ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن حسن طبرسی سوره طه آیه۳۷– ۶۶

[سوره طه (۲۰): آیات ۳۷ تا ۴۴]

وَ لَقَدْ مَنَنَّا عَلَیْکَ مَرَّهً أُخْرى‏ (۳۷)

إِذْ أَوْحَیْنا إِلى‏ أُمِّکَ ما یُوحى‏ (۳۸)

أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التَّابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِی وَ عَدُوٌّ لَهُ وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّهً مِنِّی وَ لِتُصْنَعَ عَلى‏ عَیْنِی (۳۹)

إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلى‏ مَنْ یَکْفُلُهُ فَرَجَعْناکَ إِلى‏ أُمِّکَ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُها وَ لا تَحْزَنَ وَ قَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّیْناکَ مِنَ الْغَمِّ وَ فَتَنَّاکَ فُتُوناً فَلَبِثْتَ سِنِینَ فِی أَهْلِ مَدْیَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلى‏ قَدَرٍ یا مُوسى‏ (۴۰)

وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی (۴۱)

اذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیاتِی وَ لا تَنِیا فِی ذِکْرِی (۴۲)

اذْهَبا إِلى‏ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى‏ (۴۳)

فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشى‏ (۴۴)

ترجمه:

بار دیگر بر تو منت نهادیم. هنگامى که بمادرت وحى کردیم که او را در صندوق بیفکن و بدریا انداز. باید دریا او را به ساحل افکند و دشمن من و او، او را از دریا بگیرد و محبت خود را بر تو افکندم تا زیر نظرم پرورش یابى. هنگامى که خواهرت آمد و گفت: آیا شما را دلالت کنم به کسى که کفیل موسى شود؟ آن گاه ترا بمادرت برگرداندیم تا چشمش روشن شود و غم نخورد و شخصى را کشتى و ترا از غم نجات دادیم و ترا آزمایش کردیم و چند سال در میان مردم مدین به سر بردى تا بمرحله رسالت رسیدى اى موسى و ترا براى خویش برگزیدم بهمراه برادرت آیات مرا ببرید و در یاد من سستى نکنید. بروید پیش فرعون که او طغیان کرده است و به او سخن نرم بگوئید. شاید متذکر شود یا بترسد.

قرائت:

لتصنع: ابو جعفر به جزم و دیگران به فتح خوانده‏اند.

لغت:

من: این کلمه در اصل بمعناى قطع است و به نعمتى گفته مى‏شود که از دیگرى براى انسان جدا شود.

مره: یک بار.

قذف: انداختن یم: دریا اصطناع: نیکى کردن ونى: سست گردید. عجاج گوید:

فما ونى محمد مذ ان غفر له الا لاه ما مضى و ما غیر

محمد از زمانى که خداوند او را مشمول عفو و مغفرت خود گردانید، هرگز سستى نکرد.

 

اعراب:

مره: مصدر و مفعول مطلق یا ظرف و مفعول فیه‏ ما یُوحى‏: تأویل بمصدر و مفعول مطلق‏ أَنِ اقْذِفِیهِ‏: در محل نصب و مفعول اوحینا لتصنع: جار و مجرور متعلق به «القیت» عَلى‏ قَدَرٍ: در محل نصب و حال. یعنى: «جئت مقدراً ما قدر لک»

مقصود:

چون خداوند به موسى خبر داد که خواسته او را برآورده است، بدنبال آن بذکر نعمتهاى خویش نسبت به موسى پرداخته، مى‏فرماید:

وَ لَقَدْ مَنَنَّا عَلَیْکَ مَرَّهً أُخْرى‏: این براى اولین بار نیست که ترا مشمول نعمت خود قرار میدهیم. تو همواره مورد نظر و عنایت ما بوده‏اى. یک بار دیگر نیز در دوران کودکى بر تو منت نهادیم.

إِذْ أَوْحَیْنا إِلى‏ أُمِّکَ ما یُوحى‏: هنگامى که بمادرت راه نجات ترا از کشته شدن بدست مأمورین فرعون نشان دادیم.

جبائى گوید: مادر موسى خواب دیده بود.

أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التَّابُوتِ‏: بمادرت گفتیم. او را در صندوق بگذار.

فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِ‏: آن گاه صندوق را در دریاى نیل بینداز.

فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ‏: دریا نیز مأمور است که موسى را به ساحل بیفکند و این کار را خواهد کرد.

یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِی وَ عَدُوٌّ لَهُ‏: فرعون دشمن خدا و همه انبیا بود. اما با موسى یک دشمنى خاص داشت، زیرا تصور مى‏کرد که سلطنتش بدست موسى منقرض خواهد شد.

فرعون پسران بنى اسرائیل را مى‏کشت. سپس ترسید که نسل ایشان منقرض شود. از اینرو یک سال آنها را مى‏کشت و یک سال نمى‏کشت. خداوند موسى را در آن‏ سالى بدنیا آورد که بچه‏ها کشته مى‏شدند و او را از کشته شدن نجات داد.

وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّهً مِنِّی‏: ترا آن چنان آفریدم که هر که ترا ببیند دوستت بدارد. حتى فرعون هم ترا دوست داشت و از شرش سالم ماندى و آسیه همسر فرعون هم ترا دوست داشت و ترا بفرزندى گرفت.

ابن عباس گوید: یعنى محبت ترا در دل بندگانم انداختم بطورى که مؤمن و کافر ترا دوست بدارند.

قتاده گوید: در چشم موسى ملاحتى بود که هر کس او را میدید به او عشق مى‏ورزید.

وَ لِتُصْنَعَ عَلى‏ عَیْنِی‏: قتاده گوید: یعنى منظورم این بود که تو زیر نظر خودم بزرگ شوى و در رفاه و آسایش باشى. زیرا وقتى که کسى را زیر نظر بگیرند؛ آسایش او را تأمین مى‏کنند.

جبائى گوید: یعنى بمادرت برسى و از شیر مادرت تغذیه کنى.

ابو مسلم گوید: یعنى تحت حفاظت من باشى.

إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلى‏ مَنْ یَکْفُلُهُ‏: بهمین منظور مقدر کردیم که خواهرت نزد ایشان برود و ایشان را راهنمایى کند که ترا بدست مادرت بسپارند.

برنامه تربیت موسى آن طورى که خدا میخواست همین بود.

مادر موسى مقدارى پنبه در صندوق گذارد و طفل را در میان آن نهاد و بدریاى نیل افکند. از دریاى نیل نهرى بزرگ منشعب مى‏شد و به باغ فرعون مى‏رفت.

هنگامى که فرعون و همسرش بر کنار نهر نشسته بودند، مشاهده کردند که صندوقى روى آب است. فرعون دستور داد صندوق را بیرون آوردند و سرش را گشودند دیدند کودک زیبایى در میان آن است. فرعون چنان شیفته او شد که نتوانست خود را کنترل کند.

طفل از گرسنگى گریه مى‏کرد و فرعون زنان شیرده را براى شیر دادن او احضار کرد. موسى پستان هیچیک را نگرفت. خواهر موسى که بدنبال صندوق آمده بود، ایستاده بود و تماشا میکرد. گفت:

– من زنى مى‏آورم که او را شیر دهد و به او علاقه‏ مند باشد.

آنها پذیرفتند و خواهر موسى سراغ مادر رفت و مادر را به کاخ فرعون آورد و موسى پستان مادر را گرفت. در اشاره بهمین مطلب است که قرآن مى‏گوید:

فَرَجَعْناکَ إِلى‏ أُمِّکَ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُها وَ لا تَحْزَنَ‏: ترا بمادرت برگرداندیم تا از دیدن تو چشمش روشن شود و ترس کشته شدن یا غرق شدن ترا از دل خارج سازد.

مادر موسى طفل را بخانه برد و در برابر حقوقى که فرعون برایش قرار داده بود به شیر دادن او پرداخت.

وَ قَتَلْتَ نَفْساً: ابن عباس مى‏گوید: موسى یک مرد کافر قبطى را کشته بود.

از پیامبر خدا روایت شده است که، خداوند برادرم موسى را رحمت کند. دوازده ساله بود که مردى را به خطا کشت.

فَنَجَّیْناکَ مِنَ الْغَمِ‏: موسى ترسید که قبطیان در صدد انتقام برآیند. خداوند به او فرمود: ما ترا از غم قصاص ایشان نجات دادیم و از ترس ایمنى بخشیدیم.

وَ فَتَنَّاکَ فُتُوناً: ترا در معرض امتحان و آزمایش قرار دادیم تا اینکه براى رسالت آمادگى و خلوص پیدا کردى. این یکى از بزرگترین نعمتهاى خداوند بود در باره موسى.

ابن عباس گوید: یعنى ترا از محنتهاى پیاپى نجات دادیم. در آن سالى ترا بدنیا آوردیم که فرعون بچه‏ ها را مى‏کشت و ترا بدریا انداختند و از پستان هیچ زنى شیر نخوردى و ریش فرعون را کندى و او تصمیم قتل ترا گرفت و چون بجاى درّ آتش در دهان نهادى از کشتنت منصرف شد و یکى از دوستان نزد تو آمد و ترا مطلع کرد که قصد کشتنت دارند.

برخى گویند: یعنى امر معاش را بر تو دشوار کردیم تا ناچار شدى شبانى شعیب کنى.

فَلَبِثْتَ سِنِینَ فِی أَهْلِ مَدْیَنَ‏: و چند سالى در میان مردم مدین بسر ببرى.

ثُمَّ جِئْتَ عَلى‏ قَدَرٍ یا مُوسى‏: تا بدورانى رسیدى که وقت بعثت تو به رسالت‏ و نبوت بود.

شاعر مى‏گوید:

قال الخلافه او کانت له قدراً کما اتى ربه موسى على قدر

او به خلافت رسید یا اینکه خلافت براى او مقدر بود. چنان که موسى در وقت مقدر نزد خدایش آمد.

برخى گویند: یعنى به سن چهل سالگى که سن وحى انبیاء است رسیدى.

برخى گویند: یعنى در همان وقتى آمدى که خداوند براى نبوت و وحى تو مقدر کرده بود.

وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی‏: ابن عباس گوید: یعنى ترا براى وحى و رسالت خویش برگزیدم و ترا آن چنان خالص گردانیدم که به اراده و محبت من حرکت کنى. بدیهى است که تبلیغ رسالت، باید به اراده و محبت خدا باشد.

زجاج گوید: یعنى ترا برگزیدم که میان من و مردم واسطه باشى، بطورى که در تبلیغ رسالت از جانب من بمنزله این باشى که گویا خودم با مردم سخن مى‏گویم.

اذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیاتِی‏: ابن عباس گوید: یعنى تو و برادرت آیات نه گانه مرا با خود ببرید.

وَ لا تَنِیا فِی ذِکْرِی‏: ابن عباس گوید: یعنى در اداى رسالتم سستى نکنید.

سدى گوید: یعنى در فرمان من سستى نکنید. محمد بن کعب گوید: یعنى ترس از فرعون باعث نشود که در انجام دستورات من کوتاهى کنید.

اذْهَبا إِلى‏ فِرْعَوْنَ‏: بار دیگر تأکید دستور سابق مى‏کند که نزد فرعون روند.

برخى گویند: در دستور اول فقط خود موسى مأمور شده بود ولى در این دستور هم موسى مأمور است و هم هارون. پس هر دوى آنها پیامبرند و شریک در رسالت.

إِنَّهُ‏ طَغى‏: فرعون را بعنوان مردى عاصى و طغیانگر معرفى مى‏کند.

فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَیِّناً: در موقع دعوت با او مدارا کنید و از درشتى کردن خود- دارى نمائید. برخى گفته‏اند: یعنى به کنیه «ابو الولید» یا «ابو العباس» یا«ابو مره» او را صدا کنید.

مقاتل گوید: نرمى کردن با او این است که باو بگویند: «هَلْ لَکَ إِلى‏ أَنْ تَزَکَّى وَ أَهْدِیَکَ إِلى‏ رَبِّکَ فَتَخْشى‏» (النازعات ۷۹ و ۸۰) آیا میخواهى تزکیه شوى و ترا هدایت کنم بسوى خدایت که از او بترسى.

گویند: موسى نزد فرعون رفت و به او گفت: ایمان آور بخداى جهان تا جوانى و ملک تو پایدار بماند و تا آخر عمر از لذائذ زندگى این جهان برخوردار باشى و پس از مرگ داخل بهشت شوى. فرعون در تعجب ماند و چون بدون هامان در کارها تصمیم نمى‏گرفت، هنگامى که هامان آمد جریان را برایش تعریف کرد.

هامان گفت:– تو داراى عقل و تدبیر روشن هستى. تو خدایى و حالا مى‏خواهى بنده خداى دیگرى شوى و دیگرى را پرستش کنى.

یحیى بن معاذ بدرگاه خدا عرض مى‏کرد: هذا رفقک بمن یدعى الربوبیه فکیف رفقک بمن یدعى العبودیه» این است مدارایى تو با کسى که ادعاى خدایى مى‏کند. چگونه است مدارایى تو با کسى که ادعاى بندگى مى‏کند؟؟

لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشى‏: او را از روى امید و انتظار دعوت کنید، نه از روزى یأس و عدم انتظار. بدیهى است که اگر انسان کارى را از روى امید انجام دهد، بهتر به ثمر مى‏رسد تا کارى را از روى یأس انجام دهد.

زجاج مى‏گوید: یعنى شما به امید و طمع هدایت پیش فرعون بروید و خداوند به آنچه خواهد شد آگاه است. همیشه پیامبران به امید و انتظار اینکه مردم سخنانشان را بپذیرند، مبعوث مى‏شوند.

در اینجا قرآن کریم میخواهد مقصود از بعثت موسى را که عبارت است از بر- طرف کردن غفلت فرعون از ربوبیت خداوند و بندگى خودش و ترسانیدن وى از کیفر الهى بیان دارد. در دعوت مردم و در امر بمعروف و نهى از منکر باید کمال نرمش و ملایمت را نشان داد تا مردم سریعتر قبول کنند.

گویند: در این وقت هارون در مصر بود، هنگامى که خداوند موسى را مأمور کرد که بمصر رود بهارون نیز وحى کرد که موسى را ملاقات کند. هارون بملاقات موسى شتافت و پس از آنکه با یکدیگر مشورت کردند به اتفاق نزد فرعون رفتند.

 

[سوره طه (۲۰): آیات ۴۵ تا ۵۶]

قالا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ یَفْرُطَ عَلَیْنا أَوْ أَنْ یَطْغى‏ (۴۵)

قالَ لا تَخافا إِنَّنِی مَعَکُما أَسْمَعُ وَ أَرى‏ (۴۶)

فَأْتِیاهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّکَ فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِی إِسْرائِیلَ وَ لا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْناکَ بِآیَهٍ مِنْ رَبِّکَ وَ السَّلامُ عَلى‏ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى‏ (۴۷)

إِنَّا قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلى‏ مَنْ کَذَّبَ وَ تَوَلَّى (۴۸)

قالَ فَمَنْ رَبُّکُما یا مُوسى‏ (۴۹)

قالَ رَبُّنَا الَّذِی أَعْطى‏ کُلَّ شَیْ‏ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى‏ (۵۰)

قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى‏ (۵۱)

قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی فِی کِتابٍ لا یَضِلُّ رَبِّی وَ لا یَنْسى‏ (۵۲)

الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیها سُبُلاً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى (۵۳)

کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُمْ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِأُولِی النُّهى‏ (۵۴)

مِنْها خَلَقْناکُمْ وَ فِیها نُعِیدُکُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَهً أُخْرى‏ (۵۵)

وَ لَقَدْ أَرَیْناهُ آیاتِنا کُلَّها فَکَذَّبَ وَ أَبى‏ (۵۶)

ترجمه:

گفتند: خدایا مى‏ ترسیم بما تجاوز کند یا راه طغیان پیش گیرد. خداوند فرمود: نترسید. من با شمایم مى‏شنوم و مى‏بینم. نزد او آیید و بگویید: ما فرستادگان خداى توایم. بنى اسرائیل را با ما بفرست و آنها را عذاب مکن. از جانب خدایت آیتى آورده‏ ایم. سلام بر کسى که پیرو هدایت باشد. بما وحى شده است که عذاب بر کسى است که تکذیب کند و روى گردان باشد. فرعون گفت: اى موسى، خداى شما کیست؟

گفتند: خداى ما همان است که آفرینش هر چیزى عطا کرد و او را رهنمون گشت. گفت:

پس حال گذشتگان چیست؟ گفت: علم آنها در کتابى است پیش خداى من که نه گمراه میشود و نه فراموش مى‏کند. همان که زمین را براى شما گهواره ساخت و راه‏هایى در آن براى شما ایجاد کرد و از آسمان آبى نازل کرد که بدان جفتهایى از گیاهان مختلف رویانیدیم. بخورید و چارپایانتان را بچرانید که در آن براى خردمندان آیاتى است. شما را از خاک آفریدیم و به خاک برمیگردانیم و بار دیگر شما را از خاک بیرون مى‏آوریم. ما آیات خود را بفرعون نشان دادیم. و او تکذیب و امتناع کرد.

قرائت:

خلقه: نصر از کسایى بفتح لام و دیگران به سکون لام خوانده‏اند. بنا بر اول جمله فعلیه در محل جر و صفت «شى‏ء» است و بنا بر دوم مفعول ثانى «اعطى» و بمعنى «صورته» است.

مهدا: این قرائت یعقوب است و مصدر خواهد بود. دیگران «مهادا» خوانده‏اند و جمع است.

لغت:

فرط: تقدم. افراط هم بمعنى اسراف و تقدم از حق است. تفریط هم بمعنى تأخر از حق است.

قرن: مردم هر عصرى که در میان ایشان پیامبر یا امامى یا عالم مقتدایى باشد و اگر هیچیک از اینها نباشد قرن گفته نمیشود.

نهى: جمع نهیه است. علت اینکه خردمندان را «لاولى النهى» گویند.

این است که مردم را از زشتیها نهى مى‏کنند. برخى گویند: علت این است که کارها به آراء ایشان منتهى مى‏شود.

اعراب:

اسمع: جمله در محل رفع و خبر بعد از خبر یا در محل نصب و حال.

عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی فِی کِتابٍ‏: «علمها» مبتدا و «فِی کِتابٍ» خبر و «عِنْدَ رَبِّی» متعلق به آن یا صفت آن و منصوب بر حالیت یا خبر اول و «فِی کِتابٍ» خبر ثانى یا بدل.

لا یَضِلُّ رَبِّی‏: در اینجا «عنه» محذوف است. مثل: «وَ اتَّقُوا یَوْماً لا تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئاً» که «فیه» مقدر است.

الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ‏: یا محلا مجرور و صفت براى «ربى» یا خبر مبتداى محذوف است.

مِنْ نَباتٍ‏: در محل نصب و صفت «ازواجا».

شتى: صفت بعد از صفت.

تاره: مفعول مطلق.

مقصود:

قالا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ یَفْرُطَ عَلَیْنا أَوْ أَنْ یَطْغى‏: همین که خداوند موسى و هارون را مأمور کرد که نزد فرعون روند و او را دعوت کنند، گفتند: مى- ترسیم که ما را عذاب کند و در بد رفتارى نسبت بما از حد بگذرد.

برخى گفته‏اند: یعنى مى‏ترسیم پیش از آنکه بدلائل ما توجه کند ما را بکشد یا بر اثر رد گفتار ما بر کفر خویش بیفزاید.

قالَ لا تَخافا إِنَّنِی مَعَکُما أَسْمَعُ وَ أَرى‏: خداوند فرمود: نترسید که من با شمایم و یار و نگهبان شما خواهم بود آنچه او از شما مى‏پرسد، مى‏شنوم و جواب‏ آن را به شما الهام میکنم. و مى‏بینم آنچه را که در باره شما تصمیم مى‏گیرد و از شما دفاع مى‏کنم. نظیر اینکه مى‏فرماید: «فَلا یَصِلُونَ إِلَیْکُما» (قصص ۳۵) به شما دست نمى‏یابند.

فَأْتِیاهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّکَ‏: اکنون دستور قبلى را که مجمل بود به تفصیل بیان کرده. مى‏فرماید: پیش فرعون بیائید و بگویید: خالق تو ما را پیش تو فرستاده که دعوتت کنیم.

فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِی إِسْرائِیلَ‏: بنى اسرائیل را آزاد کن و آنها را با ما بفرست.

وَ لا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْناکَ بِآیَهٍ مِنْ رَبِّکَ‏: آنها را عذاب مکن. ما معجزه واضحى داریم که روشنگر نبوت و رسالت ماست.

وَ السَّلامُ عَلى‏ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى‏: منظور از سلام در اینجا درود و تحیت نیست.

بلکه مقصود این است که هر کس پیرو هدایت باشد از عذاب خدا سالم مى‏ماند. دلیل آن قسمت زیر است:

إِنَّا قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلى‏ مَنْ کَذَّبَ وَ تَوَلَّى‏: بما وحى شده است که هر کس نبوت ما را تکذیب کند و از آن روى گردان باشد، از عذاب خدا سالم نمى‏ماند.

قالَ فَمَنْ رَبُّکُما یا مُوسى‏: آنها نزد فرعون آمدند و فرمان خدا را ابلاغ کردند، فرعون گفت: اى موسى خداى تو کیست؟ در اینجا با اینکه مخاطب هر دو هستند، از باب تغلیب فقط نام موسى برده شده است. برخى گفته‏اند. تقدیر:

«یا موسى و یا هارون» است که براى اختصار یکى حذف شده است نتیجه دیگر آن تساوى رءوس آیات است.

قالَ رَبُّنَا الَّذِی أَعْطى‏ کُلَّ شَیْ‏ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى‏: فرعون مى‏پرسید که خداى شما چگونه آدمى است؟ اما موسى در جواب گفت: خداى ما نه از آن کسانى است که تو تصور مى‏کنى. فقط مى‏توان خدا را به آثارش شناخت. او بهر موجودى صورتش را بخشیده و او را بغذا و آب و تولید نسل و … هدایت کرده است.

این معنى از مجاهد و عطیه و مقاتل است.

 ابن عباس و سدى گویند: یعنى خداوند بهر موجودى زوجش را عطا کرده و نکاح و آمیزش با او را به وى یاد داده است. جبائى گوید: یعنى به مردم نعمتهاى دنیا را عطا کرده و راه استفاده از آنها را به ایشان نشان داده و دستورات دین را در اختیار ایشان گذاشته تا از راه اجراى آن به نعمتهاى آخرت نائل گردند.

قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى‏: فرعون گفت: در این صورت تکلیف امتهاى گذشته که بخداوند اقرار نداشتند و بتها را مى‏پرستیدند چیست؟ مقصود از امتهاى گذشته، قوم نوح و عاد و ثمود بود.

قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی فِی کِتابٍ‏: موسى در جواب گفت: اعمال آنها پیش خداوند محفوظ است و خدا به اعمال ایشان علم دارد و آنها را کیفر مى‏دهد. این علم در لوح محفوظ است.

برخى گفته‏اند: منظور از کتاب، همان چیزى است که فرشتگان مى‏نویسند.

برخى گفته‏اند: منظور فرعون این بود که چرا امم پیش، پس از مرگ برانگیخته نشدند؟

لا یَضِلُّ رَبِّی وَ لا یَنْسى‏: هیچ چیزى از دست او نمى‏رود یا اینکه خطا نمى‏کند و فراموشى ندارد.

الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیها سُبُلًا: خدایى که زمین را گهواره و بستر شما کرد و در زمین راه‏هایى براى شما بوجود آورد که به آسانى عبور کنید.

وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً: خدایى که از آسمان جهت شما باران نازل کرد.

در اینجا نقل مطالب موسى تمام مى‏شود و خداوند دنباله مطلب را در باره باران براى مردم بیان داشته مى‏فرماید:

فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى‏: ما با آب باران اصناف مختلف گیاهان را با گلهایى برنگ سرخ و سفید و سبز و زرد با طعمها و منافع مختلف از زمین خارج کردیم.

بعضى براى خوراک انسان مفید هستند و بعضى بعنوان میوه مورد استفاده قرار میگیرند و بعضى براى حیوانات مفیدند.

کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُمْ‏: شما از این روییدنیها بخورید و حیواناتتان را در آنها بچرانید. در اینجا امر براى اباحه و یاد آورى نعمت است.

إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِأُولِی النُّهى‏: در این مطلب، راهنمایى‏هایى است براى خردمندانى که از ارتکاب محرمات خوددارى مى‏کنند و داراى تقوى هستند.

مِنْها خَلَقْناکُمْ وَ فِیها نُعِیدُکُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَهً أُخْرى‏: پدرتان آدم را از خاک آفریده‏ایم و شما را پس از مرگ بخاک برمیگردانیم و در روز حشر شما را از خاک بیرون مى‏آوریم.

وَ لَقَدْ أَرَیْناهُ آیاتِنا کُلَّها فَکَذَّبَ وَ أَبى‏: ما تمام آیات نه‏گانه‏اى که بر نبوت موسى دلالت داشتند به فرعون ارائه کردیم ولى او همه را تکذیب کرد و از ایمان آوردن خوددارى کرد.

مقصود از «آیاتِنا کُلَّها» کلیه آیات الهى نیست. بلکه همان آیاتى است که بموسى عطا کرده بود.

 

[سوره طه (۲۰): آیات ۵۷ تا ۶۶]

قالَ أَ جِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ أَرْضِنا بِسِحْرِکَ یا مُوسى‏ (۵۷)

فَلَنَأْتِیَنَّکَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَیْنَنا وَ بَیْنَکَ مَوْعِداً لا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَ لا أَنْتَ مَکاناً سُوىً (۵۸)

قالَ مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَهِ وَ أَنْ یُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى (۵۹)

فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ کَیْدَهُ ثُمَّ أَتى‏ (۶۰)

قالَ لَهُمْ مُوسى‏ وَیْلَکُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ کَذِباً فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذابٍ وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَرى‏ (۶۱)

فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ وَ أَسَرُّوا النَّجْوى‏ (۶۲)

قالُوا إِنْ هذانِ لَساحِرانِ یُرِیدانِ أَنْ یُخْرِجاکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِما وَ یَذْهَبا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلى‏ (۶۳)

فَأَجْمِعُوا کَیْدَکُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَ قَدْ أَفْلَحَ الْیَوْمَ مَنِ اسْتَعْلى‏ (۶۴)

قالُوا یا مُوسى‏ إِمَّا أَنْ تُلْقِیَ وَ إِمَّا أَنْ نَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى‏ (۶۵)

قالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذا حِبالُهُمْ وَ عِصِیُّهُمْ یُخَیَّلُ إِلَیْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى‏ (۶۶)

ترجمه:

فرعون گفت: اى موسى، آمده‏اى که با سحر خود ما را از سرزمینمان خارج گردانى؟ ما هم سحرى مثل سحر تو خواهیم آورد، میان ما و خودت وعده‏گاهى قرار ده که ما و تو از آن وعده‏گاه مساوى تخلف نکنیم. موسى گفت: وعده‏گاه شما روز زینت و هنگام بامداد است که مردم از خانه ‏ها خارج مى‏شوند، فرعون از موسى منصرف گردید و تدبیر و نیرنگ خود را فراهم آورد سپس بیامد. موسى به ایشان گفت واى بر شما، بخداوند نسبت دروغ ندهید که شما را گرفتار عذاب مى‏کند و آنهایى که بخدا نسبت دروغ میدهند زیانکارند. آنها در باره موسى به نزاع پرداختند و نجواى خود را مخفى داشته، گفتند: این دو، ساحرانى هستند که میخواهند شما را با سحر خود از سرزمینتان خارج گردانند و طریقه برتر شما را از کف شما ببرند. شما تدبیر خود را فراهم کنید و صف ببندید که امروز پیروزى از آن کسى است که برترى دارد.

گفتند: اى موسى یا تو عصا را مى‏اندازى یا ما اولین کسى هستیم که وسائل خود را مى‏افکنیم. گفت: بلکه شما بیفکنید. در این هنگام ریسمانها و عصاهایشان از نیروى سحرشان بخیال موسى حرکت میکردند.

قرائت:

لا نخلفه: ابو جعفر به جزم و باقى به رفع خوانده‏اند. جزم بنا بر این است که جواب امر باشد. و بنا بر رفع در محل نصب و صفت است براى «موعداً» سوى: حجازیان و ابو عمرو و کسایى بکسر سین و دیگران بضم خوانده‏اند. اما در صفات بضم سین اولى است.

یوم الزینه: حفص به نصب «یوم» قرائت کرده و در این صورت ظرف است و دیگران به رفع خوانده‏اند و خبر است یعنى: «وقت موعدکم یوم الزینه» فیسحتکم: کوفیان غیر از ابو بکر بضم یاء از باب افعال و دیگران بفتح یاء بصیغه ثلاثى مجرد خوانده‏اند و هر دو بیک معنى است.

ان هذان: ابو عمرو «ان هذین» خوانده است و بنا بر این «ان» مخففه از مثقله‏ است که اسم آن «هذین» و خبر آن «لساحران» است.

ابن کثیر و حفص «ان هذان» خوانده‏اند و در این صورت اسم «ان» مخففه از مثقله محذوف و جمله خبر آن است. حرف لام هم براى فرق میان «ان» مخففه و «ان» شرطیه است.

دیگران «ان هذان» خوانده‏اند که در اینصورت، بقولى «ان» بمعنى «نعم» است و بقولى اسم «ان» ضمیر محذوف است و …

در این میان ابن کثیر نون «هذان» را تشدید داده و وجه آن یا این است که نون عوض از الف محذوف است یا براى فرق میان کلمات مبهم و غیر مبهم است.

فاجمعوا: ابو عمرو بهمزه وصل و فتح میم و دیگران از باب افعال خوانده‏اند.

یخیل: ابن عامر و روح و زید به تاء و دیگران به یاء خوانده‏اند. بنا بر قرائت اول، نائب فاعل ضمیر مستتر و عائد به حبال و بنا بر قرائت دوم نائب فاعل «ان» است.

مقصود:

اکنون خداوند حکایت میکند که فرعون به موسى نسبت سحر داد تا مردم را به اشتباه اندازد. مى‏فرماید:

قالَ أَ جِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ أَرْضِنا بِسِحْرِکَ یا مُوسى‏: اى موسى آمده‏اى که ما را به سحر خویش از سرزمینمان بیرون کنى؟

فَلَنَأْتِیَنَّکَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ‏: ما نیز سحرى همچون سحر تو خواهیم آورد.

فَاجْعَلْ بَیْنَنا وَ بَیْنَکَ مَوْعِداً لا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَ لا أَنْتَ مَکاناً سُوىً‏:

جایى وعده‏گاه قرار ده که ما و تو در موقع معین در آنجا حاضر گردیم. آن جا باید از نظر مسافت براى ما و تو یکسان باشد.

قالَ مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَهِ وَ أَنْ یُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى‏: در میان مردم مصر یکى از روزها را روز زینت مى‏نامیدند. و در آن روز مردم لباس نو مى‏پوشیدند و بازارها را تزیین مى‏کردند. موسى وعده گذاشت که در بامداد همان روز که مردم از خانه‏ها خارج مى‏شوند، در محل مخصوص اجتماع کنند و جریانات را از نزدیک تماشا کنند.

تا هیچگونه شبهه‏اى براى کسى باقى نماند.

فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ کَیْدَهُ ثُمَّ أَتى‏: فرعون از موسى جدا شد و نیرنگهاى خود را فراهم کرد و در وقت مقرر به وعده‏گاه آمد.

قالَ لَهُمْ مُوسى‏: موسى ساحران را که سحر خود را براى مقابله با اعجاز موسى حاضر کرده بودند، موعظه کرد و به آنها گفت:

وَیْلَکُمْ‏: این کلمه براى تهدید بکار مى‏رود. یعنى خداوند شما را گرفتار ویل و عذاب گرداند. ممکن است منادى باشد و در این صورت دعاى عذاب براى آنها مى‏کند. برخى گفته‏اند دو کلمه است به این صورت: «وى لکم» یعنى از شما تعجب مى‏کنم.

لا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ کَذِباً: ابن عباس گوید: یعنى کسى را شریک خدا نسازید. برخى گفته‏اند: یعنى بخدا دروغ نبندید و معجزات مرا به سحر و سحر خود را به حق و فرعون را به الوهیت و خداوندى نسبت ندهید.

فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذابٍ‏: که شما را گرفتار عذاب و هلاکت خواهد کرد. اصل سحت تراشیدن تمام موهاى سر است و «سحته اللَّه و اسحته» یعنى خدا او را مستأصل و هلاک گردانید.

وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَرى‏: قتاده گوید: یعنى کسى که نسبت دروغ بخدا بدهد زیانکار است. بعضى گویند: یعنى چنین کسى امیدش از خدا و بهشت قطع شده است.

فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ‏: مردم در باره موسى و هارون و فرعون به مشاوره پرداختند و هر کدام در رد عقیده دیگرى و اثبات نظر خود کوشش میکرد.

برخى گویند: یعنى ساحران در باره عصاها و ریسمانها و اینکه کدامیک آغاز کنند، به شور پرداختند.

وَ أَسَرُّوا النَّجْوى‏: آنها مطالب خود را پوشیده از فرعون براى یکدیگر بیان کرده، گفتند: اگر موسى بر ما غالب آمد از او تبعیت مى‏کنیم.

محمد بن اسحاق مى‏گوید: وقتى موسى به ایشان گفت: «ویلکم!» آنها به نحوى پرداخته، گفتند: این نه سخن ساحران است.

قتاده گوید: نجواى آنها این بود که اگر او ساحر است بر او غالب مى‏آییم و اگر از جانب خداست پیروز خواهد شد.

برخى گویند: یعنى ساحران سخن خود را از موسى و هارون مخفى داشتند و با فرعون به نجوى پرداختند.

قالُوا إِنْ هذانِ لَساحِرانِ یُرِیدانِ أَنْ یُخْرِجاکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِما:

فرعون و اطرافیانش بمردم گفتند: این دو برادر ساحرانى هستند که میخواهند شما را با سحر خویش از سرزمین مصر خارج سازند.

وَ یَذْهَبا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلى‏: و راه شما را که بهترین و نزدیکترین راه بحق است از شما بگیرند و مردم را متوجه خویش سازند. این معنى از امیر المؤمنین على (ع) است.

برخى گفته‏اند: بنى اسرائیل که از لحاظ عدد و ثروت، اکثریت داشتند، طریقه و وسیله زندگى مصریان بودند. مى‏ترسیدند که موسى و هارون بنى اسرائیل را با خود ببرند.

برخى گویند: یعنى مى‏خواهند دین و آیین پسندیده شما را از شما بگیرند.

فَأَجْمِعُوا کَیْدَکُمْ‏: تمام تدبیرها و نیرنگ‏هاى خود را بکار اندازید.

ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا: آن گاه صف بسته بیائید تا نظم و هیبت خود را بهتر نشان دهید برخى گویند: منظور از صف همان «مصلى» است که در روز عید جهت نماز در آنجا جمع مى‏شدند.

وَ قَدْ أَفْلَحَ الْیَوْمَ مَنِ اسْتَعْلى‏: امروز سعادتمند کسى است که غلبه و برترى پیدا کند. برخى گویند: این جمله، تتمه قول فرعون به ساحران است و برخى گویند:گفتار خود ساحران بیکدیگر است.

قالُوا یا مُوسى‏ إِمَّا أَنْ تُلْقِیَ وَ إِمَّا أَنْ نَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى‏: ساحران موسى را مخیر کردند که عصاى خود را اول بیفکند یا بعد.

قالَ بَلْ أَلْقُوا: موسى به ایشان گفت: شما اول بیندازید. منظور این بود که وقتى موسى عصاى خود را بیندازد و سحر آنها را باطل کند، تأثیر بیشترى در دلها داشته باشد.

فَإِذا حِبالُهُمْ وَ عِصِیُّهُمْ یُخَیَّلُ إِلَیْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى‏: موسى خیال میکرد که ریسمانها و عصاهاى ایشان حرکت مى‏کنند، برخى گفته‏اند: یعنى فرعون خیال میکرد. اینکه مى‏گوید: خیال میکرد، بواسطه این است که ریسمانها و عصاها حقیقهً حرکت نمیکردند. بلکه نظر به اینکه در داخل آنها جیوه ریخته بودند، همین که آفتاب گرم شد، جیوه بالا رفت و چیزهایى که جیوه در داخل آنها بود بحرکت در آمدند. کسى که به این صحنه مى‏نگریست و رمز آن را نمیدانست، گمان میکرد که واقعاً ریسمانها و عصاها بحرکت در آمده‏اند.

 

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *