کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره الجن

۷۲- سوره الجن- مکیه

النوبه الاولى‏

(۷۲/ ۲۸- ۱)

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ بنام خداوند فراخ بخشایش مهربان.

قُلْ أُوحِیَ إِلَیَ‏ بگو یا محمد آگاهى دادند مرا أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِ‏ که [به قرآن‏] نیوشیدند گروهى از پریان. فَقالُوا إِنَّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً (۱) گفتند که: ما قرآنى شنیدیم شگفت.

یَهْدِی إِلَى الرُّشْدِ که راه مینماید براستى. فَآمَنَّا بِهِ‏ بگرویدیم بآن. وَ لَنْ نُشْرِکَ بِرَبِّنا أَحَداً (۲) و انباز نگیریم با خداوند خویش هیچ کسى.

وَ أَنَّهُ تَعالى‏ جَدُّ رَبِّنا برتر است و پاک و بزرگوارتر خداوند ما مَا اتَّخَذَ صاحِبَهً وَ لا وَلَداً (۳) نه زن گرفت بزنى و نه فرزند.

وَ أَنَّهُ کانَ یَقُولُ سَفِیهُنا عَلَى اللَّهِ شَطَطاً (۴) و آن بیخرد نابکار گوى ما بر خداى مى دروغ گفت.

وَ أَنَّا ظَنَنَّا و ما چنان مى‏پنداشتیم‏ أَنْ لَنْ تَقُولَ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلَى اللَّهِ کَذِباً (۵) که آدمى و پرى بر خداى دروغ نگوید.

وَ أَنَّهُ کانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ‏ و مردانى بودند از مردمان‏ یَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِ‏ که فریاد میخواستند بمردانى از پریان از شرّ بدان ایشان. فَزادُوهُمْ رَهَقاً (۶) پریان را غلط افزودند و فریب‏[۱].

وَ أَنَّهُمْ ظَنُّوا کَما ظَنَنْتُمْ‏ و پریان چنان پنداشتند که شما پنداشتید.

أَنْ لَنْ یَبْعَثَ اللَّهُ أَحَداً (۷) که اللَّه هیچکس را بپیغام نخواهد فرستاد.

وَ أَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ و ما در آسمان جستیم [خبر نیوشیدن را]

فَوَجَدْناها مُلِئَتْ حَرَساً شَدِیداً آسمان را پر کرده یافتیم از گوشوانان بزور وَ شُهُباً (۸) و شاخه‏هاى آتش.

وَ أَنَّا کُنَّا نَقْعُدُ مِنْها مَقاعِدَ لِلسَّمْعِ‏ و ما بروزگار نشستگاهها داشتیم در درهاى آسمان نیوشیدن را فَمَنْ یَسْتَمِعِ الْآنَ‏ هر که اکنون نیوشد. یَجِدْ لَهُ شِهاباً رَصَداً (۹) خویشتن را شاخ آتش دیدبان یابد و گوشوان.

وَ أَنَّا لا نَدْرِی‏ و ما ندانیم اکنون‏ أَ شَرٌّ أُرِیدَ بِمَنْ فِی الْأَرْضِ‏ که باهل زمین بدى خواسته‏اند. أَمْ أَرادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَداً (۱۰) یا خداوند ایشان بایشان نیکى خواسته.

وَ أَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ‏ و از ما هست گروهى نیکان. وَ مِنَّا دُونَ ذلِکَ‏ و هست از ما جز از آن‏ کُنَّا طَرائِقَ قِدَداً (۱۱) ما جوق جوق‏[۲] بودیم از هم جدا [و جز در کیش و کردار].

وَ أَنَّا ظَنَنَّا و ما درست بدانستیم و یقین. أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِی الْأَرْضِ‏ که از اللَّه پیش نشینیم در زمین. وَ لَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً (۱۲) و نتوانیم که ازو گریزیم.

وَ أَنَّا لَمَّا سَمِعْنَا الْهُدى‏ و ما چون پیغام راست‏[۳] شنیدیم‏ آمَنَّا بِهِ‏ بگرویدیم بآن‏ فَمَنْ یُؤْمِنْ بِرَبِّهِ‏ هر که بگروید بخداوند خویش. فَلا یَخافُ بَخْساً وَ لا رَهَقاً (۱۳) گوى مترس از کاستن مزد و گرفتارى بگناه کسى یا فرمودن بکارى ناتوان.

وَ أَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ‏ و هست از ما مسلمانان‏ وَ مِنَّا الْقاسِطُونَ‏ و هست از ما کژ راهان بر خویشتن ستمکاران‏ فَمَنْ أَسْلَمَ‏ هر که مسلمان شد و گردن نهاد فَأُولئِکَ تَحَرَّوْا رَشَداً (۱۴) ایشان آنند که بهینه گزیدند و راستى جستند.

وَ أَمَّا الْقاسِطُونَ‏ و امّا کژراهان و ستمکاران بر خود فَکانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً (۱۵) ایشان دوزخ را هیزم‏اند.

وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِیقَهِ و اگر ایشان بایستند بر راه کفر لَأَسْقَیْناهُمْ ماءً غَدَقاً (۱۶) ما ایشان را آب دولت و نعمت روانیم و عیش فراخ خوش دهیم.

لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ‏ تا ایشان را در آن آزمایش کنیم. وَ مَنْ یُعْرِضْ عَنْ ذِکْرِ رَبِّهِ‏ و هر که از یاد خداوند خویش و پرستش خداوند خویش روى گرداند یَسْلُکْهُ عَذاباً صَعَداً (۱۷) او را در عذابى افکند سخت.

وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ‏ [و سجود] و جاى نماز [و هفت اندام نمازگر] اللَّه راست.

فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً (۱۸) با اللَّه خداى دیگر مخوانید [و مپرستید].

وَ أَنَّهُ لَمَّا قامَ عَبْدُ اللَّهِ یَدْعُوهُ‏ و چون بر پاى خاست بنده خداى و او را میخواند کادُوا یَکُونُونَ عَلَیْهِ لِبَداً (۱۹) نزدیک بودید که پریان ور افتادندى‏[۴] [از حرص بر سماع قرآن‏].

قُلْ إِنَّما أَدْعُوا رَبِّی‏ بگو: من خداوند خویش را خوانم و پرستم‏ وَ لا أُشْرِکُ بِهِ أَحَداً (۲۰) و با او انباز نگیرم هیچکس.

قُلْ إِنِّی لا أَمْلِکُ لَکُمْ ضَرًّا وَ لا رَشَداً (۲۱) گوى بدست من نیست، نه پادشاهم و نتوانم شما را نه گزندى و نه کارى راست در خور و بچم.

قُلْ إِنِّی لَنْ یُجِیرَنِی مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ (۲۲) گوى مرا از خداى کس نگه ندارد وَ لَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً (۲۳) و نیابم فرود از او بازگشتنگاهى و زینهار جاى [و نمى‏یابم خویشتن را هیچ کارى و هیچ رویى را].

إِلَّا بَلاغاً مِنَ اللَّهِ وَ رِسالاتِهِ‏ مگر رسانیدن از اللَّه و آورد پیغام او وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ‏ و هر که سر کشد از خدا و رسول او فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ‏ او راست آتش دوزخ‏ خالِدِینَ فِیها أَبَداً (۲۴) جاویدان در آن.

حَتَّى إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ‏ تا آنچه ایشان را وعده میدادند به بینند فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ ناصِراً آرى آگاه شوند[۵] که کیست که سست‏یارترست‏ وَ أَقَلُّ عَدَداً (۲۵) و اندک سپاه‏تر.

قُلْ إِنْ أَدْرِی‏ گوى من ندانم‏ أَ قَرِیبٌ ما تُوعَدُونَ‏ که این رستاخیز که شما را وعده میدهند[۶] نزدیکست‏ أَمْ یَجْعَلُ لَهُ رَبِّی أَمَداً یا اللَّه آن را هنگامى نهاده یا درنگى.

عالِمُ الْغَیْبِ‏ آن داناى نهان‏ فَلا یُظْهِرُ عَلى‏ غَیْبِهِ أَحَداً (۲۶) آگاه نکند از نهان خویش [و مطّلع نگرداند بر آن‏] هیچکس را.

إِلَّا مَنِ ارْتَضى‏ مِنْ رَسُولٍ‏ مگر آن رسول پسندیده‏ فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ‏ اللَّه میراند پیش آن رسول و از پس او رَصَداً (۲۷) گوشوانان [و فریشتگان با نور و با تقدیس تا سخن خداى مى‏کوشند[۷] که در آن نفزایا و از آن چیز نکاها].

لِیَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ‏ تا محمد بداند که ایشان که پیغام رسانیدند از خداوند او رسانیدند. وَ أَحاطَ بِما لَدَیْهِمْ‏ و اللَّه خود داناست بآنچه نزدیک فریشتگانست و بآنچه نزدیک شیاطین است‏ وَ أَحْصى‏ کُلَّ شَیْ‏ءٍ عَدَداً (۲۸).و خود دانسته بود هر چیز پیش از آن چیز و چند آن و چون آن.

 

 

النوبه الثانیه

این سوره الجنّ بیست و هشت آیت است، دویست و سى و پنج کلمت و هشتصد[۸] و هفتاد حرف. جمله به مکه فرود آمد باجماع مفسّران. و درین سوره از ناسخ و منسوخ چیزى نیست. و در فضیلت سوره ابى کعب روایت کند از مصطفى (ص)، گفتا:«هر که سوره الجنّ برخواند اللَّه تعالى او را ثواب آزاد کردن بردگان دهد، بعدد هر پریى که به محمد بگروید. و بعدد هر پرى که بنگروید باو.»

«قل» یا محمد، اخبر قومک ما لیس لهم به علم ثمّ بیّن. فقال: أُوحِیَ إِلَیَ‏ اى- اخبرت بالوحى من اللَّه‏ أَنَّهُ اسْتَمَعَ‏ القرآن‏ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِ‏ «الجنّ» جیل رقاق الاجسام، خفیّه، خلق من النّار على صوره تخالف صوره الملک و الانس، موصوف بالعقل کالانس و الملک. و لا یظهرون للانس، و لا یکلّمونهم الّا صاحب معجزه. بل یوسوسون سائر النّاس و هم اولاد ابلیس فی قول بعضهم، منهم مؤمن و منهم کافر. و الکافر منهم یسمّى شیطانا.

و قال ابن عباس: الجنّ ولد الجانّ و لیسوا بشیاطین و الشّیاطین اولاد ابلیس. و قد سبق الکلام فیهم فی غیر موضع.قوله: نَفَرٌ مِنَ الْجِنِ‏ قال ابن عباس:کانوا سبعه، و قیل: کانوا تسعه من جنّ نصیبین من ارض الموصل من ملوکهم.

و قیل:من جنّ الیمن. و قیل: کانوا هودا. و قیل: کانوا مشرکین. و قیل: سبب استماع هؤلاء فیما ذکر انّ الشّیاطین قبل مبعث النّبی (ص) اتّخذت من السّماء مقاعد للسّمع فاذا سمعوا کلمه زادوا فیها تسعا فکانوا یلقون الى اولیائهم من الانس فلمّا بعث النّبی (ص) منعوا مقاعدهم و رموا بالشّهب فمن استمع بعد مبعثه (ص) وجد له شهابا رصدا فاحرق فلمّا منعوا من ذلک و حیل بینهم و بین خبر السّماء بارسال الشّهب علیهم اجتمعوا و قالوا لابلیس ذلک و قالوا ما حال بیننا و بین خبر السّماء الّا شی‏ء حدث فاضربوا مشارق الارض و مغاربها فانطلقوا یطلبون ذلک حتّى توجّهوا نحو تهامه فوجدوا رسول اللَّه (ص) مع نفر من اصحابه ببطن النّخل و هو واد بین جبلین یقال له: سوق عکاظ فوجدوه یصلّى باصحابه صلاه الصّبح فاستمعوا لقراءته و قالوا: هذا الّذى حال بیننا و بین خبر السّماء.

و قیل: لم یزالوا یدنون حتّى‏ کادُوا یَکُونُونَ عَلَیْهِ لِبَداً. ثمّ رجعوا الى قومهم و قالوا: إِنَّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً مباینا لکلام الخلق فی النّظم و المعنى لا یقدر احد على الإتیان بمثله. و العجب حکایه عن غایه استنکارا او استحسانا.

قال عیزار بن حریث: کنت عند عبد اللَّه بن مسعود فاتاه رجل فقال له: کنّا فی سفر فاذا نحن بحیّه جریحه تشحّط فی دمها فقطع رجل منّا قطعه من عمامته فلفّها فیها فدفنها. فلمّا امسینا و نزلنا اتانا امرأتان من احسن نساء الجنّ فقالتا: ایّکم صاحب عمرو؟- قلنا: اىّ عمرو؟- قالتا: الحیّه الّتى دفنتموها فاشرنا لهما الى صاحبها.

قالتا: انّه کان آخر من بقى ممّن استمع القرآن من رسول اللَّه (ص). کان بین کافرى الجنّ و مسلمیهم قتال فقتل فیهم. فان کنتم اردتم به الدّنیا ثوبناکم. فقلنا: لا انّما فعلنا ذلک للَّه.- فقالتا: احسنتم و ذهبتا. یقال: اسم الّذى لفّ الحیّه صفوان بن معطل المرادى صاحب قصّه الافک و الجنّى عمرو بن جابر.

یَهْدِی إِلَى الرُّشْدِ اى- الى الصّواب. و هو التّوحید للَّه و الایمان به و برسوله و خلع الانداد للَّه‏ فَآمَنَّا بِهِ‏ صدقنا به‏ وَ لَنْ نُشْرِکَ بِرَبِّنا أَحَداً یعنى: ابلیس لانّهم لم یرجعوا الى ابلیس بعد الایمان و استماع القرآن.

وَ أَنَّهُ تَعالى‏ جَدُّ رَبِّنا اى- عظمه ربّنا، جلال ربّنا، غنى ربّنا عن الصّاحبه و الولد. امر ربّنا، ملک ربّنا، و سلطانه قدره ربّنا، ذکر ربّنا هذا کلّه اقوال المفسّرین؛ و الجدّ: العظمه و منه قول انس بن مالک: کان الرّجل اذا قرأ البقره و آل عمران جدّ فی اعیننا، اى- عظم، و الجدّ: الغنى.

وفی الخبر: «لا ینفع ذا الجدّ منک الجدّ»،اى- لا ینفع ذا الغنى منک غناه، انّما ینفعه طاعتک و العمل بما یرضیک و منه‏ قوله صلّى اللَّه علیه و سلّم: «وقفت على باب الجنّه فاذا اکثر من یدخلها الفقراء. و اذا اصحاب الجدّ محبوسون»

معناه: و اذا اصحاب الغنى فی الدّنیا محبوسون. مَا اتَّخَذَ صاحِبَهً وَ لا وَلَداً اى- تعالى جلال ربّنا و عظمته عن اتّخاذ زوجه او ولد.

وَ أَنَّهُ کانَ یَقُولُ‏ اختلفوا فی هذا الالفات فمن نصبها کانت مردوده الى الوحى و هو قراءه اهل الشام و الکوفه و من خفضها کانت حکایه عن الجنّ و هو قراءه الآخرین‏ وَ أَنَّهُ کانَ یَقُولُ سَفِیهُنا هذا السّفیه ابلیس‏ عَلَى اللَّهِ شَطَطاً اى- جورا و کذبا، یعنى کلمه الکفر،

و قیل: الشّطط: البعید- اى- یقول ما هو بعید من وصف اللَّه. تقول اشطّ الرّجل اتى بما هو بعید.

وَ أَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ تَقُولَ الْإِنْسُ وَ الْجِنُ‏ قرأ یعقوب: تقول بفتح القاف و تشدید الواو. و التّقوّل، الافتراء و الکذب، اى- کنّا نظنّ انّ الکفّار من الفریقین غیر کاذبین فی دعویهم کلمه الکفر و انّ للَّه صاحبه و ولدا حتّى سمعنا القرآن. و هذا اعتذار منهم، اى- اتّبعناهم فیما قالوا على ظنّ انّ احدا لا یکذب على اللَّه. فلمّا سمعوا القرآن ایقنوا انّ ابلیس و من تبعه کانوا کاذبین فیما یزعمون، تمّ کلام الجنّ هاهنا.

ثمّ استأنف فقال اللَّه عزّ و جلّ:وَ أَنَّهُ کانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ یَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِ‏ کان الرّجل فی الجاهلیّه اذا نزل وادیا باللّیل قال: اعوذ بسیّد هذا الوادى من شرّ سفهاء قومه فیبیت فی امن حتّى یصبح.

روى عن کردم بن ابى السّائب الانصارى قال: خرجت مع الا بى الى المدینه فی حاجه و ذلک اوّل ما ذکر رسول اللَّه (ص) بمکه فآوانا المبیت الى راعى غنم، فلمّا انتصف النّهار جاء ذئب فاخذ حملا من الغنم، فوثب الرّاعى فقال:یا عامر الوادى جارک فنادى مناد لا نراه یقول: یا سرحان ارسله فاتى الحمل یشتدّ حتى دخل الغنم و لم تصبه کدمه فانزل اللَّه عزّ و جلّ على رسوله (ص) بمکه:وَ أَنَّهُ کانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ یَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزادُوهُمْ رَهَقاً اى فزاد الانس الجنّ بذلک تکبّرا و عظمه عند انفسهم و قالوا: انّهم یخافوننا و قد سدّنا الانس و الجنّ فازدادوا بذلک اثما. و قیل: زاد الجنّ الانس رهقا، اى- طغیانا و کفرا و جهلا و هلاکا و بعدا عن الحقّ.

وَ أَنَّهُمْ ظَنُّوا هذا ایضا من کلام اللَّه، اى- انّ الجنّ حسبوا کما حسبتم ایّها الانس. أَنْ لَنْ یَبْعَثَ اللَّهُ أَحَداً بعد موته، و قیل: ان له یبعث اللَّه احدا بالرّساله الى خلقه لیدعوهم الى توحیده کما ظنّ بعض الانس ذلک.

وَ أَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ اى- طلبنا المصیر الى السّماء لاستراق السّمع و منه الحدیث الّذى ورد انّ رجلا قال لرسول اللَّه (ص): انّ امرأتى لا تدع عنها ید لامس، اى- لا تردّ ید طالب حاجه صفرا یشکو تضییعها ماله. قال اهل اللّغه لمست الشّى‏ء و التمست، اى- طلبت کما یقال: کسب و اکتسب، و قال الشّاعر:

الام على تبکیه‏ و المسه فلا اجد

فَوَجَدْناها مُلِئَتْ حَرَساً شَدِیداً هذا کلام الجنّ بعضهم لبعض، اى- طلبنا خبر السّماء فوجدنا ابواب السّماء و طرقها مُلِئَتْ‏ من الملائکه الّذین یحرسون من الاستماع. وَ شُهُباً جمع شهاب و هو المضی‏ء المتوقّد من النّار یرمون بها.

وَ أَنَّا کُنَّا نَقْعُدُ مِنْها اى- من السّماء مَقاعِدَ لِلسَّمْعِ‏ اى- مواضع لاستماع الاخبار من السّماء کان لکلّ حىّ من الجنّ باب فی السّماء یستمعون فیه و کانت هذه الشّهب فی الجاهلیّه. فاذا جاء الاسلام شدّدت و امّدت و زید فیها.

قال الزهرى: کان یرمى بالنّجوم و ترجم بها الشّیاطین فی الجاهلیّه لکن غلّظ و شدّد امرها حین بعث النّبی (ص) فَمَنْ یَسْتَمِعِ الْآنَ‏ اى- یقصدان یسمع من ذلک شیئا یَجِدْ لَهُ شِهاباً رَصَداً اى- نجما قد ارصد له یزجره عن الاستماع.

وَ أَنَّا لا نَدْرِی‏ حین منعنا من السّماء. أَ شَرٌّ أُرِیدَ بِمَنْ فِی الْأَرْضِ‏ ام هو لاجل خیر اراد اللَّه بهم و اضافوا الخیر الى اللَّه بالتّخصیص تادّبا بادب اولیاء اللَّه و المؤمنین.

حیث لم یضیفوا الى اللَّه بالتّفرید الاکل رفیع من الامور. و قیل: معناه لا ندرى اراد اللَّه رشدا ببعث هذا الرّسول فیرشدهم‏ أَمْ أَرادَ ان یکفروا به فیهلکهم.

وَ أَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ‏ اى- المؤمنون‏ وَ مِنَّا دُونَ ذلِکَ‏ اى- الکافرون.

و قیل: الصَّالِحُونَ‏ اصحاب الخیر و مِنَّا دُونَ ذلِکَ‏ اصحاب الشّرّ کُنَّا طَرائِقَ قِدَداً اى- کنّا ذوى مذاهب متفرّقه و ادیان مختلفه. قال الحسن و السدى: الجنّ امثالکم فمنهم قدریّه و مرجئه و رافضه، و یقال: لشریف القوم الطّریقه و الطّریقه المثلى مشایخ البلد. و القدد جمع القدّه و هی الاجناس المختلفه یقال: صار القوم قددا اذا اختلفت حالاتهم و اصلها من القدّ و هو القطع.

وَ أَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِی الْأَرْضِ وَ لَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً الظّنّ هاهنا بمعنى الیقین، لانّهم وصفوا اللَّه بالقدره علیهم حیث کانوا. و هذا من دلائل الایمان و المعنى: انّا علمنا و ایقنّا ان لن نسبق اللَّه فی الارض و لن نفوته و لا یمکننا ان نهرب منه ان اردنا الهرب.

وَ أَنَّا لَمَّا سَمِعْنَا الْهُدى‏ یعنى القرآن و دعوه الرّسول الّذى یؤدّى الى الهدى. آمَنَّا بِهِ‏ اى- صدّقنا به و لم یبعث اللَّه نبیّا الى الجنّ الّا محمد (ص).

و قیل:آمَنَّا بِهِ‏ اى- باللّه و تمّ الکلام هاهنا ثمّ قال: فَمَنْ یُؤْمِنْ بِرَبِّهِ‏ هذا جوابهم و العده فَلا یَخافُ بَخْساً وَ لا رَهَقاً البخس: نقص الاجر، و الرّهق: تحمیل وزر آخر و هذا خبر یراد به النّهى. و قیل: فَلا یَخافُ بَخْساً اى- نقصا من حسناته و لا رَهَقاً زیاده فی سیّآته. و قیل: کلّ مکروه یغشى الانسان فهو رهق.

وَ أَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ‏ المؤمنون، المستسلمون لامر اللَّه، المخلصون له.

وَ مِنَّا الْقاسِطُونَ‏ الکافرون، الجائرون، الّذین کتب اللَّه علیهم الشّقاء تمّ الکلام.

فَمَنْ أَسْلَمَ‏ هذا جواب وعده و تصدیق‏ فَأُولئِکَ تَحَرَّوْا رَشَداً- اى قصدوا قصد الخیر و اتّبعوا طریق الرّشد و توجّهوا صوابا من القول و الفعل.

وَ أَمَّا الْقاسِطُونَ‏ الجائرون، العادلون عن الحقّ. قال اهل اللّغه قسط عدل.

عن الحقّ و اقسط عدل الى الحقّ. فَکانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً توقد بهم النّار یوم القیامه ثمّ رجع الى کفّار مکه فقال:وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِیقَهِ اختلفوا فی تأویلها، فقال قوم: لو استقاموا على طریقه الحقّ و الایمان و الهدى فکانوا مؤمنین مطیعین. لَأَسْقَیْناهُمْ ماءً غَدَقاً کثیرا واسعا ینبت زروعهم. قال عمر بن الخطاب: حیث ما کان الماء کان المال، و حیث ما کان المال کانت الفتنه. و المعنى: اعطیناهم مالا کثیرا و عیشا رغیدا و وسّعنا علیهم فی الرّزق و بسطنا لهم فی الدّنیا.

لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ‏ اى- لنختبرهم کیف شکرهم فیما خوّلوا و هذا قول سعید بن المسیّب و عطاء بن ابى رباح و الضحاک و مقاتل و الحسن، و دلیل هذا التّأویل قوله عزّ و جلّ: وَ لَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراهَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَکَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ‏ و قال تعالى: وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى‏ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ‏ و قال تعالى: مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثى‏ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاهً طَیِّبَهً و قال تعالى: فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ غَفَّاراً یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً الآیه …

و قال الرّبیع بن انس و زید بن اسلم و الکلبى:معنى الآیه و ان لو استقاموا على طریقه الکفر و الضّلاله فکانوا کفّارا کلّهم لاعطیناهم مالا کثیرا و لوسّعنا علیهم‏ لِنَفْتِنَهُمْ‏ فیه عقوبه لهم و استدراجا حتّى یفتتنوا بها فنعذّبهم کما قال تعالى: فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَیْهِمْ أَبْوابَ کُلِّ شَیْ‏ءٍ الآیه و قال تعالى: وَ لَوْ لا أَنْ یَکُونَ النَّاسُ أُمَّهً واحِدَهً لَجَعَلْنا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّهٍ. و قال تعالى: وَ لَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِی الْأَرْضِ‏ و قال تعالى: کَلَّا إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغى‏ أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى‏ قوله:وَ مَنْ یُعْرِضْ عَنْ ذِکْرِ رَبِّهِ‏ اى- عن القرآن و التّوحید یَسْلُکْهُ‏ قرأ اهل الکوفه و یعقوب: یَسْلُکْهُ‏ بالیاء و قرأ الآخرون بالنّون اى- ندخله.

عَذاباً صَعَداً یعنى: ذا صعد، اى- ذا مشقّه لا راحه فیه و لا فرج فیه، اخذ من الصّعداء و هو الشّدّه و نفس الصّعداء هو نفس الکظیم الّذى اشتدّ علیه الغمّ و منه قوله: سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً اى- عذابا شاقّا. و منه قوله‏ کَأَنَّما یَصَّعَّدُ فِی السَّماءِ اى- یصعد صعودا شاقّا و قیل: الصّعد صخره ملساء فی جهنّم یکلّف صعودها فاذا انتهى الى اعلاها انحدر الى اسفلها نزلت فی الولید بن المغیره.

قوله:وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ‏ یعنى: المواضع الّتى بنیت للصّلوه و ذکر اللَّه. فَلا تَدْعُوامَعَ اللَّهِ أَحَداً قال قتاده کانت الیهود و النّصارى اذا دخلوا کنا یسهم و بیعهم اشرکوا باللّه فامر اللَّه المؤمنین ان یخلصوا الدّعوه للَّه اذا دخلوا المساجد، و اراد بها المساجد کلّها و قال الحسن اراد بها البقاع کلّها لانّ الارض جعلت کلّها مسجدا للنّبى (ص).

و قال سعید بن جبیر قالت الجنّ للنّبى (ص): کیف لنا ان نأتى المسجد و نشهد معک الصّلاه و نحن ناؤون عنک؟ فنزلت: وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ‏: و یروى عن کعب، قال:انّى لاجد فی التّوراه ان اللَّه تعالى یقول: انّ بیوتى فی الارض المساجد، و انّ المسلم اذا توضّأ فاحسن الوضوء ثمّ اتى المسجد فهو زائر اللَّه تعالى و حقّ على المزور ان یکرم زائره و روى عن سعید بن جبیر ایضا: انّ المراد بالمساجد الاعضاء الّتى یسجد علیها الانسان و هی سبعه: الجبهه، و الیدان، و الرّکبتان، و القدمان، یعنى: هذه الاعضاء الّتى یقع علیها السّجود مخلوقه للَّه فلا تسجدوا علیها لغیره.

قال رسول اللَّه (ص): «امرت ان اسجد على سبعه اعضاء: الجبهه و اشار بیده الیه، و الیدین، و الرّکبتین، و اطراف القدمین، و ان لا اکفّ شعرا و لا ثوبا».

وفی روایه العباس بن عبد المطلب: انّ رسول اللَّه (ص) قال: «اذا سجد العبد سجد معه سبعه آراب: وجهه، و کفّاه، و رکبتاه، و قدماه»

و هذا الحدیث یدلّ على انّ کلّ عضو من هذه الاعضاء اصل فی السّجود و له حظّ من العباده و نصیب من الخدمه و الطّاعه. فاذا لم یستعمل بعضها اورث ذلک العضو حرمانا و اوجب فی السّجود نقصانا.

و عن نافع عن ابن عمر مرفوعا قال: انّ الیدین تسجدان کما یسجد الوجه، فاذا وضع احدکم وجهه فلیضع یدیه و اذا رفعه فلیرفعهما.

و امّا الحکمه فی ایجاب السّجود على هذه الاعظم انّ هذه الاعضاء الّتى علیها مدار الحرکه، هى المفاصل الّتى تنفتح و تنطبق فی المشى و البطش و اکثر السّعى، و یحصل بها اجتراح السیّئات و ارتکاب الشّهوات فشرع اللَّه تعالى بها السّجود للتّکفیر و محو الذّنب و التّطهیر و اللَّه اعلم. و امّا المساجد ان جعلتها مواضع الصّلاه فواحدها المسجد بکسر الجیم و ان جعلتها الاعضاء فواحدها مسجد بفتح الجیم.

قوله: وَ أَنَّهُ لَمَّا قامَ عَبْدُ اللَّهِ‏ قرأ نافع و ابو بکر و انّه بکسر همزه، و قرأ الباقون بفتحها. لَمَّا قامَ عَبْدُ اللَّهِ‏ یعنى النّبی (ص) «یدعوه» اى- و یعبده، و یقرأ القرآن فی صلوته و ذلک حین کان یصلّى ببطن النّخله و یقرأ القرآن «کادوا» یعنى: الجنّ.

یَکُونُونَ عَلَیْهِ لِبَداً اى- یرکب بعضهم بعضا و یزدحمون حرصا على استماع القرآن و رغبه فی الاسلام، هذا قول الضحاک و روایه عطیه عن ابن عباس قال مکحول:انّ الجنّ بایعوا رسول اللَّه فی هذه اللّیله و کانوا سبعون الفا و فرغ عن البیعه عند انشقاق الفجر.

و قال سعید بن جبیر: هذا من کلام الجنّ الّذین رجعوا الى قومهم اخبروهم:انّا رأینا اصحاب محمد (ص) و یرکعون برکوعه، و یسجدون بسجوده، و کانوا ینثالون علیه مجتمعین. و قال الحسن و قتاده: لمّا قام رسول اللَّه (ص) باظهار الدّعوه تلمّذت الانس و الجنّ علیه لیبطلوا الحقّ الّذى جاءهم به‏ «یُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ یَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ» و ینصر دینه و قوله: «لبدا» جمع لبده و هی الطّائفه المزدحمه یرکب بعضهم بعضا. و قیل: اللّبده هى الرّجل من الجراد و منه سمّى اللّبد الّذى یفرش لتراکمه و تلبّد الشّعر اذا تراکم.

قُلْ إِنَّما أَدْعُوا رَبِّی‏ قرأ ابو جعفر و عاصم و حمزه: «قل» على الامر، و قرأ الآخرون: «قال» یعنى: رسول اللَّه‏ إِنَّما أَدْعُوا رَبِّی‏ فی صلوتى‏ وَ لا أُشْرِکُ بِهِ أَحَداً من الاوثان فکونوا انتم کذلک.

قُلْ إِنِّی لا أَمْلِکُ لَکُمْ ضَرًّا فی دینکم و لا دنیاکم‏ وَ لا رَشَداً ارشدکم.

و قیل: لا املک لکم ضلالا و لا هدایه لانّى عبد مثلکم بل ذلک الى اللَّه القادر على کلّ شی‏ء.

قُلْ إِنِّی لَنْ یُجِیرَنِی مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ اى- لن یمنعنى من عذابه مانع ان عصیته و جاء فی التّفسیر ان جنّیّا من اشراف الجنّ ذا تبع قال: انّ محمدا یرید ان یجیره احد فانا اجیره فانزل اللَّه هذه الآیه.

و روى عن ابن مسعود قال: لمّا تقدّم النّبی (ص) الى الجنّ ازدحموا علیه فقال سیّد لهم یقال له وردان: انا ارحلهم عنک، فقال له: لن یجیرنى من اللَّه احد.

قوله: وَ لَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً اى- مدخلا فی الارض و ملجأ و موئلا.

إِلَّا بَلاغاً مِنَ اللَّهِ‏ فذلک الّذى املکه بعون اللَّه و توفیقه. و قوله: «بلاغا» نصب على البدل من قوله: «ملتحدا» و المعنى: لا ینجینى شى‏ء الّا ان ابلّغ عن اللَّه ما ارسلت به و قیل: معناه: لا املک لکم ضرّا و لا رشدا. لکن ابلّغ بلاغا من اللَّه فانّما انا مرسل‏ لا املک الّا ما ملکت. و البلاغ واقع موقع التّبلیغ.

قال الفراء: هذا شرط و جزاء لیس باستثناء و ان منفصله من لا و تقدیره: ان لا بلاغا و المعنى: ان لم ابلّغ فلا مجیر لى‏ وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ‏ فیما یدعوه الیه من التّوحید. فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها أَبَداً مقیمین لا یخرجون.

حَتَّى إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ‏ فی الآخره. و قیل: یوم بدر فَسَیَعْلَمُونَ‏ عند ذلک. مَنْ أَضْعَفُ ناصِراً وَ أَقَلُّ عَدَداً اهم ام المؤمنون؟ هذا جواب لمشرکى مکه حین استعجلوا بالعذاب و قالوا: هم بالاضافه الینا کالحصاه من جبال، و قیل: هذا جواب قولهم محمد صنبور.

قُلْ إِنْ أَدْرِی‏ اى- ما ادرى. أَ قَرِیبٌ ما تُوعَدُونَ‏ من العذاب فی الدّنیا.

و قیل: یوم القیامه أَمْ یَجْعَلُ لَهُ رَبِّی أَمَداً اجلا و غایه تطول مدّتها یعنى: انّ علم وقت العذاب غیب لا یعلمه الّا اللَّه.

عالِمُ الْغَیْبِ‏ رفع على نعت قوله: «رَبِّی». و قیل: هو عالم الغیب، قیل: الغیب ما هو کائن لم یکن، و قیل: هو امر القیامه «فَلا یُظْهِرُ» اى- لا یطلع‏ عَلى‏ غَیْبِهِ أَحَداً.

إِلَّا مَنِ ارْتَضى‏ مِنْ رَسُولٍ‏ اى- الّا رسول قد ارتضیه لعلم بعض الغیب لیکون اخباره عن الغیب معجزه له و قیل: هذا الرّسول هو جبرئیل علیه السّلام «فَإِنَّهُ یَسْلُکُ» الهاء راجعه الى اللَّه عزّ و جلّ، و المعنى: اذا ارسل الوحى الى رسول ارتضاه و اراد ان یطلعه على غیبه فانّه یبعث ملائکه بین یدیه یحفظون الوحى من استماع الشّیاطین.

و قیل:یحفظون الرّسول من الشّیاطین. و قوله: مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ‏ اى- من امامه و ورائه «رصدا» اى- حرسا و قیل: لئلّا یطّلع علیه الکهنه قبل الوصول الى النّبی المرسل الیه فیکون الرّسول هو اوّل من یتکلّم به.

و قیل: کان جبرئیل (ع) اذا بعث الى نبىّ من الانبیاء انحدر معه اهل کلّ سماء الى الّتى تلیها و انحدر معه ملائکه السّماء الدّنیا الى الارض فیحیطون به و بالوحى و بالنّبى حتّى یفرغ من ادائه.

لِیَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا قال الزّجاج: لیعلم اللَّه ان رسله قد بلّغوا عنه رسالاته یعنى: اذا بلّغوها علم اللَّه ذلک. و قیل: لیعلم اللَّه انّ الملائکه قد بلّغوا الى الرّسل.

و انّ الرّسل قد بلّغوا الى الامم. علم اینجا بمعنى رؤیت است و هذا فی القرآن کثیر کقوله: لِیَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَیْبِ‏ لِیَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ یَخافُهُ بِالْغَیْبِ‏ وَ لَمَّا یَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِینَ جاهَدُوا مِنْکُمْ‏ وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِینَ‏.

معنى آنست که:تا بیند اللَّه که پیغامهاى او بر امّت رسانیدند. و قیل: لیعلم محمد ان قد ابلغوا تا محمد بداند که ایشان که پیغام رسانیدند. از خداوند او رسانیدند.

و قیل: لیعلم الشّیطان‏ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ‏ تا شیطان بداند که فریشتگان پیغام اللَّه رسانیدند و سخن او نرسانیدند، یعقوب «لیعلم» بضمّ یا خواند، اى- لیعلم النّاس، تا مردمان را آگاه کنند که فریشتگان پیغام اللَّه رسانیدند. وَ أَحاطَ بِما لَدَیْهِمْ‏ اى- و علم اللَّه ما عند الرّسل فلم یخف علیه شى‏ء. وَ أَحْصى‏ کُلَّ شَیْ‏ءٍ عَدَداً.

قال ابن عباس:احصى ما خلق و عرف عدد ما خلق، لم یفته علم شى‏ء حتّى مثاقیل الدّرّ و الخردل و نصب عددا على الحال و ان شئت على المصدر، اى- عدّ عددا.

 

 

النوبه الثالثه

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ بسم اللَّه کلمه سلّابه غلّابه نهّابه وهّابه.

تسلب العقول، و تغلب الالباب و تنهب الارواح من الاحباب، و تهب الارتیاح لقوم مخصوصین من الطّلاب- نام خداوندى که عالمان در وصف جلالش حیران، عارفان در شهود جمالش گدازان، واجدان در وجود افضالش نازان، دوستان در شوق وصالش سوزان، طالبان در بادیه نیازش خروشان- محجوران در زاویه فراقش نالان.

هر عزیزى نام و نشانش را جویان، هر طالبى حمد و ثنایش را گویان، هر ذاکرى نسیم وصلش را بویان، هر سائلى بر امید فضلش پویان:

پویان و دوانند و غریوان بجهان در در صومعه و کوهان، در غار و بیابان‏[۹]
یکسر همه محوند بدریاى تفکّر بر خوانده بخود بر همه لاخان و لامان.

قُلْ أُوحِیَ إِلَیَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِ‏ کان رسول اللَّه مبعوثا الى کافّه الخلق، و کان مبعوثا الى الجنّ کما کان مبعوثا الى الانس. آن مهتر عالم و سیّد ولد آدم، سرور اشراف، و مرکز عدل و انصاف، فرستاده باهل زمین از قاف تا قاف.

روزى بمنبر شرف بر آمد، بر سبیل خطبه باصحابه خطاب کرد که: یا مجتمعان مسجد، و یا مستمعان مجلس، بدانید و آگاه باشید که ما را رقم مهترى و بهترى کشیدند. و ساده سیادت رسولان بنام ما کردند. و ما را از حضرت ربّ العزّه به پیغامبرى بکلّ عالم فرستادند؛ هم بعالم انس و انسیان، هم بعالم جنّ و جنّیّان.

همه را در حکم ما کردند و همه را شرع ما فرمودند. آن جنّیان چون بحضرت آن مهتر عالم رسیدند، ببطن نخله، با یکدیگر وصیّت میکردند که: «انصتوا»، خاموش باشید، بادب باشید، حرمت حضرت نبوّت بجاى آرید، حقّ او بشناسید، قدر او بدانید.

این آن مهتر است که خاک قدم او مقرّبان آسمان را توتیا شد. خدمت خطوات او بزرگى و شرف را کیمیاء شد. صورت او سورت کمال شد. متابعت او ذخیره خیرت و اقبال شد. قواعد عقاید سنّت ببیان او ممهّد شد. آسمان ایمان باشارت او مشیّد شد.

آیین شرع مقدّس بعزّت او مؤبّد شد. آن جنّیان رسالت آن مهتر بپذیرفتند و قرآن قدیم نامه خداوند کریم از وى بجان و دل بشنیدند. بقبائل و عشائر خویش باز گشتند و بزبان افتخار بنعت ابتهاج ایشان را گفتند: إِنَّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً ما قرآنى شنیدیم که از فصاحت و ملاحت آن عجب بماندیم. قرآنى که چراغ روشنایى آشنایى است، روح توانایى و دانایى است، شاهراه استقامت و منهاج سلامت است. معراج کرامت و راحت هر جراحت و قانون هر خیرت است.

خنک مر آن کسى که قرآن رهبر اوست، توفیق رفیق او و دار السّلام مقرّ اوست. او که قرآن قدیم انیس اوست، یقین دان که خداوند کریم جلیس اوست.

میگوید جلّ جلاله:«انا جلیس من ذکرنى و انیس من استأنس بى حبیب من احبّنى و مطیع من اطاعنى».

این خطاب با موسى کلیم رفت هنگام مناجات. موسى گفت: خداوندا میدان مواصلت کجاست؟ خلوت گاه مناجات کجاست؟ این اجدک؟ کجات یابم؟

بکجات جویم؟ فرمان آمد که یا موسى در خلوت. و هو معکم با ذاکران نشینم بر بساط انبساط دوستان خود را نوازم. یا موسى، من انس جان او ام که انسش با نام من، من یادگار دل او ام که یادگارش کلام من، من دوست او ام که او دوست من.

وَ أَنَّهُ تَعالى‏ جَدُّ رَبِّنا جلال و عظمت او، کبریا و عزّت او از اوهام و افهام بیرونست و کس نداند که چونست. سزاى ثناء خود خود داند، قدر عزّت و عظمت خود خود شناسد. صفات صمدیّت او از اشراف اسرار متعالى است، نعت احدیّت او بر صیغت عبارت و اشارت مستولیست. عرش عظیم در عظمت و جلال قدرت او ذرّه‏اى است.

وجود کلّ عالم از بحر جود او قطره‏اى است. از دور آدم تا انتهاء عالم همه خواطر و اوهام و افهام در بحر صفات سرمدى او غوص همى کنند تا بر نشانى از نشانهاى آثار صمدیّت او مطّلع گردند. هر زمانى و هر لحظه‏اى ایشان را نو حیرتى پدید آید که راه طلب بر ایشان بسته گردد، بزبان عجز و حیرت گویند:

وصّاف ترا وصف چه داند کردن؟ تو خود بصفات خود چنانى که تویى!

________________________

[۱] ( ۱)- الف: فرهیب.

[۲] ( ۱)- الف: جوک جوک.

[۳] ( ۲)- الف: درست.

[۴] ( ۱)- الف: در افتادندید.

[۵] ( ۲)- الف: شند.

[۶] ( ۳)- الف: مى وعده دهند.

[۷] ( ۱)- الف: با سخن خداى از دیر مى‏کوشند.

[۸] ( ۲)- الف: هشتصد.

[۹] ( ۱)- الف:

پویان و دوانند خلائق بجهان در در صومعه و مسجد و در غار و بیابان.

 

کشف الأسرار و عده الأبرار// ابو الفضل رشید الدین میبدى جلد دهم

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *