کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره فاطر (الملائکه)‏ آیه ۱-۱۱

۳۵- سوره الملائکه- «مکیه»

۱- النوبه الاولى‏

(۳۵/ ۱۱- ۱)

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ بنام خداوند فراخ بخشایش مهربان،

الْحَمْدُ لِلَّهِ‏ ستایش نیکو اللَّه را، فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‏ کردگار هفت آسمان و هفت زمین و نو سازنده آن،

جاعِلِ الْمَلائِکَهِ رُسُلًا آفریدگار که فریشتگان را رسولان کرد،

أُولِی أَجْنِحَهٍ خداوندان پرها مَثْنى‏ وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ‏ پرهاى دوان و سوان و چهاران‏ یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ ما یَشاءُ مى‏فزاید در آفرینش آفریده خویش آنچه خواهد،

إِنَّ اللَّهَ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدِیرٌ (۱) اللَّه بر همه چیز تواناست.

ما یَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ‏ آنچه اللَّه بگشاید مردمان را، مِنْ رَحْمَهٍ از بخشایش [خویش باران یا جز آن‏]،

فَلا مُمْسِکَ لَها باز گیرنده‏اى نیست آن را،

وَ ما یُمْسِکْ‏ و هر چه باز گیرد، فَلا مُرْسِلَ لَهُ‏ گشاینده‏اى نیست آن را، مِنْ بَعْدِهِ‏ از پس گشادن و بستن اللَّه،

وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ‏ (۲) و اوست آن تواناى دانا.

یا أَیُّهَا النَّاسُ‏ اى مردمان، اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ‏ یاد کنید نیکوکارى اللَّه بر خویشتن،

هَلْ مِنْ خالِقٍ غَیْرُ اللَّهِ‏ هست آفریدگارى جز اللَّه‏ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ‏ که روزى دهد شما را از آسمان و زمین،

لا إِلهَ إِلَّا هُوَ نیست خدایى جز او، فَأَنَّى تُؤْفَکُونَ‏ (۳) چون مى‏برگردانند شما را از راستى.

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ‏ و اگر دروغ زن گیرند ترا فَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ‏ دروغ زن گرفتند فرستادگان را پیش از تو،

وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ و با مراد اللَّه گردد همه کار.

یا أَیُّهَا النَّاسُ‏ اى مردمان، إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌ‏ وعده داده اللَّه راست است و بودنى [روز شمار و پاداش،]

فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیاهُ الدُّنْیا مبادا که زندگانى این جهانى‏

شما را فریفته‏ کناد، وَ لا یَغُرَّنَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ (۵) و مبادا که شما را فریفته کند آن فریبنده

إِنَّ الشَّیْطانَ لَکُمْ عَدُوٌّ دیو شما را دشمن است،

فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا او را دشمن گیرید،

إِنَّما یَدْعُوا حِزْبَهُ‏ او مى‏خواند پس روان و فرمان برداران خویش را،

لِیَکُونُوا مِنْ أَصْحابِ السَّعِیرِ (۶) تا از دوزخیان باشند.

الَّذِینَ کَفَرُوا ایشان که کافر شدند لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ ایشانراست عذابى سخت،

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ‏ و ایشان که بگرویدند و کردارهاى نیک کردند،

لَهُمْ مَغْفِرَهٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ (۷) ایشانراست آمرزش و مزدى بزرگ.

أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ‏ باش کسى که برآراستند او را، سُوءُ عَمَلِهِ‏ بد کردار او، فَرَآهُ حَسَناً تا آن را نیکو دید،

فَإِنَّ اللَّهَ یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ اللَّه گم راه کند او را که خواهد، وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ و با راه مى‏آرد او را که خواهد،

فَلا تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیْهِمْ حَسَراتٍ‏ جان تو در سر زحیر خوردن بر ایشان مشا،

إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِما یَصْنَعُونَ‏ (۸) اللَّه داناست بآنچه ایشان میکنند [از آن بى خبر نیست‏].

وَ اللَّهُ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیاحَ‏ اللَّه اوست که میگشاید بادها،

فَتُثِیرُ سَحاباً تا مى‏انگیزاند بآن میغها،

فَسُقْناهُ إِلى‏ بَلَدٍ مَیِّتٍ‏ مى‏رانیم آن را بشهرى و زمینى مرده؛

فَأَحْیَیْنا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها تا زنده کنیم بآب آن میغ زمین را پس مرگ آن،

کَذلِکَ النُّشُورُ (۹) انگیختن پس مرگ هم چنان است.

مَنْ کانَ یُرِیدُ الْعِزَّهَ هر که عزّ میخواهد این جهانى و آن جهانى بهم،

فَلِلَّهِ الْعِزَّهُ جَمِیعاً عزّ این جهانى و آن جهانى هر دو اللَّه راست،

إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ‏ بسوى او بر میشود سخنان پاک خویش،

وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ‏ و کردار نیکو مى‏بربرد آن سخنان را،

وَ الَّذِینَ یَمْکُرُونَ السَّیِّئاتِ‏ و ایشان که بدى میکنند با ساز و مکر،

لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ ایشان را است عذابى سخت،

وَ مَکْرُ أُولئِکَ هُوَ یَبُورُ (۱۰) و ساز و دستان ایشان آنست که فرو خواهد ماند و تباه خواهد شد.

وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرابٍ‏ اللَّه بیافرید شما را از خاک، ثُمَّ مِنْ نُطْفَهٍ پس از آب پشت،

ثُمَّ جَعَلَکُمْ أَزْواجاً پس شما را جفت کرد مرد و زن‏ وَ ما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى‏ و هیچ بار بر نگیرد مادینه‏اى،

وَ لا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ‏ و بار ننهد مگر بدانش او وَ ما یُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ و هیچ در از زندگانى، نکنند دراز زندگانیى‏ وَ لا یُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ‏ و هیچ بنکاهند از عمر دیگرى و کم نکنند زندگانى او از زندگانى کسى دیگر،

إِلَّا فِی کِتابٍ إِنَّ ذلِکَ عَلَى اللَّهِ یَسِیرٌ (۱۱) مگر در نوشته ایست که کردن آن و نگه داشتن آن بر اللَّه آسانست.

 

النوبه الثانیه

 

این سوره سوره الملائکه خوانند از بهر آن که صفت خلقت فریشتگان جز درین سوره نیست در همه قرآن و در مکیّات شمرند که نزول همه بمکه بوده سه هزار و صد و سى حرف است و صد و نود و هفت کلمه و چهل و پنج آیت و درین سوره ناسخ و منسوخ نیست مگر یک آیت بقول بعضى مفسران معنى آن منسوخ است نه لفظ إِنَّا أَرْسَلْناکَ بِالْحَقِّ بَشِیراً وَ نَذِیراً و در فضیلت سوره ابىّ کعب روایت کند ازمصطفى علیه الصلاه و السلام قال: من قرأ سوره الملائکه دعته یوم القیمه ثمانیه ابواب من الجنه ان ادخل من اى ابواب شئت.

الْحَمْدُ لِلَّهِ‏ اى- الشکر للَّه و المنّه للَّه.

قال النبی (ص): لیس شى‏ء احب الى اللَّه من الحمد و لذلک حمد نفسه لیقتدى به فى حمده‏

وقال (ص): الحمد رأس الشکر ما شکر اللَّه عبد لا یحمده.

قال بعض اهل العلم: الحمد نوع و الشّکر جنس فکل حمد شکر و لیس کل شکر حمدا و هو على ثلث منازل: شکر القلب و هو الاعتقاد بان اللَّه تعالى ولى النّعم فذلک قوله: وَ ما بِکُمْ مِنْ نِعْمَهٍ فَمِنَ اللَّهِ‏ و شکر اللسان و هو اظهار النّعمه بالذّکر لها و الثّناء على مسدیها فذلک قوله: وَ أَمَّا بِنِعْمَهِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ‏ و هو رأس الشکر- المذکور فى الحدیث و شکر العمل و هو آداب النفس بالطّاعه فذلک قوله: اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُکْراً.

قوله: فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ جاعِلِ الْمَلائِکَهِ رُسُلًا أُولِی أَجْنِحَهٍ یعنى جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و ملک الموت و الحفظه و یقال لم ینزل اسرافیل على نبیّ الّا على محمد نزل فاخبره بما هو کائن الى یوم القیمه ثمّ عرج

وروى‏ انّ رسول اللَّه (ص) سأل جبرئیل علیه السلام ان یتراءى له؟ فى صورته فقال له جبرئیل: انّک لن تطیق ذلک، قال انّى احبّ ان تفعل فخرج رسول اللَّه (ص) الى المصلّى فى لیله مقمره فاتاه جبرئیل فى صورته فغشى على رسول اللَّه (ص) حین رآه ثمّ افاق و جبرئیل مسنده واضعا احدى یدیه على صدره و الأخرى بین کتفیه فقال رسول اللَّه (ص): سبحان اللَّه ما کنت ارى شیئا من الخلق هکذا فقال جبرئیل فکیف لو رایت اسرافیل انّ له لاثنى عشر جناحا جناح منها بالمشرق و جناح بالمغرب و انّ العرش لعلى کاهله و انّه لیتضاک الاحایین لعظمه اللَّه عز و جل حتى یعود مثل الوضع.

قوله: مَثْنى‏ وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ‏ کقوله عز و جل. فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى‏ وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ‏ یعنى اثنین اثنین و ثلاثه ثلاثه و اربعه و الفتح فى ثلاث و رباع لانّها معدولتان عن ثلاثه ثلاثه و اربعه اربعه و هما و مثنى فى موضع خفض لأنّهما نعوت اجنحه و قوله: مَثْنى‏ وَ فُرادى‏ فى سوره سبا فى موضع النصب على الحال تقول: دخلوا احاد احاد و ثناء و ثلاث و رباع کذلک الى العشره. أُولِی أَجْنِحَهٍ- اولوا جمع ذووا و لات جمع ذات یقال رجل ذو قوّه و رجال اولو قوّه و امرأه ذات حمل و نساء اولات حمل و یقال ایضا رجل ذو قوّه و رجال ذوو قوى و امراه ذات حمل و نساء ذوات احمال، یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ‏ اى- فى خلق الملائکه ما یشاء وردت فى عجائب صور الملائکه اخبار یقال انّ حمله العرش لهم قرون و هم فى صوره الاوعال

و فى الخبر انّ فى السماء ملائکه نصفهم ثلج و نصفهم نور و ملائکه نصفهم ثلج و نصفهم نار تسبیحهم: یا من یؤلّف بین الثّلج و النّار الّف بین قلوب المؤمنین‏

و قیل: لم یجمع اللَّه عز و جل فى الارض لشى‏ء من خلقه بین الاجنحه و القرون و الخراطیم و القوالم الّا لا ضعف خلقه و هو البعوض و قال الزهرىّ فى قوله: یزید فى الخلق ما یشاء و هو الصوت الحسن

وروى فى بعض الاخبار انّ النّبی (ص) قال: زینوا القرآن باصواتکم‏

و هذه الرّوایه ان صحّت فمعناه: زیّنوا اصواتکم بالقرآن فقدم الاصوات على مذهبهم فى قلب الکلام کقول العرب: عرضت الناقه على الحوض، اى- عرضت الحوض على النّاقه و قال الشّاعر:

کانت عقوبه ما فعلت کما کان الزّناء عقوبه الرّجم‏

و المعنى: کان الرّجم عقوبه الزنا و روى عن شعبه قال: نهانى ایوب ان احدّث «زیّنوا القرآن باصواتکم» قال لان فیه اثبات مذهب من یقول باللّفظ و جلّ کلام الخالق ان یزیّنه صوت مخلوق بل هو بالتّزیین لغیره و التحسین له اولى قال و الصّحیح ما

روى عبد الرزاق عن معمر عن منصور عن طلحه عن عبد الرحمن بن عوسجه عن البراء بن عازب انّ رسول اللَّه (ص) قال: «زیّنوا اصواتکم بالقرآن» و هکذا رواه سهیل بن ابى صالح عن ابیه عن ابى هریره بتقدیم الاصوات على القرآن‏

و المعنى اشغلوا اصواتکم بالقرآن و الهجوا بقراءته و اتخذوه زینه و شعارا و لم یرد تطریب الصوت به اذ لیس هذا فى وسع کل احد

و عن عبد اللَّه بن کعب عن ابیه‏ انّ اسید بن خضیر کان رجلا حسن الصوت بالقرآن و انّه اتى النّبی (ص) فقال: بینا انا اقراء على ظهر بیتى و المرأه فى الحجره و الفرس مربوط اذ غشیتنى مثل السحابه فخشیت ان ینفر الفرس فتفزع المرأه فتسقط فانصرفت فقال النّبی (ص): اقرأ اسید فانّ ذاک ملک استمع القرآن.

و عن عبد الرحمن بن السائب قال: قدم علینا سعد بن مالک بعد ما کف بصره و اتیته مسلما علیه فقال مرحبا بابن اخى بلغنى انک حسن الصوت بالقرآن سمعت رسول اللَّه (ص) یقول انّ هذا القرآن نزل بحزن و کآبه فاذا قرأتموه فابکوا فان لم تبکوا فتباکوا و تغنّوا به فمن لم یتغنّ به فلیس منّا»

قال الشافعى (رض): معنى التغنّى تحسین الصّوت کیف ما قدر حدرا و تحزینا لم یکن فیه زیاده فى هجاء الحروف حتى یحول بذلک معنى الحروف و قیل «یزید فى الخلق ما یشاء» یعنى الخط الحسن

وفى الخبر عن رسول اللَّه (ص) قال: «الخط الحسن یزید الحق وضحا»

و قال قتاده هو الملاحه فى العینین و الفصاحه فى المنطق و و قیل: جمال الصّوره و کمال السیره و هو الخلق الحسن. «إِنَّ اللَّهَ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدِیرٌ» من الزّیاده و النّقصان.

«ما یَفْتَحِ اللَّهُ‏»- جزم الحاء للشرط و کذلک قوله «وَ ما یُمْسِکْ‏» اسکان الکاف للشرط و معنى الفتح ها هنا الارسال یعنى: ما یرسل اللَّه للناس من رحمه مطر و رزق و عافیه «فَلا مُمْسِکَ لَها» اى- لا یستطیع احد حبسها و منعها، «وَ ما یُمْسِکْ فَلا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ‏» اى- من بعد امساکه «وَ هُوَ الْعَزِیزُ» فیما امسک «الْحَکِیمُ‏» فیما ارسل. و قیل: الفتح ضربان: فتح الهى و هو النّصره بالوصول الى العلوم و الهدایات الّتى هى ذریعه الى الثواب و المقامات المحموده فذلک قوله: إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً و قوله: فَعَسَى اللَّهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ‏ و الثانى فتح دنیوى و هو النّصره فى الوصول الى اللّذات البدنیّه و ذلک قوله‏ ما یَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَهٍ و قوله: لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ‏.

قوله: یا أَیُّهَا النَّاسُ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ‏ و هى ثلاثه اضرب: نعمه خارجه کالمال و الجاه، و نعمه بدنیّه کالصحه و القوه، و نعمه نفسیّه کالعقل و الفطنه، فاذکروها بالشکر لها و الثناء على معطیها. هَلْ مِنْ خالِقٍ غَیْرُ اللَّهِ‏ قرأ حمزه و الکسائى «غیر» بالخفض الباقون بالرفع «یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ‏» یعنى المطر و النبّات، تاویل الآیه:انّ من لا یقدر على الخلق لا یقدر على الرزق. لا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَکُونَ‏؟تصرفون عن الحق.

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ‏ یعزّى اللَّه عزّ و جل نبیّه علیه السلام‏ وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ یعنى الى مراده.

یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌ‏ اى- کائن لا شک فیه و هى الساعه آتیه لا ریب فیها، فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیاهُ الدُّنْیا وَ لا یَغُرَّنَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ یعنى الشّیطان و الدّنیا،

وفى بعض الآثار: یا بن آدم لا یغرنک طول المهله فانما یعجل بالاخذ من یخاف الفوت‏

، و قرئ فى الشواذّ: «الغرور» بضمّ الغین و له معنیان: احدهما المصدر و الثانى الجمع تقول غارّ و غرور مثل قاعد و قعود و جالس و جلوس و راقد و رقود و هى الشّیطان و الدّنیا و القرین السوء،

قال امیر المؤمنین على (ع): «الدنیا تضرّ و تغرّ و تمرّ».

«إِنَّ الشَّیْطانَ لَکُمْ عَدُوٌّ» یعنى فى الدّین «فاتخذوه عدوّا» اى- عادوه و حاربوه و لا تطیعوه، «إِنَّما یَدْعُوا حِزْبَهُ‏» اشیاعه و اولیاءه، «لِیَکُونُوا مِنْ أَصْحابِ السَّعِیرِ» اى- لیسوقهم الى النّار فهذه عداوته، ثم بین حال موافقیه و مخالفیه فقال: «الَّذِینَ کَفَرُوا» یعنى بمحمد و القرآن، «لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ» غلیظ، «وَ الَّذِینَ آمَنُوا» بمحمد و القرآن «وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ‏» الطاعات فیما بینهم و بین ربّهم «لَهُمْ مَغْفِرَهٌ» لذنوبهم «وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ» تواب عظیم فى الجنّه.

«أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ‏» اى- شبّه و موّه علیه و حسّن له، «سُوءُ عَمَلِهِ‏» و قبیح فعله، «فَرَآهُ حَسَناً»- هذا کلام جوابه محذوف تأویل جوابه: هو کمن لم یزیّن له سوء عمله و رأى الحقّ حقّا و الباطل باطلا. این آیه در شأن بو بکر صدیق فرو آمد و بو جهل هشام، بو جهل است که کفر و شرک و فعل بد او برو آراستند تا آن را نیکو دید و بر پى آن ایستاد و راه حق بگذاشت و شیطان را طاعت داشت و خذلان حق بدو رسید، و بو بکر صدیق توفیق یافت تا حق از باطل بشناخت و بر پى حق رفت و باطل بگذاشت،

رب العالمین گفت:ایشان کى برابر باشند یکى کشته خذلان و دلش نهبه شیطان و آن دیگر آراسته توفیق و دلش حرم رحمن، بو بکر بحکم لطف ازل نواخته و علّت نه، بو جهل بحکم عدل رانده و حیلت نه، اینست که رب العزه گفت: فَإِنَّ اللَّهَ یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ اللَّه آن را که خواهد بیراه کند و آن را که خواهد راه نماید، اى محمد تو بر کفر ایشان و هلاک ایشان غم مخور فَلا تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیْهِمْ حَسَراتٍ‏ یعنى فلا تذهبنّ تتحسّر علیهم، تو مشو که بر ایشان نفریغها خورى. و بر قراءت جعفر. «فَلا تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیْهِمْ حَسَراتٍ‏» جان خویش در سر نفریغ بر ایشان مکن، جان خویش در سر زحیر خوردن بر ایشان مکن، همانست که گفت: لَعَلَّکَ باخِعٌ نَفْسَکَ أَلَّا یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ‏ و محتمل است که که‏ فَلا تَذْهَبْ نَفْسُکَ‏ جواب «أ فمن زیّن» باشد یعنى: أ فمن زّین له سوء عمله فاضلّه اللَّه تتحسّر علیه؟.

و قیل: فیه تقدیم و تأخیر مجازه: أ فمن زیّن له سوء عمله فرآه حسنا فلا تذهب نفسک علیهم حسرات فانّ اللَّه یضلّ من یشاء و یهدى من یشاء، «إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ‏ بِما یَصْنَعُونَ‏»- اللَّه میداند که ایشان در کار محمد (ص) چه مکر میسازند در دار الندوه، و ایشان را بسزاى ایشان عقوبت کند.

اللَّهُ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیاحَ‏- ارسال در قرآن بدو معنى است: یکى بمعنى فرستادن کقوله: أَرْسَلْناکَ بِالْحَقِّ بَشِیراً وَ نَذِیراً، و یکى بمعنى فرو گشادن کقوله: أَرْسَلَ الرِّیاحَ‏- اللَّه است که فرو گشاید بتقدیر و تدبیر خویش بهنگام دربایست و باندازه بایست بادهاى مختلف از مخارج مختلف، یکى از ان بادها آنست که میغ فراهم آرد چنانک گفت: «فَتُثِیرُ سَحاباً»- السحاب هو جسم یملأه اللَّه ماء کما شاء. و قیل: هو بخار یرتفع من البحار و الارض فیصیب الجبال فیستمسک یناله البرد فیصیر ماء و ینزل، فَسُقْناهُ إِلى‏ بَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَحْیَیْنا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها کَذلِکَ النُّشُورُ من القبور.

عن ابى رزین قال: قلت: یا رسول اللَّه کیف یحیى اللَّه الموتى و ما آیه ذلک فى خلقه؟ فقال: هل مررت بوادى اهلک محلا ثمّ مررت بها تهتز خضراء؟ قلت: نعم. قال: کذلک یحیى اللَّه الموتى و ذلک آیاته فى خلقه.

مَنْ کانَ یُرِیدُ الْعِزَّهَ یعنى: من کان یریدان یعلم لمن العزّه؟ فَلِلَّهِ الْعِزَّهُ جَمِیعاً سبب نزول این آیه آن بود که کافران بتان را مى‏پرستیدند و بآن پرستش عزّ خود میخواستند و ازیشان عزّت طلب میکردند چنانک رب العزه گفت: أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّهَ فَإِنَّ الْعِزَّهَ لِلَّهِ جَمِیعاً- عزّت بحقیقت همه خدایراست و هر که خواهد که در دو جهان عزیز گردد تا خداى را فرمان بردار بود فانّما ینال ما عند اللَّه بطاعته و اثبت العزّ فى آیه اخرى للَّه و لرسوله و للمؤمنین و قال هاهنا: فَلِلَّهِ الْعِزَّهُ جَمِیعاً وجه الجمع بینهما انّ عزّ الرّبوبیّه و الالهیّه للَّه وصفا و عزّ الرسول و عزّ المؤمنین له فعلا و منّه و فضلا فاذا للَّه العزّه جمیعا.

إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ‏ یعنى لا اله الا اللَّه و کلّ ذکر مرضى للَّه سبحانه و تعالى.

روى ابو هریره عن النبی (ص) فى قوله عز و جل: إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ‏، قال: هو قول الرّجل سبحان اللَّه و الحمد للَّه و لا اله الا اللَّه و اللَّه اکبر اذا قالها العبد عرج بها ملک الى السماء فحیّا بها وجه الرّحمن عز و جل، فاذا لم یکن‏ عمل صالح لم تقبل منه.

قال الحسن و قتاده: الکلم الطیب ذکر اللَّه و العمل الصالح اداء فرائضه فمن ذکر اللَّه و لم یود فرائضه ردّ قوله على عمله. و

فى الخبر: لیس الایمان بالتمنّى و لا بالتحلّى و لکن ما وقر فى القلب و صدّقه العمل فمن قال حسنا و عمل غیر صالح ردّ اللَّه علیه قوله و من قال حسنا و عمل صالحا رفعه العمل ذلک بانّ اللَّه یقول‏ إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ‏

 

و دلیل هذا التأویل‏

قوله (ص): «لا یقبل اللَّه قولا الّا بعمل و لا یقبل قولا و عملا الّا بنیّه»

و جاء فى الخبر: «طلب الجنّه بلا عمل ذنب من الذنوب»

و قیل: «یرفعه» اى- یجعله رفیعا ذا قدر و قیمه مثل ثوب رفیع و مرتفع و قیل: الهاء کنایه عن العمل و الرّفع من صفه اللَّه عز و جل، اى- یرفعه اللَّه‏ وَ الَّذِینَ یَمْکُرُونَ السَّیِّئاتِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ، قال ابو العالیه: یعنى الذین مکروا برسول اللَّه فى دار الندوه و قال الکلبى: یعملون السیئات فى الدّنیا و هم اهل الرّیاء و قال ابن عباس و مجاهد: هم اصحاب الزّنا. و قیل: نزلت فى المشرکین ابى جهل و ذویه «وَ مَکْرُ أُولئِکَ هُوَ یَبُورُ» اى یکسد و یفسد و یضمحل‏ «کُلٌّ یَعْمَلُ عَلى‏ شاکِلَتِهِ» فللمکر النّیّى‏ء قوم أشقیاء و للکلم الطّیّب و العمل الصّالح قوم سعداء، یقال: رجل بور و قوم بور اى- هلکى و البوار و الکساد، و

فى الحدیث: «نعوذ باللّه من بوار الایم».

وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرابٍ‏ یعنى آدم «ثُمَّ مِنْ نُطْفَهٍ» یعنى ذرّیته، ثُمَّ جَعَلَکُمْ أَزْواجاً اى- اصنافا، «وَ ما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى‏» دخلت «من» للتأکید، و «لا تَضَعُ‏» حملها لتمام و غیر تمام، «إِلَّا بِعِلْمِهِ وَ ما یُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ» اى- من طویل عمر، «وَ لا یُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ‏» یعنى و لا ینقص عمر هذا فیجعل اقلّ من عمر الآخر، «إِلَّا فِی کِتابٍ‏» اى- مکتوب «مبین» فى لوح محفوظ. قیل هو مکتوب فى اول الکتاب عمره کذا و کذا سنه ثم یکتب اسفل من ذلک ذهب یوم ذهب یومان ذهب ثلاثه ایّام حتى ینقطع عمره «إِنَّ ذلِکَ‏» اى- حفظ ذلک «عَلَى اللَّهِ یَسِیرٌ».

 

النوبه الثالثه

 

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ «بسم اللَّه» کلمه من آمن بها امن زوال النعمى و حظى بنعیم الدّنیا و العقبى من آمن بها سعد سعاده لا یشقى و وجد ملکا لا یبلى و بقى فى العزّ و العلى‏

قال النّبی (ص):«من رفع قرطاسا من الارض مکتوب فیه بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم غفر اللَّه له ما تقدم من ذنبه»

– هر که پاره ‏اى کاغذ که برو بسم اللَّه نوشته باشد از زمین بردارد تعظیم و احترام نام و صفت اللَّه را؛ در ان حال از حضرت عزت امر آید بفریشته دست چپ وى که قلم عفو گرد جرائد جرائم وى درکش که ما گناهان وى هر چه تا امروز کرد از صغائر و کبائر همه آمرزیدیم.

در ضمن این حدیث اشارتى است و در معنى وى بشارتى: کسى که نام خداوند از روى تعظیم بدست برگیرد چنین خلعت رفعت مى‏یابد، پس چگویى؟ کسى که این نام بدل برگیرد و بجان بپذیرد از روى مهر و محبّت اگر فردا خلعت رحمت یابد و بعزّ وصلت رسد چه عجب باشد؟ نام خداوندى است که حکم او بى‏زلل فعل او بى‏حیل صنع او بى‏خلل خواست او بى‏علل وصف او بى‏مثل مقدرّى لم یزل، نام خداوندى که عطاى او از خطاى تو بیش، وفاى او از جفاى تو بیش، غفران او از عصیان تو پیش، احسان او از کفران تو بیش، نعمت او از حاجت تو بیش، رحمت او از معصیت تو بیش. اى خداوندى که در ذات بى‏مثالى و در صفات بى‏همانى در حکم بى‏احتیالى و در صنع بى‏اختلالى صانع باجلالى و قادر بر کمالى خالق لم یزل و لا یزالى.

جمالک لا یقاس الى جمال‏ و قدرک جلّ عن درک المثال‏
و حبّک سار فى کبدى و قلبى‏ مسیر الشمس فى کبد الهلال‏

«الْحَمْدُ لِلَّهِ فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‏» الحمد للَّه الّذى هو لى هو الحمد الذى حمدت به نفسى لاحمدکم. حمدى که مرا شاید آن حمد است که از ما آید نه آن که از تو آید.

از آب و خاک چه آید که جلال عزّت و جمال صمدیّت مرا شاید؟ نعت حدثان را بقدم چه راهست رسم فانى بحق باقى کى رسد؟ لم یکن ثم کان، حمد لم یزل و لا یزال چون تواند؟ اى آدمى حمد تو معلول است بتقاضاى عفو و مغفرت، معلول کى بود شایسته حضرت جلال عزّت، جلالى را که منزّه است از علل و مقدس از خلل حمدى؛ باید حقیقت و آن جز حمد من که خداوندم نیست که من حق‏ام و صفات من حقیقت، عبدى اکنون من بسزاى خود حمد آوردم تو نیز بسزاى خود بر حدّ امکان خود حمد من بیار تا آن مجاز تو بکرم خود تبع حقیقت گردانم و حکمش حکم حقیقت نهم، اى دوست من اگر تو آمین گویى و آن گفت تو با آمین گفتن موافق افتد گناهانت مى‏بیامرزم، پس چون حمد من گویى و حمد تو با حمد من موافق آید؛ کدام و هم احتمال کند و در کدام خاطر گنجد آن نواخت و خلعت که ترا ارزانى دارم، بشنو تا این سخن را بنظیرى مؤیّد گردانم:

رب العزه فرمود: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ پیش از آن که ترا شهادت فرمود خود شهادت آورد از بهر آن که شهادت تو معلول است بتقاضاى انجاز وعد بهشت و احتراز از وعید دوزخ و نیز شهادت تو وقتى است و صفات او جل جلاله ازلى و سرمدى و وقتى هرگز سزاى ازلى نباشد، پس خود شهادت آورد و شهادت وى ازلى تا چون بیارى وقتى تبع ازلى گردد و حکمش حکم ازلى شود و ترا بحکم تبعیّت ثواب ابدى دهد.

«جاعِلِ الْمَلائِکَهِ رُسُلًا أُولِی أَجْنِحَهٍ مَثْنى‏ وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ‏» تعرّف الى العباد بافعاله و ندبهم الى الاعتبار بها فمنها ما یعلمون ذلک معاینه کالسّماء و الارض و غیرهما و منها ما سبیل اثباته الخبر و النّقل لا نعلمه بالضّروره و لا بدلیل العقل فالملائکه منه و لا تتحقّق کیفیّه صورتهم و اجنحتهم و انّهم کیف یطیرون باجنحتهم الثلاث و الاربع لکن على الجمله لعلم کمال قدرته و صدق کلمته، هر چند که فرشتگان مقرّبان درگاه عزّت‏اند و طاووسان حضرت الهیّت در حجب هیبت بداشته و کمر انقیاد بر میان بسته و سر بر خط فرمان نهاده که‏ «لا یَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ» جایى دیگر فرمود: «بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ» با این منزلت و مرتبت خاکیان مؤمنان و صالحان فرزند آدم بر ایشان شرف دارند و افزونى، نبینى که مصطفى علیه الصلاه و السلام فرمود:«المؤمن اکرم على اللَّه من الملائکه الّذین عنده»

وقالت عائشه: قلت یا رسول اللَّه من اکرم الخلق على اللَّه؟ قال: یا عائشه اما تقرئین‏ «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّهِ».

وروى‏ انّ الملائکه قالت: یا ربّنا انّک اعطیت بنى آدم الدّنیا یأکلون منها و یتمتعون و لم تعطنا فاعطنا الآخره فقال: و عزّتى لا اجعل صالح ذریّه من خلقت بیدى کمن قلت له کن فکان‏

وقال (ص): «انّ المؤمن یعرف فى السماء کما یعرف الرجل اهله و ولده و انّه اکرم على اللَّه من‏ ملک مقرّب».

در آثار بیارند که در بدو آفرینش، آدم که ربّ العزه نشر بساط توقیر آدم را و تمهید قاعده عصمت او را با فریشتگان این خطاب کرد که‏ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَهً ایشان بطریق استخبار گفتند: «أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها» و رب العزّه ایشان را جواب داد که‏ إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ‏ ایشان از آن گفت پشیمان شدند و بتضرع در آمدند و در طلب رضاى حقّ کوشیدند گفتند: الهنا نسمع خطابک و نخاف عقابک و نطیع من اطاعک فارض عنّا- خداوندا سمع ما فداى خطاب قدیم تو و نهاد ما فداى قهر و عتاب تو عبادت و تقدیس ما نثار اقدام وفاداران درگاه تو مراد ما آنست که حضرت رضاى تو بمنّت ازلى ما را قبول کند.

خطاب آمد: که رضاى مادران است که شما که کرام مقربان‏اید گرد عرش ما طواف میکنید و جنایت ناکرده ذرّیت آدم را که هنوز در کتم عدم‏اند استغفار میکنید، اینست که ربّ العالمین فرمود: وَ الْمَلائِکَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِی الْأَرْضِ‏ و شما که نقباى حجب‏اید براى عصیان اهل غفلت را از ذرّیت آدم مى ‏گریید تا بسبب گریستن شما معاصى ایشان بمغفرت بپوشیم، و فى ذلک ما

روى انّ النّبی (ص): قال: «لمّا اسرى بى الى السّماء سمعت دویّا فقلت ما هذا یا جبرئیل؟ قال هذا بکاء الکرّوبیّین على اهل الذّنوب من امّتک»

«یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ ما یَشاءُ» قول اهل تحقیق آنست که مراد باین علوّ همّت است همت عالى کسى را دهد که خود خواهد، اصحاب همت سه‏ اند: یکى را همت دنیاست غایت امید وى آن و قطب آسیاى سعى وى آن

و فى الخبر: «من اصبح و الدّنیا اکبر همّه فلیس من اللَّه و الزم قلبه اربع خصال همّا لا ینقطع عنه ابدا و شغلا لا یتفرّج منه ابدا و فقرا لا یبلغ غناه ابدا و املا لا یبلغ منتهاه ابدا».

شب معراج مصطفى علیه الصلاه و السلام شخصى را دید بر صورت عروسى آراسته گفت اى جبرئیل این شخص کیست؟ گفت دنیاست که خود را در دیده دون همتان مى‏ آراید و امّت تو از هفتاد هزار یکى بود که جان خود را از عشق جمال او در طلب خدا باز خرد. و کسى را که همّت او همه دنیا بود ازو بوى قطیعت آید و نعوذ باللّه منه، دیگرى را همّت وى تا بعقبى رسد باغ و بستان و نعیم الوان‏ حور و قصور و ولدان و خیرات حسان بر دل وى همه آن گذرد و روزگار وى نشان آن دارد این حال مزدورست در بند پاداش مانده از حقایق مکاشفات و خلوت مناجات بازمانده.

سدیگر مرد آنست که همتى عالى دارد در دل رازى نهانى دارد دل او اسیر مهر و جان او غرقه عیان نه از دنیا خبر دارد نه از عقبى نشان بزبان حیرت همى گوید: اى یگانه یکتا از ازل تا جاودان اى واحد و وحید در نام و در نشان زنده‏مان کن بزندگانى دوستان بعین جمع‏مان زنده‏دار بنور قرب آبادان دوگانگى برگیر از میان و بر مقام توحیدمان فرود آر با مقرّبان.

«ما یَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَهٍ» از روى فهم بزبان طریقت این آیت اشارت است بفتوح اهل ایمان و معرفت، فتوح نامى است آن را که از غیب ناجسته و ناخواسته آید و آن دو قسم است یکى از آن واردات رزق و عیش است نامطلوب و نامکتسب دیگر قسم علم لدّنى است ناآموخته با شریعت موافق ناشنیده و با دل آشنا.

پیر طریقت گفت: آه! ازین علم ناآموخته گاه در آن غرقم و گاه سوخته گوینده ازین باب دریاست گاه در مدّ و گاه در جزر چون در مقام انبساط بود عالم از صفوت پر کند چون در مقام هیبت بود عالم از بشریّت پر کند. و هم از ابواب فتوح است خواب نیکو و دعاى نیکان و قبول دلها،

وفى الخبر: «انّ اللَّه اذا احبّ عبدا احبه اهل السماوات و الارض و یوضع له القبول فى الارض»

کشف الأسرار و عده الأبرار// ابو الفضل رشید الدین میبدى جلد۸

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *