏ پردازند.

و اصل در اتّصاف به «نهى» (خرد و عقل) ائمّه علیهم السّلام هستند، لذا «اولى النهى» را به طریق حصر به خودشان تفسیر کرده‏اند، شیعه‏ى آن‏ها فرع هستند و غیر شیعه از این عقل قدسى بهره‏اى ندارند.

از نبىّ صلّى اللّه علیه و آله وارد شده که بهترین شما خردمندانند، گفته شد:

یا رسول اللّه صاحبان خرد چه کسانى هستند؟ فرمود: آنان داراى اخلاق نیکو و شکیبایى همراه با وقار و صله‏ى ارحام و خوبى به مادران و پدران و متعهّد نسبت به فقرا و همسایگان و یتیم‏ها هستند، آنان کسانى هستند که اطعام مى‏کنند و سلام را در عالم نشر مى‏دهند و نماز مى‏خوانند در حالى که مردم غافلند.

مِنْها خَلَقْناکُمْ‏ از آن (خاک) شما را آفریدیم.

بدان که مورد خطاب از هر مخاطب عبارت از فعلیّت اخیر است که آن صورت است و آن مخاطب به سبب همان صورت مخاطب است، در مورد خطاب فعلیّت سابق نیست که فانى و مستهلک تحت فعلیّت اخیر باشد و لیکن فعلیّت آخر به حکم احاطه و معیّت و همراه بودنش با همه‏ى فعلیّت‏هاى سابق آن‏ها متّحد است و حکم همه‏ى آن فعلیّت‏ها بر فعلیت اخیر جریان دارد.

و لذا صحیح است که انسان مورد خطاب قرار بگیرد، بر او حکم مادّه‏اش که از زمین آفریده شده است جارى شود و محکوم به حکم مادّه گردد، به اعتبار این که جزو زمینى انسان در آفرینش او غلبه دارد وگرنه انسان از عناصر چهارگانه خلق شده است، آفرینش انسان از زمین و بازگشت او به زمین واضح و آشکارست، خروج مادّه انسان از زمین پس از بازگشت به آن به اعتبار این که زمین مادّه این انسان است ظاهر و آشکار نیست.

بلى، مادّه‏ى انسان از زمین خارج مى‏شود و مادّه‏ى موالید دیگر یا مردمان دیگر قرار مى‏ گیرد و این کار بارها، بلکه دفعات غیر متناهى تکرار مى‏ شود.

و لکن ما مى‏گوییم: انسان داراى مراتب پایین طبیعى و مصادیق عالى روحانى است، و منظور از انسان همانند قرآن مصادیق روحانى است، و مصادیق طبیعى بالتّبع مورد نظر قرار مى‏ گیرد.

و همان‏طور که مرتبه‏ى طبیعى انسان از زمین طبیعى آفریده شده است هم چنین مرتبه‏ى برزخى و مثالى انسان از خاک علیّین برزخى مثالى یا از خاک سجّین برزخى آفریده شده است.

بنابراین صحیح است که خداوند بفرماید: از زمین برزخى یا مثالى شما را آفریدیم.

وَ فِیها نُعِیدُکُمْ‏ بعد از مرگ طبیعى شما را به زمین باز مى ‏گردانیم.

وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَهً أُخْرى‏ بعد از انتهاى اعراف از برزخ، بار دیگر شما را از زمین بیرون مى ‏آوریم.

و در خبر آمده است که از ابو ابراهیم علیه السّلام درباره‏ى میّت سؤال‏ شد که چرا میّت را غسل جنابت مى‏دهند؟

پس فرمود: خداى تعالى بالاتر و برتر و خالص‏تر از آنست که اشیا را با دست خودش بیافریند، خداوند تبارک و تعالى هرگاه بخواهد چیزى را بیافریند به دو فرشته آفریننده فرمان مى‏دهد که بیافرینند.

پس آنان از خاکى که خداوند در کتابش فرموده: مِنْها خَلَقْناکُمْ وَ فِیها نُعِیدُکُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَهً أُخْرى‏ برمى‏گیرند پس آن خاک را با نطفه‏اى که در رحم قرار گرفته مخلوط مى‏ کنند، وقتى که نطفه با خاک مخلوط شد آن دو ملایکه مى‏گویند: پروردگارا چه خلق کنیم؟ ابو ابراهیم علیه السّلام فرمود: پس خداوند به آن‏ها آن که را که مى‏خواهد وحى مى‏کند، از قبیل مذکّر و مؤنّث بودن، مؤمن و کافر بودن و سیاه و سفید و شقىّ و سعید بودن.

پس وقتى که مرد رجل همان نطفه از او بیرون مى‏آید، نه چیز دیگر، از همین جهت است که میّت را غسل جنابت مى‏دهند.[۱۰] این خبر مشعر به خاک برزخى است که ما آن را ذکر کردیم، زیر که تربت و خاکى که با نطفه در رحم مخلوط مى‏شود، یا بعد از چهل روز از نزول نطفه در رحم مخلوط مى‏شود همان خاک‏ برزخى است، که داراى کیفیّت استعدادى براى حصول جسد برزخى و مثالى در آن نطفه است.

و با همین استعداد انسان که امر روحانى است در آن نطفه خلق مى‏شود، اگر این استعداد نبود نطفه قابلیّت صورت انسانى و روحانیّت آن را پیدا نمى‏کرد.

و مرگ صفتى است که عارض بر بدن انسان مى‏شود وگرنه جهات روحانى انسان زنده است و مردن عارض بر آن نمى‏شود و آن که که در حین مرگ از بدن انسان خارج مى‏شود، جز روح و استعداد نطفه براى پذیرش روح و خاک مثالى چیزى نیست.

پس قول امام علیه السّلام در خبر که فرمود: «هرگاه انسان بمیرد» مقصود مرگ مرتبه‏ى طبیعى انسان است و قول امام علیه السّلام «منى و نطفه از او خارج مى‏شود» یعنى از آن مرتبه‏ى طبیعتى از نطفه بیرون مى‏آید، یعنى همان که با خاک برزخى مخلوط و عجیب شده است، که حیثیّت عجین بودن و استعداد آن نطفه مقصودست، نه حیثیّت زمینى طبیعى بودن آن.

و به مضمون این خبر از ائمّه علیهم السّلام اخبار دیگرى وارد شده است.[۱۱]

وَ لَقَدْ أَرَیْناهُ آیاتِنا به واسطه‏ى موسى آیات خود را به فرعون نشان دادیم.

مقصود از آیات قرار دادن عصا به صورت مار زنده و ید بیضا مى‏باشد.

و نیز آیاتى که قبل از رسالت موسى از حین ولایت تا خروجش از مصر واقع گردید که همه‏ى آن‏ها دلالت بر علم و قدرت ما دارد، نیز دلالت دارد بر این که هیچ چیزى مانع از امضاى مقدّرات ما نیست و هر کس با ما مکر کند به خودش مکر کرده است، پس از جهت مکرش مغلوب واقع مى‏ شود، یا به فرعون آیات و نشانه ‏هاى خود را اعلام کردیم که دلالت بر قدرت، علم و غلبه‏ى ما در خواب و بیدارى دارد و نیز سایر معجزات را به فرعون نشان دادیم.

کُلَّها عموم آیه ‏ها، نشانه‏ ها و تأکید عموم با لفظ «کلّ» اضافى و نسبى است، نه حقیقى و مقصود آیاتى است که ارایه‏ى آن به فرعون ممکن باشد.

فَکَذَّبَ‏ فرعون موسى (آیات و نشانه ‏ها) را تکذیب نمود.

وَ أَبى‏ و از ایمان آوردن به ما (رسول ما) خوددارى ورزید و پنداشت که موسى مانند دیگر مردم طالب ملک فانى است.

 

لا فتى الّا على لا سیف الّا ذو الفقار

 

آیات ۵۷ الى ۷۶

[سوره طه (۲۰): آیات ۵۷ تا ۷۶]

قالَ أَ جِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ أَرْضِنا بِسِحْرِکَ یا مُوسى‏ (۵۷) فَلَنَأْتِیَنَّکَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَیْنَنا وَ بَیْنَکَ مَوْعِداً لا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَ لا أَنْتَ مَکاناً سُوىً (۵۸) قالَ مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَهِ وَ أَنْ یُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى (۵۹) فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ کَیْدَهُ ثُمَّ أَتى‏ (۶۰) قالَ لَهُمْ مُوسى‏ وَیْلَکُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ کَذِباً فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذابٍ وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَرى‏ (۶۱)

فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ وَ أَسَرُّوا النَّجْوى‏ (۶۲) قالُوا إِنْ هذانِ لَساحِرانِ یُرِیدانِ أَنْ یُخْرِجاکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِما وَ یَذْهَبا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلى‏ (۶۳) فَأَجْمِعُوا کَیْدَکُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَ قَدْ أَفْلَحَ الْیَوْمَ مَنِ اسْتَعْلى‏ (۶۴) قالُوا یا مُوسى‏ إِمَّا أَنْ تُلْقِیَ وَ إِمَّا أَنْ نَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى‏ (۶۵) قالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذا حِبالُهُمْ وَ عِصِیُّهُمْ یُخَیَّلُ إِلَیْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى‏ (۶۶)

فَأَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَهً مُوسى‏ (۶۷) قُلْنا لا تَخَفْ إِنَّکَ أَنْتَ الْأَعْلى‏ (۶۸) وَ أَلْقِ ما فِی یَمِینِکَ تَلْقَفْ ما صَنَعُوا إِنَّما صَنَعُوا کَیْدُ ساحِرٍ وَ لا یُفْلِحُ السَّاحِرُ حَیْثُ أَتى‏ (۶۹) فَأُلْقِیَ السَّحَرَهُ سُجَّداً قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَ مُوسى‏ (۷۰) قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلافٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ النَّخْلِ وَ لَتَعْلَمُنَّ أَیُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَ أَبْقى‏ (۷۱)

قالُوا لَنْ نُؤْثِرَکَ عَلى‏ ما جاءَنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الَّذِی فَطَرَنا فَاقْضِ ما أَنْتَ قاضٍ إِنَّما تَقْضِی هذِهِ الْحَیاهَ الدُّنْیا (۷۲) إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِیَغْفِرَ لَنا خَطایانا وَ ما أَکْرَهْتَنا عَلَیْهِ مِنَ السِّحْرِ وَ اللَّهُ خَیْرٌ وَ أَبْقى‏ (۷۳) إِنَّهُ مَنْ یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا یَمُوتُ فِیها وَ لا یَحْیى‏ (۷۴) وَ مَنْ یَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ فَأُولئِکَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى‏ (۷۵) جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها وَ ذلِکَ جَزاءُ مَنْ تَزَکَّى (۷۶)

 

ترجمه:

(۲۰/ ۷۶- ۵۷)

گفت اى موسى آیا آمده‏ اى که ما را با جادوى خود از سرزمینمان آواره کنى؟

پس [بدان که‏] ما نیز جادویى همانند آن برایت به میان مى‏آوریم؛ پس بین ما و خودت موعدى بگذار در مکانى مقبول [هر دو طرف‏] که ما و تو در آن خلاف نکنیم.

گفت موعدتان روز جشن باشد که مردمان نیز در روز گرد آورده شوند.

فرعون برگشت و همه‏ى مکر و تدبیر خود را به کار برد آنگاه به میان آمد.

موسى به ایشان گفت واى بر شما، بر خداوند افترا مزنید که شما را با عذابى ریشه کن مى‏سازد و هر کس افترا پیشه کند نومید گردد.

پس [آنان‏] در میان خود درباره‏ى کار و بارشان اختلاف پیدا کردند و رازگویى‏شان را پنهان داشتند.

[و] ادّعا کردند این دو جادوگرانى هستند که مى‏خواهند با جادویشان شما را از سرزمینتان آواره کنند و آیین پسندیده‏ى شما را از بین ببرند.

پس همفکرى کنید و هماهنگ عمل کنید و امروز هر که چیره شود، رستگارست.

گفتند: اى موسى یا تو [اوّل‏] مى‏اندازى یا ما اوّلین کسى باشیم که مى‏اندازیم؟

گفت شما بیندازید، [انداختند] ناگهان از جادوى آنان چنین به نظرش آمد که ریسمانها و چوب‏دستهایشان [مار شده و] و جنب و جوش دارد.

پس موسى در دل خود بیمى احساس کرد.

گفتیم مترس که تو برترى.

و آنچه در دست دارى بینداز تا ساخته‏ هایشان را ببلعد؛ که آنچه ساخته‏ اند، نیرنگ جادوگران است و جادوگر هرجا رود رستگار نمى‏شود.

آنگاه جادوگران به سجده در افتادند [و] گفتند: به پروردگار هارون و موسى ایمان آوردیم.

[فرعون‏] گفت آیا پیش از آن که به شما اجازه دهم به او ایمان آورده‏اید؛ بى‏شک او بزرگتر [و آموزگار] شماست که به شما جادوگرى آموخته است، بدانید که دستها و پاهایتان را بر خلاف جهت یکدیگر مى ‏برم و شما را بر تنه‏ هاى درخت خرما به دار مى‏ کشم، خواهید دانست که کداممان عذابى شدیدتر دارد و پاینده ‏ترست؟

[جادوگران‏] گفتند: هرگز تو را بر روشنگریهایى که براى ما آمده است، بر کسى که ما را آفریده است، بر نمى‏گزینیم، هر چه خواهى بکن، جز این نیست که تو فقط در زندگى دنیوى کارى توانى کرد.

ما به پروردگارمان ایمان آورده ‏ایم تا گناهانمان را و همین جادویى را که تو به آن وادارمان کرده ‏اى ببخشد و خداوند است که بهتر و پاینده‏تر است.

آرى هر کس گناهکار به نزد پروردگارش بیاید، جهنّم نصیب اوست که در آن نه مى‏میرد و نه زنده مى ‏ماند.

[همان‏] بهشتهاى عدن که جویباران از فرو دست آن جارى است، [و] جاودانه در آنند، در این پاداش کسى است که پاکى پیشه کند.

 

 

تفسیر

قالَ أَ جِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ‏ أَرْضِنا بِسِحْرِکَ یا مُوسى‏ فرعون در پاسخ گفت اى موسى تو آمده‏اى به طمع آنکه ما را از کشورمان به سحر و شعبده‏ى خود بیرون کنى؟

فرعون آیات و نشانه‏ ها را بر سحر حمل کرد، مانند کارهاى خارق ‏العاده‏ اى که جادوگران انجام مى ‏دادند و گفت: اى موسى آمده‏ اى که ما را با جادوى خویش از سرزمینهایمان آواره کنى؟

فَلَنَأْتِیَنَّکَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَیْنَنا وَ بَیْنَکَ مَوْعِداً و بدان که ما نیز جادویى همانند آن برایت به میان مى‏آوریم.

پس بین ما و خودت موعدى بگذارد که مقصود زمان وعده، یا مکان وعده، یا خود وعده است به طور مطلق (در هرزمان و مکان که بخواهى).

لا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَ لا أَنْتَ مَکاناً[۱۲] که هیچ‏کدام از آن در آن مکان وعده خوددارى و خلاف نکنیم.

«مکانا» حال از «موعدا» یا وصف آن، یا بدل از آن به صورت بدل کلّ یا بدل اشتمال است، یا مفعول اوّل یا مفعول دوّم «أجعل» یا مفعول محذوف است.

سُوى‏ لفظ «سوى» با ضمّه‏ى سین و کسره‏ى آن خوانده شده که هر دو وصف است و به معناى «مستوى» مى‏باشد، یعنى جایى که مسافت آن نسبت به ما و به تو مساوى باشد، یا مقصود این است که زمین هموار و مسطّح باشد به نحوى که هیچ تپّه و درّه و سرازیرى و سر بلندى در آن نباشد، تا همه تماشاگران بدون مانع آن صحنه را تماشا کنند.

قالَ مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَهِ گفت: زمان وعده روز زینت باشد، (یعنى روز عید قبطیان) زیرا آن روز، روز عید آنان بود که جشن گرفته و خودشان را آرایش و تزیین مى‏ کردند و روى همین جهت است که آن را روز زینت مى‏ نامیدند.

یَوْمُ الزِّینَهِ با نصب خوانده شده، وعده گذاشتن براى آن روز مخصوص براى این است که حقّانیّت حقّ و باطل بودن باطل‏ ثابت شود، این مطلب در ملاء عام و در انظار همه انجام بگیرد و به نحوى که بر حاضر و غایب مخفى نباشد.

و لذا فرمود: وَ أَنْ یُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى‏ و مردم هنگام ظهر به محل قرار (براى مشاهده) همه بیرون آیند عطف بر «زینه» یا بر «الیوم» به تقدیر مضاف است.

و لفظ «یحشر» به صورت مجهول و معلوم و به صیغه‏ى خطاب یا غیبت خوانده شده است.

فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ‏ پس فرعون از موسى روى گردانید و به جمع کردن جادوگران و اسباب جادو روى آورد.

فَجَمَعَ کَیْدَهُ‏ پس آنچه که مى‏توانست از جادوگران و اسباب فریب جادویشان گرد آورد.

ثُمَّ أَتى‏ فرعون به وعده‏ گاه آمد.

قالَ لَهُمْ مُوسى‏ موسى به فرعون و قومش یا به جادوگران گفت: وَیْلَکُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ کَذِباً واى بر شما، بر خداوند (که عصایم را اژدها مى‏کند) افترا نزنید.

لفظ «کذبا» مفعول به است. بنابراین که افترا معناى کذب و دروغ از آن دریافت نشود.

یا مفعول مطلق است بدون این که فعلى از لفظ خودش داشته باشد، شاید هم آن‏ها ادّعا کردند.

همان‏طور که موسى مى‏ گوید: آیات و نشانه‏ هاى من از جانب خداست، سحرهاى ما نیز از جانب خداست، موسى مى‏گوید:

به خدا افترا نزنید، سحر از خدا نیست.

یا موسى نفى آنان را که مى‏ گفتند معجزات موسى از جانب خدا نیست افترا بر خدا نامیده است، به این گونه که قضیّه‏ى سالبه اى که آنان ادّعا کرده ‏اند موجبه‏ى معدوله قرار داده شود.

گویا که آنان مى ‏گفته‏ اند خداوند این آیات و نشانه‏ ها را نفرستاده است.

فَیُسْحِتَکُمْ‏ لفظ «یسحتکم» از باب «منع» و از باب افعال خوانده شده، یعنى شما را مستأصل و درمانده کند (که بنیاد شما را بر باد هلاک دهد).

بِعَذابٍ‏ عذابى بزرگ، بنا بر این که تنوین براى بزرگ کردن و ترساندن باشد.

وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَرى‏ کسى که افترا بست از هدف و خواسته‏اش ناامید گشت.

چنانچه فرعون از خواسته‏ى خودش در افترایش ناامید شد، چه او هدفش از این افترا بقاى ملکش بود، یا از آنچه که فطرت انسان امید دارد که با مقرّبین باشد ناامید شد.

فَتَنازَعُوا جادوگران، یا قوم فرعون، همگى، یا فرعون‏ با قومش، یا فرعون و قومش و جادوگران، یا همه‏ى آنان، یا بعضى از آن‏ها با موسى و هارون نزاع کردند، و نزاع آن‏ها بر سر این بود که کار موسى و هارون جادو است یا امر الهى است، یا جادوگران با موسى و هارون نزاع کردند در این که گروه و چه کسى سحر و جادو را شروع کند.

أَمْرَهُمْ‏ مرجع این ضمیر با مقایسه با ضمیر «فتنازعوا» معلوم مى‏شود که آن قوم در مورد آن امر نزاع مى‏کردند.

بَیْنَهُمْ وَ أَسَرُّوا النَّجْوى‏ جادوگران بین خودشان نجوى کردند و با هم در گوشى صحبت کردند، یا قوم فرعون بین خودشان، یا جادوگران با همدیگر یا قوم فرعون با فرعون نجوا کردند، این نجوى را از موسى و هارون یا از دیگران پنهان مى‏کردند.

قالُوا بیان‏ «أَسَرُّوا النَّجْوى‏» است و لذا ادات وصل نیاورد یعنى در گوشى حرف زدنشان این بود که مى‏گفتند: إِنْ هذانِ لَساحِرانِ‏ فرعونیان گفتند: این دو تا جادوگرند، لفظ «ان» با تشدید و «هذان» با الف خوانده شده است.

و بنابراین قرائت گفته شده: «انّ» به معناى «نعم» است بدون تقدیر و بعضى گفته‏اند: به معناى «نعم» است به تقدیر مبتداى بعد از لام تا این که لام بر مبتدا داخل شده باشد.

و برخى گفته‏اند: «انّ» از عمل ملغاست و بعضى گفته‏اند:

تقدیر آن «انّه لهذان» به تقدیر ضمیر شأن است.

و بعضى گفته‏اند: این الف الف تثنیه نیست، بلکه به الف «هذا» نون تثنیه ملحق شده است و همه‏ى این احتمالات و اقوال از یک وجه یا چند وجه ضعیف است.

و بعضى گفته‏اند: تثنیه با الف بسته شده طبق لغت کسى که مطلق تثنیه را با الف مى‏بندد، که قرآن به لغت‏هاى مختلف و متفرّق نازل شده است.

و «ان هذان»[۱۳] با تخفیف نون «إن» خوانده شده که نافیه باشد، که در این صورت لام به معناى «الّا» است (یعنى این‏ها نیستند جادوگر) یا «ان» مخفّف از انّ است‏[۱۴] که لام لام فارقه است.

و «إنّ هذین» خوانده شده که از نظر ظاهر درست همین است، لذا آن هم بى‏اشکال است (زیرا اسم إنّ باید منصوب باشد و هذین منصوب به «ى» است) و با تشدید نون «هذان» خوانده شده است که تشدید نون عوض از الف محذوف از «هذا» باشد، و «ما هذان لساحران» نیز خوانده شده، و از بعضى از قرّا روایت شده: «إن ذان الّا ساحران»[۱۵]

یُرِیدانِ أَنْ یُخْرِجاکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِما گفتند:

موسى و هارون مى‏ خواهند با جادو شما را از زمین‏تان بیرون کنند، به این گونه که شما را یا تبعید مى‏ کنند، یا بر زمین شما مسلّط مى‏ شوند و مالک آن مى‏گردند و شما را از آن محروم مى‏کنند.

وَ یَذْهَبا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلى‏ و موسى و هارون مى‏ خواهند طریقه‏ى نیکوى شما را از بین ببرند.

به این گونه که مى‏ خواهند این دین شما را محو کرده و مذهبى غیر مأنوس و غیر نیکو نشر نمایند تا به این وسیله بر مردم سرورى جویند.

فَأَجْمِعُوا کَیْدَکُمْ‏ لفظ «أجمعوا» از باب افعال با قطع همزه و با وصل آن خوانده شده است.

یعنى مکر و حیله‏هاى پراکنده و متفرّق خودتان را در باب مقابله با موسى علیه السّلام یک جا گرد آورید و هماهنگ عمل کنید.

ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا سپس با هم به صورت یک صف منظم بیائید، که اتّفاق و صف‏آرایى در مناظره رعب‏آورتر و هیبت و عظمت آن در انظار شدیدتر است.

بعضى گفته ‏اند: آنان هفتاد هزار نفر بودند که هر یک داراى عصا و ریسمان بودند.

وَ قَدْ أَفْلَحَ الْیَوْمَ مَنِ اسْتَعْلى‏ آنان گفتند: امروز کسى رستگار است که غلبه کند، بعضى گفته‏اند: این گفته از طرف فرعون به جادوگران است، بعضى گفته‏اند: این قول بعضى به بعضى دیگر است، یا گفته و قوم فرعون با جادوگران است.

قالُوا یا مُوسى‏ إِمَّا أَنْ تُلْقِیَ وَ إِمَّا أَنْ نَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى‏ جادوگران موسى علیه السّلام را مخیّر کردند (ادب کرده) و گفتند: اى موسى تو شروع مى‏کنى یا ما شروع کنیم تا مراعات ادب نموده و به او احترام کرده باشند، چون فهمیدند که موسى الهى است و کار او جادو نیست، و لذا او را در تخیّر بر خودشان مقدّم داشتند.

برخى گفته‏اند: به جهت همین ادب و احترام بود که خداوند آن‏ها را هدایت کرد و به خودشان واگذار ننمود.

قالَ بَلْ أَلْقُوا موسى علیه السّلام از کار آن‏ها ناراحت و نگران نشد، و گفت: شما شروع کنید، تا آنان نهایت کوشش خود را در این راه انجام دهند تا غلبه‏ى موسى علیه السّلام بر همه‏ى آن‏ها ظاهر شود، چه موسى علیه السّلام بر پروردگارش اتّکا داشت.

أَلْقُوا پس آنچه را که ساخته بودند آوردند و به آنجا انداختند، بعضى گفته‏اند: میدان را پر کردند، و چوب دستى و ریسمان در وسیع‏ترین حدّ ممکن بود.

فَإِذا حِبالُهُمْ وَ عِصِیُّهُمْ یُخَیَّلُ إِلَیْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى‏ چوبدستى‏ها و رسن‏هاى جادوگران در اثر جادو چنین به نظر مردم (یا موسى) آمد که در حرکت و جنبش‏اند، و لفظ «یخیّل» با یاى غیبت به صورت مجهول، و با تاء تأنیث به صورت معلوم خوانده شده است.

فَأَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَهً مُوسى‏ پس موسى در نفسش احساس ترس کرد.

و در اخبار وارد شده است که موسى از خودش نمى‏ترسید، بلکه از آن مى‏ترسید که مغلوب شود، و باطل غلبه کند، و لفظ «ایجاس» به معناى احساس کردن یک امر پنهان.

گویا با این لفظ اشاره به این دارد که ترس موسى آن قدر مخفى بود که بر غیر خودش ظاهر نمى‏ شود.

و چون انسان کامل کسى است که در جمیع مراتب کمال کامل شود، کمال مرتبه‏ى بشرى این است که بخورد و بیاشامد و نکاح کند و صحیح و مریض باشد، امید و خوف داشته باشد لذا ترسیدن موسى دلالت بر نقصى نمى‏کند که با مقام رسالت کامل او منافات داشته باشد.

قُلْنا به طریق وحى به موسى گفتیم:

لا تَخَفْ إِنَّکَ أَنْتَ الْأَعْلى‏ نترس که تو برتر و بالاترى، (که هرگز سحر با معجزه برابرى نتواند کرد و باطل بر حقّ‏ غالب نخواهد شد) این جمله با تأکیدهاى متعدّد مؤکّد گشته است، چون ترسیدن موسى علیه السّلام به منزله‏ى شکّ بود.

وَ أَلْقِ ما فِی یَمِینِکَ‏ آنچه دوستدارى بینداز، یعنى عصا را بینداز.

تَلْقَفْ‏ لفظ «تلقف» با جزم و رفع و از ثلاثى مجرّد و از باب تفعیل خوانده شده، از باب تفعّل نیز آمده است، به این گونه که تاى مضارع در تا مطاوعه ادغام شده است.

و «لقف» از باب «علم» و «لقف» از باب تفعیل، «تلقّف» از باب تفعل به معناى بلعیدن است.

و «لقّف» از باب تفعیل در ابلاع و بلع کردن استعمال شده است.

و ممکن است «تلقّف» خطاب به موسى علیه السّلام باشد که ضمیر مؤنّث به عصا برگردد، یعنى نترس که عصاى تو آن‏ها را مى‏بلعد.

ما صَنَعُوا عصاى تو آنچه را که آن‏ها ساخته‏اند مى‏بلعد؛ حیله‏هاى طبیعى ناشى از تصرّفات طبیعى، یا با حیله‏هاى شیطانى ناشى از امتزاج قواى روحانى با قواى طبیعى و ترتیب آثار خارق‏العاده بر آن، در سوره‏ى بقره در ضمن قول خداى تعالى: «یُعَلِّمُونَ النَّاسَ» تحقیق و تفصیل کامل سحر و جادو و معناى آن گذشت.

إِنَّما صَنَعُوا کَیْدُ ساحِرٍ که آنان با مکر و حیله سحر عمل کرده‏اند و لفظ «ساحر» بدون الف خوانده شده است.

وَ لا یُفْلِحُ السَّاحِرُ حَیْثُ أَتى‏[۱۶] ساحر و جادوگر هر اندازه هم که به مقامات عالى برسد رستگار نمى‏شود.

فَأُلْقِیَ السَّحَرَهُ سُجَّداً وقتى موسى عصایش را افکند، و عصاى موسى تمام ساخته‏هاى آن‏ها را بلعید، دور قصر فرعون را گرفت و با دو فکّش قصر فرعون را احاطه نمود، فرعون و هامان از ترس زرد کردند، چنانچه ذکر خواهیم کرد، جادوگران دیدند و فهمیدند که این مطلب جز امر الهى چیزى نیست …

لذا مضطرب شده و پناهنده گشتند و نتوانستند مالک خویشتن باشند و تعادل خود را حفظ نمایند، گویا که آن‏ها را کسى به سجده انداخت که همگى جهت تعظیم خدا و عظمت و بزرگ شمردن آنچه را که دیدند سجده کردند.

قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَ مُوسى‏[۱۷] گفتند: ما به پروردگار موسى و هارون ایمان آوردیم (و از فرعون و فرعونیان بیزارى جستیم) گویا که از فرط تعجّب و تحیّر دیگر مراعات ادب‏ و رتبه براى آنان امکان‏پذیر نبود، پس هارون را بر موسى علیه السّلام به همین جهت مقدّم داشتند، البتّه در این تقدیم مراعات رءوس آیه‏ها نیز شده است، در ایمان آوردن به خدا دیگر به فرعون اجازه و مجال نداند.

و قبل از این که به فرعون بگویند که موسى حقّ است و انکار او جائز نیست ایمان آوردند. از این جهت بود که‏ قالَ‏ فرعون گفت:

قالَ آمَنْتُمْ لَهُ‏ لفظ «آمنتم» با یک همزه به صورت اخبار، و با دو همزه به صورت استفهام انکارى خوانده شده، یعنى آیا به او ایمان آوردید! قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ قبل از آن که به شما اجازه داده شود ایمان آوردید موسى رئیس و معلّم شما در این فنّ است، و شما قبلا بر این مسئله اطّلاع داشته‏اید و با هم قرار گذاشته و توطئه کرده‏اید.

نقل شده است که جادوگران قبل از این یقین کرده بودند که موسى الهى است، ولى با این کارشان خواستند این مطلب در بین مردم ظاهر و آشکار شود.

فَلَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلافٍ‏ و من حتما دست راست و پاى چپ (یا برعکس) شما را خواهیم برید.

وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ النَّخْلِ‏ و شما را به تنه‏ى درخت خرما به دار مى‏کشم.

لفظ «جذوع» ریشه‏ى خود درخت یا ریشه‏ى شاخه‏هایش مى‏باشد که مقصود ساقه‏ى درخت است.

وَ لَتَعْلَمُنَّ أَیُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَ أَبْقى‏ تا بدانید کدام یک از ما و موسى، یا کدام یک از من و از پروردگار موسى علیه السّلام عذابى شدیدتر و دیرپاتر داریم.

قالُوا لَنْ نُؤْثِرَکَ عَلى‏ ما جاءَنا مِنَ الْبَیِّناتِ‏ ساحران گفتند: با وجود روشنگریهایى که براى ما آمده است، هرگز تو را برنمى‏ گزینیم، مقصود از بیّنات معجزه‏هاى واضح و دلیل‏هاى ظاهر شده مى‏ باشد.

وَ الَّذِی فَطَرَنا فَاقْضِ‏ پس هر چیزى را که از حکم مى‏خواهیم اجرا کنى، بکن از قتل و قطع و دار کشیدن و حبس، یا هر حکمى از احکام که مى‏خواهى حکم کن، چون ما دیگر بعد از آن که خداوند دلایل روشن خویش و جایگاه ما را به ما نشان داد دیگر از هیچ چیز نمى‏ترسیم.

بعضى گفته‏اند: هنگامى که آنان سجده کردند خداوند منازل آن‏ها را در بهشت به آن‏ها نشان داد.

ما أَنْتَ قاضٍ إِنَّما تَقْضِی هذِهِ الْحَیاهَ الدُّنْیا هر کارى که انجام مى‏ دهى یا هر حکمى که مى‏ کنى در همین دنیا است، و هیچ کار و حکمى در آخرت ندارى و آنچه که مطلوب و باقى ماندنى است حیات اخروى است، نه دنیا.

یا «هذِهِ الْحَیاهَ الدُّنْیا» مفعول به است، و معناى آن این است که تو تنها مى‏توانى در این حیات دنیوى فرمان رانى و پیش بروى در حالى که آخرت بهتر و باقى‏تر است و ما آخرت را اختیار کردیم که تو بر آن تسلّط ندارى.

«وَ الَّذِی فَطَرَنا» عطف است یا قسم.

[با این توضیح که در صورت عطف بودن بر على بیّنات معناى آیه چنین مى‏شود که گفتند: هرگز ما متأثّر نخواهیم شد (با این تهدیدها تغییر موضع نخواهیم داد) از کسى که ما را آفریده است.

و در صورت قسم بودن معناى آیه این که، سوگند بر آن که ما را آفریده است هرگز غیر خدا (فرعون) را برنمى‏گزینیم‏].

إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا جمله‏ى استیناف در مقام علّت آوردن براى «لن نؤثرک» است، یعنى به دلیل آن که خدا را برگزیده‏ایم و او پروردگار ماست به او ایمان آورده‏ایم.

لِیَغْفِرَ لَنا خَطایانا تا (او) خطاهاى گذشته‏ى ما را بیامرزد.

وَ و خطاى فعلى حال حاضر ما را نیز ببخشد، و آن خطا عبارت است از:

ما أَکْرَهْتَنا عَلَیْهِ مِنَ السِّحْرِ همین جادوگرى و سحرى که تو ما را بر آن واداشتى که با آن به معارضه‏ى آیت الهى برخواستیم.

روایت شده است که جادوگران به فرعون گفتند: تو موسى را به ما در حال خواب نشان بده، پس دیدند که عصا موسى را در آن حالت که خوابیده است نگهبانى و حفظ مى‏کند.

گفتند: این کار موسى جادو نیست، چون جادوگر وقتى بخوابد جادویش باطل مى‏شود، امّا فرعون جز به معارضه‏ى با موسى حاضر نشد و ساحران را به آن کار واداشت.

وَ اللَّهُ خَیْرٌ وَ أَبْقى‏ خداوند از تو حیات دنیوى بهتر و ماندگارترست.

یا مقصود این است که خداوند از جهت ثواب بهتر از تو و از جهت عقاب ماندگارترست، بر این معنا دلالت مى‏کند گفته‏ى آنان در مقام تعلیل‏ «إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا» یعنى به این دلیل به پروردگارمان ایمان آوردیم که تا إِنَّهُ مَنْ یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا یَمُوتُ فِیها وَ لا یَحْیى‏ کسى که به پیشگاه الهى مجرم بیایید جهنّم براى اوست که در آن نه مى‏میرد و نه‏ زنده مى‏ماند.

این عبارت در بین عرب و عجم ضرب المثل شده است براى کسى که به بلاى بزرگى گرفتار شده و از آن هیچ‏گونه راه رهایى ندارد، و مقصود از این امثال این است از حیات انسانى نمى‏میرد تا عذاب براى او شیرین باشد، و با حیات انسانى زنده نمى‏شود، آن نوع از حیات و زنده بودن که از شایبه‏هاى ظلمات شیطانى خالص باشد و در نتیجه از جهنّم خارج گردد.

وَ مَنْ یَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ فَأُولئِکَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى‏ هر کس به خداى خود مؤمن و به اعمال صالح وارد شود اجر آن‏ها هم عالى‏ترین درجات بهشتى است آوردن اسم اشاره بعید «أولئک» براى تفخیم و تعظیم است.

جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ آن بهشتهاى عدنى که دایم زیر درختانش نهرها جارى است آنجا نعمت و حیات ابدى است بارها این مطلب گذشته است که مقصود از جریان نهرها زیر جنّت‏ها جریان آن نهرها زیر عمارتهاى بهشت، یا زیر درختان یا زیر قطعه‏هاى آنست.

و این مطلب را نیز در گذشته گفته‏ایم که تحقیق این است که وجود و صفات آن به منزله‏ى نهرهایى است که از غیب به عوالم امکان جارى مى‏شود، هر مرتبه‏ى بالا از عالم هر یک اعتبار جنّت‏ و بهشت است و به اعتبار دیگر محلّ بهشت است و افاضات حقّ که به منزله‏ى نهرهاست اوّلا به عالم اعلى مى‏رسد و از زیر آن عالم به عالم پایین‏تر افاضه مى‏گردد.

خالِدِینَ فِیها وَ ذلِکَ جَزاءُ مَنْ تَزَکَّى‏ در این بهشت جاودانه و ابدى خواهند ماند، این پاداش و جزا براى کسى است که از کفر و گناهان و هر چیزى که انسانیّتش را آلوده کند از قبیل حیوانیّت، درنده خویى و شیطانیّت پاکیزه شده باشد.

چون نفوس آنان بر آخرت و نعمتهایش روى آورده بود و جانب رجا تقویت گشته بود.

لذا در جانب وعده‏ى کلام را بسط و تفصیل دادند، و ممکن است آیه‏ ها جمله‏ هاى مستأنف باشد، یعنى جمله‏ى آغازینى که گویاى بیان خدا درباره‏ى پاداش و جزا باشد نه بیان ساحران.


[۱] حافظ:

سحر با باد مى‏گفتم حدیث آرزومندى‏ خطاب آمد که واثق شو به الطاف خداوندى‏
دعاى صبح و آه شب کلید گنج مقصود است‏ به این راه و روش مى‏رو که با دلدار پیوندى‏

[۲] مثنوى:

باز وحى آمد که در آبش فکن‏ روى در امّید دار و مو مکن‏
در فکن در نیلش و کن اعتمید من تو را با او رسانم رو سفید

[۳] منظور از تابوت در اینجا، صندوق یا جعبه‏اى پاپیروسى بود که مادر موسى فرزند را در آن نهاد و در رود نیل روانه کرد. تابوت دیگر صندوق عهد است که در سوره بقره آیه ۲۴۸ شرح آن ذکر شد.

[۴] مثنوى:

صد هزاران طفل مى‏کشت از برون‏ موسى اندر صدر خانه در درون‏

[۵] اى موسى تو را در کوره‏ى بلا بردیم و به اخلاص نهادیم، تا در دلت جز مهر ما و بر زبانت جز ذکر ما نماند. کشف الاسرار خواجه عبد اللّه انصارى.

[۶] حافظ:

شبان وادى ایمن گهى رسد به مراد که چند سال به جان خدمت شعیب کند

[۷] مثنوى:

موسیا در پیش فرعون زمن‏ نرم باید گفت قولا لیّنا
آب اگر در روغن جوشان کنى‏ دیگدان و دیگ را ویران کنى‏

[۸] حافظ:

هزار دشمنم اگر مى‏کنند قصد هلاک‏ گرم تو دوستى از دشمنان ندارم باک‏

[۹] زخرف، ۵۲ یعنى: بلکه من بهترم از این کسى که بى‏مقدار است و نزدیک نیست که سخن واضح بگوید.

[۱۰] الکافى ج ۳ ص ۱۶۱ ح ۱۶.

[۱۱] تصوّر مى‏شود که منظور از نطفه آغازین و نطفه‏ى خروجى در حال مرگ ژن وجودى یا کوانتوم بشرى باشد که خود تمام صفات بشر را بالقوّه در خودش دارد و لذا هم در این جهان مولود بشرى است و هم در جهان دیگر تا خصوصیّت انسان را ظاهر مى‏کند.

مترجمان

[۱۲] چون در آیه‏ى بعید« یوم الزّینه» یعنى روز جشن آمده پس زمان وعده است و چون« مکانا» آمده مکان وعده است و در مکانى جشن در آن روز برقرار مى‏شود.

[۱۳] ابن مسعود از قرّا این گونه قرائت کرده است.

[۱۴] اعراب القرآن، کشاف ابو الفتوح.

[۱۵] ابىّ از قرّا این گونه قرائت کرده است.

[۱۶] حافظ:

سحر با معجزه پهلو نزند دل خوش دار سامرى کیست که دست از ید و بیضا ببرد

[۱۷] عطّار در مصیبت‏نامه:

ساحران دیده عصایى را امین‏ گفته آمنّا بربّ العالمین‏
از عصایى ساحر ایمان یافته‏ پس جهود از گاو کافران یافته‏

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *