کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره الفرقان آیه ۱۹- ۱

۲۵- سوره الفرقان- مکیه

۱- النوبه الاولى‏

(۲۵/ ۱۹- ۱)

 

قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ بنام خداوند فراخ بخشایش مهربان.

 

تَبارَکَ‏ با برکت است [و با بزرگوارى،] الَّذِی نَزَّلَ الْفُرْقانَ‏ آن [خداوند] که فرو فرستاد این نامه جدا کننده [میان راستى و کژى،] عَلى‏ عَبْدِهِ‏ بر بنده خویش، لِیَکُونَ لِلْعالَمِینَ نَذِیراً (۱) تا جهانیان را آگاه کننده ‏اى بود بیم نماى.

 

الَّذِی لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‏ آن خداوندى که او راست پادشاهى [هفت‏] آسمان و [هفت‏] زمین، وَ لَمْ یَتَّخِذْ وَلَداً و هیچ فرزندى نگرفت، وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ شَرِیکٌ فِی الْمُلْکِ‏ و او را هرگز در پادشاهى انباز نبود، وَ خَلَقَ کُلَّ شَیْ‏ءٍ و بیافرید هر چیز را، فَقَدَّرَهُ تَقْدِیراً (۲) آن را اندازه ‏اى نهاد و هنگام.

 

وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَهً و خدایان گرفتند فرود ازو، لا یَخْلُقُونَ شَیْئاً وَ هُمْ یُخْلَقُونَ‏ خدایانى که هیچ چیز نیافرینند و ایشان خود آفریده ‏اند، وَ لا یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَ لا نَفْعاً و بدست ایشان نیست گزندى و نه سودى، وَ لا یَمْلِکُونَ مَوْتاً وَ لا حَیاهً و بدست ایشان نیست مرگى و زندگانى [که بمیرانند یا زنده کنند] وَ لا نُشُوراً (۳) و نه باز انگیختن پس از مرگى.

 

وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ناگرویدگان گفتند: إِنْ هَذا إِلَّا إِفْکٌ افْتَراهُ‏ این [سخن که محمد آورد] نیست مگر دروغى که او نهاده [و از خود ساخته‏] وَ أَعانَهُ عَلَیْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ‏ و یارى داده او را بر ان گروهى دیگران، فَقَدْ جاؤُ ظُلْماً وَ زُوراً (۴) ناگفتنى [است که گفتند] و دروغ است که آوردند.

 

وَ قالُوا أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ‏ و گفتند این افسانهاى پیشینیان است، اکْتَتَبَها که [محمد (ص)] نوشتن آن خواست، فَهِیَ تُمْلى‏ عَلَیْهِ بُکْرَهً وَ أَصِیلًا (۵)» تا آن را بر وى خوانند [و میدهند] بامداد و شبانگاه.

 

قُلْ أَنْزَلَهُ‏ گوى فرو فرستاد این نامه را، الَّذِی یَعْلَمُ السِّرَّ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‏ [اوست‏] آن کس که نهان داند در آسمانها و زمینها، إِنَّهُ کانَ غَفُوراً رَحِیماً (۶) و اوست که همیشه آمرزگار بود و بخشاینده.

 

وَ قالُوا ما لِهذَا الرَّسُولِ‏ و گفتند [مشرکان مکه‏] چیست این فرستاده را، یَأْکُلُ الطَّعامَ‏ که خورش میخورد، وَ یَمْشِی فِی الْأَسْواقِ‏ و در بازارها مى‏ رود، لَوْ لا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مَلَکٌ‏ چرا فریشته [آشکارا] با او فرستاده نیست، فَیَکُونَ مَعَهُ نَذِیراً (۷) تا با وى هم آگاه کننده بود و ترساننده.

 

أَوْ یُلْقى‏ إِلَیْهِ کَنْزٌ، یا گنجى باو افکندندى، أَوْ تَکُونُ لَهُ جَنَّهٌ یَأْکُلُ مِنْها یا او را رزى بودى‏[۱] که از آن مى‏خوردید، وَ قالَ الظَّالِمُونَ‏ و گفتند [ناگرویدگان‏] آن ستمکاران [بر خویشتن فرا مومنان‏]: إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً (۸) پى نمى ‏برید[۲] بمردى جادویى کرده با وى.

 

انْظُرْ کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثالَ‏ این شگفت نگر که چون ترا مثلها زدند، فَضَلُّوا که [خود در آن‏] درماندند. فَلا یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلًا (۹) و راه نیافتند [که از آن بیرون آمدند].

 

تَبارَکَ الَّذِی إِنْ شاءَ با برکت آن خداى که اگر خواهد، جَعَلَ لَکَ خَیْراً مِنْ ذلِکَ‏ ترا به دهد و کند [از آنچه ایشان مى ‏درخواهند از تو] جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ بهشتهایى که میرود زیر [درختان‏] آن جویها وَ یَجْعَلْ لَکَ قُصُوراً (۱۰) و ترا کوشکها [دهد و] کند.

 

بَلْ کَذَّبُوا بِالسَّاعَهِ [نه چنانست که ایشان میگویند] که ایشان خبر رستخیز مى‏ دروغ شمرند، وَ أَعْتَدْنا لِمَنْ کَذَّبَ بِالسَّاعَهِ سَعِیراً (۱۱) و ساختیم ما آن کس را که دروغ شمرد خبر رستخیز آتشى سوزان.

 

إِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَکانٍ بَعِیدٍ [آتشى‏] که آن گه که ایشان را بیند از جایى دور، سَمِعُوا لَها تَغَیُّظاً وَ زَفِیراً (۱۲) آواز [جوش‏] آن شنوند و بانگ و زفیر.

 

وَ إِذا أُلْقُوا مِنْها مَکاناً ضَیِّقاً و چون ایشان را در دوزخ افکنند[۳] در آن جایگاه تنک، مُقَرَّنِینَ‏ [هر یکى با دیو هم‏] گردن بسته، دَعَوْا هُنالِکَ ثُبُوراً (۱۳)» بر خویشتن از آن جاى بزارند [و هلاک خوانند].

 

لا تَدْعُوا الْیَوْمَ ثُبُوراً واحِداً [فریشتگان گویند:] امروز بر خویشتن هلاک نه یک بار خوانید، وَ ادْعُوا ثُبُوراً کَثِیراً (۱۴) که هلاک فراوان خوانید.

 

قُلْ أَ ذلِکَ خَیْرٌ پیغامبر من گوى آن [منزل‏] به، أَمْ جَنَّهُ الْخُلْدِ یا آن بهشت جاویدى، الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ‏ آن [بهشت‏] که وعده دادند پرهیزگاران را؟.کانَتْ لَهُمْ جَزاءً وَ مَصِیراً (۱۵) این ایشان را پاداش است و جایگاه.

 

لَهُمْ فِیها ما یَشاؤُنَ خالِدِینَ‏، ایشانراست در آن هر چه میخواهند جاویدان، کانَ عَلى‏ رَبِّکَ وَعْداً مَسْؤُلًا (۱۶) این وعده ‏ایست [که راست کردن آن رهى را بر اللَّه است و] از اللَّه درخواستنى است و بازخواستنى.

 

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ وَ ما یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ‏ روز رستخیز بینگیزیم ایشان را و آنچه مى ‏پرستند فرود از اللَّه از مردمان و فریشتگان، فَیَقُولُ أَ أَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِی هؤُلاءِ گوید [اللَّه عیسى (ع) و عزیر (ع) و فریشتگان را] آن شما بودید که بى راه کردید بندگان من؟ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِیلَ‏ (۱۷) یا ایشان خود از راه بیفتادند؟

قالُوا سُبْحانَکَ‏ [جواب دهند فریشتگان و پیغامبران و] گویند پاکى و بى‏عیبى ترا ما کانَ یَنْبَغِی لَنا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أَوْلِیاءَ سزا نبود ما را که ما را بخدایى گرفتند فرود از تو وَ لکِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آباءَهُمْ‏ لکن برخوردار کردى [و زندگانى دادى‏] ایشان را و پدران ایشان را، حَتَّى نَسُوا الذِّکْرَ تا یاد [تو] فراموش کردند، وَ کانُوا قَوْماً بُوراً (۱۸) و قومى بودند نیست شده.

 

فَقَدْ کَذَّبُوکُمْ بِما تَقُولُونَ‏ [کافران را جواب دهد خداى که اکنون‏] پس [این پیغامبران و فریشتگان‏] دروغ زن کردند شما را در آنچه شما مى‏گفتید [که ایشان خدایان‏اند]، فَما تَسْتَطِیعُونَ صَرْفاً نتوانند که [عذاب‏] از خویشتن باز گردانند.وَ لا نَصْراً و نتوانند که یکدیگر را به کار آیند وَ مَنْ یَظْلِمْ مِنْکُمْ‏ و هر که کافر شود از شما، نُذِقْهُ عَذاباً کَبِیراً (۱۹) بچشانیم او را عذابى بزرگ.

 

 

 

النوبه الثانیه

 

این سوره الفرقان مکّى است مگر سه آیت که بمدینه فرو آمد بقول ابن عبّاس و قتاده: وَ الَّذِینَ لا یَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ تا آخر سه آیت. و این سوره سه هزار و هفتصد و سى و سه حرف است، و هشتصد و نود و دو کلمه و هفتاد و هفت آیت. و درین سوره دو آیت منسوخ است بآیت سیف بقول بعضى از مفسران؛ یکى: وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً. دیگر آنست: وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِراماً. و در فضیلت این سوره ابىّ کعب روایت کند از

مصطفى (ص) قال: «من قرأ سوره الفرقان بعث یوم القیمه و هو مومن، انّ الساعه آتیه لا ریب فیها و انّ اللَّه یبعث من فى القبور و دخل الجنّه بغیر حساب».

 

قوله:- تَبارَکَ‏ اى- تعالى و ارتفع و تکبر، قال الحسن: هو الذى تجى‏ء البرکه من قبله و البرکه هى الکثره فى کل خیر. و قیل معناه- دام و ثبت- من لم یزل و لا یزال،و البروک- الثبوت- و منه البرکه لدوام الماء فیها و بقائه. معنى آنست که بزرگ است و بزرگوار، همیشه بود و هست و خواهد بود، لم یزل و لا یزال. تبارک لفظى است که جز اللَّه را نگویند و جز بلفظ ماضى استعمال نکنند. اذ لم یرد التوقیف.

 

الَّذِی نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى‏ عَبْدِهِ‏ الفرقان هاهنا القرآن الفارق بین الحق و الباطل و الحلال و الحرام و الهدى و الضلال و الخطاء و الثواب، و هذا الاسم لا یختص بالقرآن فیجوز اطلاقه على جمیع کتب اللَّه و قد سمى اللَّه التوریه فرقانا فى قوله: وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسى‏ وَ هارُونَ الْفُرْقانَ‏، و کل شى‏ء فرّق بین شیئین فهو فرقان. مصدر جعل اسما، و یوم الفرقان هو یوم بدر فرق السیف فیه بین الحق و الباطل. و قوله: یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقاناً معناه- یبین لکم سبیلا و ینصرکم نصرا و یؤتکم فتحا یفرّق بین الحق و الباطل.

مفسّران گفتند- عبد- اینجا مصطفى (ص) است و فرقان قرآن و عالمین جن و انس که مصطفى (ص) بایشان مبعوث است. لیکون- ضمیر عبد است، میگوید:

بزرگوار است و با برکت و با عظمت آن خداوندى که قرآن فرو فرستاد بر بنده خویش محمد (ص)، جن و انس را آگاه کند از بعثت و نشور و عاقبت کار دنیا، و قیل:- النذیر و المنذر- المخبر بوقوع مکروه. و گفته‏ اند لیکون ضمیر اللَّه است اى لیکون الذى نزّل الفرقان على عبده، و هو اللَّه سبحانه للخلایق کلّها منذرا. و در وصف اللَّه منذر رواست که خود میگوید جل جلاله: إِنَّا کُنَّا مُنْذِرِینَ‏. جاى دیگر گفت: إِنَّا أَنْذَرْناکُمْ عَذاباً قَرِیباً، و باین تأویل بلفظ عبد جنس بندگان خواهد یعنى جمله رسولهاى وى، و بفرقان جمله کتابهاى او خواهد.

 

الَّذِی لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‏، لانّه الذى اوجدهما و خلقهما و اخرج منافعهما، وَ لَمْ یَتَّخِذْ وَلَداً کما زعم النصارى، وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ شَرِیکٌ فِی الْمُلْکِ‏ کما قال المشرکون و الثنویّه. و قیل- معنى‏ لَمْ یَتَّخِذْ وَلَداً لم ینزّل احدا منزله الولد، لانّ ما لا یجوز على اللَّه على الحقیقه لا یجوز علیه على التشبیه. وَ خَلَقَ کُلَّ شَیْ‏ءٍ اى- کل شى‏ء یجوز وصفه بالخلق. و قیل- اللفظ عام و المعنى لیس بعام، کقوله: وَ أُوتِیَتْ مِنْ کُلِّ شَیْ‏ءٍ. فَقَدَّرَهُ تَقْدِیراً على مقتضى الحکمه و تناسب بعضه الى بعض على اعتدال.

 

و قیل- خلق ما خلق على مقدار یعرفه و لم یخلق شیئا على سبیل سهو و غفله. و قیل- بین مده بقائه و منتهى اجله. و قیل- کتبه فى اللوح المحفوظ لطفا بالملائکه و ذلک انّهم ینظرون فیه فیصرفون فیما وکلّوا به على حسب ما یجدونه فیه.

 

وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ‏- الواو ضمیر الکفار و هم مندرجون فى قوله للعالمین. آلِهَهً لا یَخْلُقُونَ شَیْئاً وَ هُمْ یُخْلَقُونَ‏ لانّها موات و جمادات منحوته مصنوعه وَ لا یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَ لا نَفْعاً اى دفع ضرّ و لا جرّ منفعه، وَ لا یَمْلِکُونَ مَوْتاً اماته وَ لا حَیاهً اى احیاء وَ لا نُشُوراً احیاء بعد الموت و المعنى- کیف ترکوا عباده اللَّه الذى یملک هذه الاشیاء و اشتغلوا بعباده من لا یملک شیئا منها.

 

وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا یعنى النضر بن الحارث: إِنْ هَذا إِلَّا إِفْکٌ افْتَراهُ‏، اى ما هذا القرآن الّا کذب اختلقه محمد (ص)، وَ أَعانَهُ عَلَیْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ‏ یعنى الیهود اى هم یلقون اخبار الامم الیه و هو یکسوها عبارته. و قیل هم جبر و یسار و عداس عبید کانوا بمکه من اهل الکتاب، فزعم المشرکون انّ محمدا (ص) یاخذ منهم. قال اللَّه تعالى‏ فَقَدْ جاؤُ یعنى قائلى هذه المقاله ظُلْماً وَ زُوراً اى بظلم و زور، فلمّا حذف الباء انتصب و قیل فقد جاءوا بهذا القول ظلما و زورا اى ظلموا فیما قالوا و زوروا، فالتزویر- الکذب فى الشهاده و الحدیث- و قیل المزوّر من الکتاب ما زید فیه و نقص.

 

وَ قالُوا أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ‏ یعنى- النضر بن الحارث کان یقول انّ هذا القرآن لیس من اللَّه و انّما هو مما سطره الاولون مثل حدیث رستم و اسفندیار، اکْتَتَبَها یعنى- انتسخها محمد (ص) من جبر و یسار و عداس، و معنى اکتتب- استکتب- اى طلب ان یکتب له لانّه کان (ص) لا یکتب. 

 و روى عن الشعبى قال: «ما مات النبى (ص) حتى کتب‏ وَ لا تَخُطُّهُ بِیَمِینِکَ‏ اراد به قبل الوحى و الصحیح انّه لم یکن یکتب قبل الوحى و لا بعد الوحى.

و قیل اکتتبها یعنى جمعها من قولهم: کتبت الشی‏ء اى جمعته، فَهِیَ تُمْلى‏ عَلَیْهِ‏ اى تقرء علیه‏ بُکْرَهً وَ أَصِیلًا یعنون انه یختلف الى من یعلمه بالغداه و العشىّ، قال اللَّه عزّ و جل ردّا علیهم.

 

قُلْ أَنْزَلَهُ‏ یعنى القرآن‏ الَّذِی یَعْلَمُ السِّرَّ اى الغیب‏ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‏، یعلم بواطن الامور. فقد انزله یعنى القرآن على ما یقتضیه علمه بباطن الامور، إِنَّهُ کانَ غَفُوراً لمن تاب‏ رَحِیماً بمن آمن.

وَ قالُوا ما لِهذَا الرَّسُولِ‏ یعنون محمدا (ص) یَأْکُلُ الطَّعامَ‏ کما نأکل نحن، وَ یَمْشِی فِی الْأَسْواقِ‏، یلتمس المعاش کما نمشى، فلا یجوز ان یمتاز عنّا بالنبوّه، و کانوا یقولون له: لست انت بملک و لا ملک: لست بملک لانک تأکل و الملک لا یأکل، و لست بملک لانّ الملک لا یتسوّق و انت تتسوّق و تتبذل. و ما قالوه فاسد، لانّ اکله الطعام لکونه آدمیا و مشیه فى الاسواق لتواضعه و کان ذلک صفه له و شى‏ء من ذلک لا ینافى النبوّه.

 

لَوْ لا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مَلَکٌ‏ یصدّقه‏ فَیَکُونَ مَعَهُ نَذِیراً داعیا.

أَوْ یُلْقى‏ إِلَیْهِ کَنْزٌ من السماء ینفقه فلا یحتاج الى التصرّف فى طلب المعاش.

قال الحسن: و اللَّه ما زواها عن نبیّه الا اختیارا و لا بسطها لغیره الا اغترارا. أَوْ تَکُونُ لَهُ جَنَّهٌ اى بستان‏ یَأْکُلُ مِنْها. قرأ حمزه و الکسائى ناکل بالنون اى ناکل نحن منها لتکون له علینا فضیله بان ناکل من جنه.

و قیل- تظهر له جنّه فى مکه مثمره نأکل من ثمرها فنکون یاکلنا منها ابعد من الریب. و قرأ الباقون یاکل منها بالیاء. و الوجه ان الضمیر فیه یعود الى النبى (ص)، اى یاکل منها، فهو یختص باکله منها، فیکون له تمیز فى المأکل. وَ قالَ الظَّالِمُونَ‏ یعنى کفار قریش، و قیل عبد اللَّه بن زبعرى: إِنْ تَتَّبِعُونَ‏ اى ما تطیعون‏ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً سحر فجنّ، و قیل مسحورا- مخدوعا مصروفا عن الحق-. و قیل- المسحور هاهنا هو المسحّر و المسحّر هو المعلّل بالطعام و الشراب. و قیل مسحورا یعنى بشرا له سحر اى رئه[۴] یعنى بشرا مثلکم.

 

قوله: انْظُرْ کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثالَ‏ اى- وصفوک بغیر وصفک، فَضَلُّوا الهدى، فَلا یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلًا الى الرشاد. و قیل- فضلّوا اى اخطاؤا فى التشبیه حیث ناقضوا، فمرّه یقولون هو بلیغ فصیح یتقوّل القرآن من نفسه و یفتریه و مرّه یقولون مجنون، و مرّه ساحر، و مرّه مسحور، فَلا یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلًا اى- لا حجه و برهان على ما یقولون.

فاخبر اللَّه سبحانه انّهم متمسّکون بالجهل و الضلال، عادلون عن الرشد و الصواب، و هم مع ذلک کانوا مکلّفین بقبول الحق. فثبت انّ الاستطاعه التی یحصل بها الضلال غیر- الاستطاعه التی یحصل بها الهدى و الایمان.

 

قوله تعالى‏ تَبارَکَ الَّذِی إِنْ شاءَ جَعَلَ لَکَ خَیْراً مِنْ ذلِکَ‏ الذى قالوا و افضل من الکنز و البستان الذى ذکروا. و قیل خیرا من المشى فى الاسواق و طلب المعاش. ثم بیّن ذلک الخیر فقال: جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَ یَجْعَلْ لَکَ قُصُوراً.

روى انّها الف قصر من لؤلؤ على شط الکوثر و کل بناء مطول من الحجاره عند العرب- قصر- کائنا ما کان. قرأ ابن کثیر و ابن عامر و ابو بکر و یجعل برفع اللام على الاستیناف و القطع عمّا قبله، و لا یمتنع ان یکون ما یعطف على جواب الشرط جمله مستانفه، لانّ الجمل التی تکون من الابتداء و الخبر تقع فى جواب الشرط نحو قوله تعالى: مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِیَ لَهُ‏ و قوله: وَ إِنْ تُخْفُوها وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ‏، و قرأ الباقون و یجعل بجزم اللام، و الوجه انّه عطف على موضع جعل و هو جواب قوله: إِنْ شاءَ، و موضع جواب الشرط جزم، فجزم المعطوف علیه حملا على الموضع، کانّه قال- ان یشأ یجعل لک خیرا من ذلک و یجعل لک قصورا. و قیل- ان شاء هاهنا واجب کقوله فى سوره الفتح‏ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ‏ و قیل- ان شاء بمعنى قد شاء، و هو جل جلاله فاعله فتکون الجنات و القصور فى الجنه على ما وصفناه.

ابن عباس گفت: چون کافران گفتند: ما لِهذَا الرَّسُولِ یَأْکُلُ الطَّعامَ‏ الایه، رضوان خازن بهشت از آسمان فرو آمد بفرمان اللَّه و با وى سفطى بودى از نور، گفت: یا محمد (ص) اللَّه میگوید اینک کلید خزائن دنیا بتو فرستادم با رضوان، اگر خواهى اختیار کن و آنچه تراست به نزدیک من و ترا ساخته ‏ام از نعیم بهشت‏ بدان که در آن نقصان نیارم باندازه پر پشه ‏اى. مصطفى (ص) گفت با رضوان: مرا بخزاین دنیا و زینت دنیا حاجت نیست،

«الفقر احبّ الىّ و ان اکون عبدا شکورا صابرا.

فقال رضوان: «اصبت اصاب اللَّه بک». خیثمه بن عبد الرحمن گفت: چون کافران از بهر وى کنز و قصر خواستند، مصطفى گفت:

«اللّهم اعطنیها فى الآخره»

، بار خدایا این کنزها و قصرها در بهشت خواهم. پس این آیت بر وفق سؤال وى فرو آمد. 

و عن ابى امامه عن النبی قال: «عرض علىّ ربّى لیجعل لى بطحاء مکه ذهبا فقلت- لا یا رب و لکن اشبع یوما و اجوع یوما، فاذا جعت تضرّعت الیک و ذکرتک و اذا شبعت حمدتک و شکرتک.

و  عن عایشه قالت قال رسول اللَّه (ص): «لو شئت لسارت معى جبال الذهب جاءنى ملک فقال انّ ربک یقرئک السلام و یقول: ان شئت نبیا عبدا و ان نبیا ملکا فنظرت الى جبرئیل فاشار الىّ ان ضع نفسک. قلت نبیا عبدا». قالت فکان رسول اللَّه (ص) بعد ذلک لا یأکل متکئا یقول: «أ أکل کما یأکل العبد و اجلس کما یجلس العبد».

 

بَلْ کَذَّبُوا بِالسَّاعَهِ اى ما یمنعهم من الایمان بک ما ذکروه من فقرک و مشیک فى السوق، انّما یمنعهم تکذیبهم بالقیامه و البعث و النشور. ثم اوعدهم فقال: وَ أَعْتَدْنا اى هیّأنا لِمَنْ کَذَّبَ بِالسَّاعَهِ بالبعث و النشور و الثواب و العقاب‏ سَعِیراً نارا موقده، فعیل بمعنى مفعول.

إِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَکانٍ بَعِیدٍ، قال الکلبى و السدىّ من مسیره عام. و قیل من مسیره مائه سنه.

روى عن رسول اللَّه انه قال: «من کذّب علىّ متعمدا فلیتبوّء بین عینى جهنم مقعده. فشقّ ذلک على اصحابه فقالوا: «یا رسول اللَّه نحدّث عنک الحدیث نزید و ننقص»: قال: «لیس ذا اعنى انّما اعنى الذى یکذّب علىّ متجرّئا یطلب به شین الاسلام».

قالوا: «یا رسول اللَّه انّک قلت بین عینى جهنم و هل لها من عین»؟ قال: «نعم أ لم تسمعوا قال اللَّه تعالى: إِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَکانٍ بَعِیدٍ.

 

و قیل- اذا رأتهم زبانیتها سمعوا لها تغیّظا غلیانا، کالغضبان اذا غلى صدره من الغضب، و قیل- معناه سمعوا لها زفیرا و رأوا لها تغیّظا کقول الشاعر:

و رأیت زوجک فى الوغى‏ متقلدا سیفا و رمحا

اى حاملا رمحا. و قیل سمعوا صوت لهبها و اشتعالها.

و فى الحدیث: «انّ جهنم لتزفّر زفره لا ینفى ملک و لا نبى الّا یخرّ ترعد فرائصه، حتى انّ ابراهیم (ع) لیجثو على رکبته، و یقول یا رب، لا اسألک الیوم الّا نفسى».

و الزفیر- حسیس النار- و هو صوتها.

و قیل الزفیر صوت یسمع من جوف المتغیّظ کصوت الحمار اذا همّ بالنهیق.

 

وَ إِذا أُلْقُوا مِنْها. اى من النار مَکاناً ضَیِّقاً یعنى من مکان ضیّق. قال ابن عباس:

یضیق علیهم کما یضیق الزجّ فى الرمح، و سئل رسول (ص) عن هذه الایه فقال: و الذى نفسى بیده انهم یستکرهون فى النار کما یستکره الوتد فى الحائط.

و عن ابن عباس اذا القوا فى باب من ابواب جهنم تضایق علیهم کتضایق الزجّ فى الرمح. فالاسفلون یرفعهم اللهب، و الاعلون یخفضهم اللهب. فیزدحمون فى تلک الأبواب الضیّقه. قرأ ابن کثیر ضیقا ساکنه الیاء، و الوجه انّه مخفّف من ضیق بالتثقیل کهین و لین اذا خفّفا من هیّن و لیّن و لهما لغتان. و قرأ الباقون ضیّقا مشدّده الیاء و هو فیعل من الضیق و هو وصف للمکان و هو الاصل الذى خفّف منه ضیق. مُقَرَّنِینَ‏ یعنى مصفّدین، قد قرنت ایدیهم الى اعناقهم فى الاغلال. و قیل مقرّنین مع الشیاطین الذین اضلّوهم لیکونوا قرناءهم فى العذاب کما کانوا قرناء هم فى الکفر. دَعَوْا هُنالِکَ ثُبُوراً الثبور- المصدر- اى یقولون ثبرنا ثبورا. و قیل هو دعاؤهم بالنّدم: یا ثبوراه! یا ویلتاه! و الثبور- الهلاک- کانّهم قالوا یا هلاکاه. و

فى الحدیث: «اول من یکسى من اهل النار ابلیس ثوبا من نار یوضع على حاجبیه فیقدم حزبه و هو یقول و اثبوراه و یجیبونه واثبورهم فتقول لهم الملایکه: لا تَدْعُوا الْیَوْمَ ثُبُوراً واحِداً وَ ادْعُوا ثُبُوراً کَثِیراً، اى هلاککم اکثر من ان تدعوا مره واحده فادعوا ادعیه کثیره.

 

قُلْ أَ ذلِکَ خَیْرٌ اى الذى ذکرت من صفه النار و اهلها خیر؟ أَمْ جَنَّهُ الْخُلْدِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ کانَتْ لَهُمْ جَزاءً ثوابا وَ مَصِیراً مرجعا.

لَهُمْ فِیها ما یَشاؤُنَ‏ من النعیم‏ خالِدِینَ کانَ عَلى‏ رَبِّکَ وَعْداً مَسْؤُلًا. اى مسئولا انجازه و ذلک انّ المؤمنین سألوا ربهم فى الدنیا حین قالوا: آتِنا ما وَعَدْتَنا عَلى‏ رُسُلِکَ‏، کان اعطا اللَّه المؤمنین جنه الخلد، وعدا وعدهم على طاعتهم ایّاه فى الدنیا و مسئلتهم ایّاه.

و قیل- وعدا مسئولا اى- تسئله الملائکه لهم، لانّ الملائکه قالوا: رَبَّنا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ‏. و قیل مسئولا واجبا لانّ الکریم اذا سئل یرى الاجابه واجبه. قال ابن عباس:- وعدهم الجزاء فسألوه الوفاء و کل واجب مسئول و ان لم یسئل.

 

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ‏ اى اذکر یوم نحشرهم. قرأ ابن کثیر و ابو جعفر و یعقوب و حفص یحشرهم بالیاء و الباقون بالنون. وَ ما یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ‏. یعنى عزیرا و المسیح و الملایکه. و قیل- یعنى الاصنام. «فیقول» قرأ ابن عامر فنقول بالنون، و الآخرون بالیاء. أَ أَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِی هؤُلاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِیلَ؟ اخطاؤا الطریق، و هذا الاستفهام توبیخ للعابدین کقوله لعیسى (ع) أ أنت قلت للناس؟.

قالُوا سُبْحانَکَ‏ تنزیها لک عن ان یعبد ملک غیرک، و فیه قولان: احدهما انّ هذا کلام الاصنام، ینطقها اللَّه کما ینطق الاعضاء فیقولون: ما کانَ یَنْبَغِی لَنا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أَوْلِیاءَ. مفسران را در معنى این آیت دو قول است: یک قول آنست که این خطاب برستخیز با اصنام بود که معبود مشرکان‏اند. رب العزه ایشان را زنده گرداند و در ایشان نطق آفریند بقدرت خویش، تا بى‏آلت کلام سخن گویند، هم چنان که در اعضاى آدمى نطق آفریند تا بى‏آلت کلام گویا شوند. با ایشان گوید: أَ أَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِی هؤُلاءِ و معنى این سؤال توبیخ عابدان است و مشرکان، تا چون معبودان خویش را بینند که از ایشان‏ بیزارى جویند، و تبرّى نمایند و بریشان لعنت کنند، حسرت ایشان بیشتر باشد و عذاب ایشان سخت‏تر. چون رب العزه با ایشان این خطاب کند ایشان گویند: «سبحانک» پاکى و بى ‏عیبى ترا. ما کانَ یَنْبَغِی لَنا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أَوْلِیاءَ اى ما کان لنا کلام فکیف امرناهم بطاعتنا. و قیل- ما کان ینبغى لنا ان نعبد غیرک لانّا تحت قبضک، فکیف ندعوا غیرنا الى عبادتنا. سزا نبود ما را که پرستگاران داشتیمى و ما معبود بودیمى فرود از تو. ما جماد بودیم. بى‏ زبان و بى ‏سخن بودیم، چون توانستیمى کسى را بر طاعت و عبادت خویش داشتن؟ قول دیگر آنست که این خطاب با عزیر و مسیح و فریشتگان رود:

اللَّه میگوید ایشان را: أَ أَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِی هؤُلاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِیلَ‏. ایشان گویند:

سُبْحانَکَ ما کانَ یَنْبَغِی لَنا یعنى للملائکه و عبده الملایکه و الانبیاء و عبده الانبیاء، و لا لاحد من الخلق ان یتّخذ من دون اللَّه ولیا. هذا کما یقول لک الرجل:- شتمنى اخوک فتقول- لیس لنا ان نشتمک، فیدخل البرى على الجانى. معنى آنست که سزا نبود ما را و نه فریشتگان و نه عبده ایشان نه پیغامبران و نه عبده ایشان و نه هیچکس از عالمیان که فرود از اللَّه خداوندى و یارى گیرند. و روا باشد که- اولیاء- اینجا عبده باشند، یعنى‏ ما کانَ یَنْبَغِی لَنا أَنْ نَتَّخِذَ عبادا یعبدوننا مِنْ دُونِکَ‏ او نرضى هذا. سزا نبود ما را که پرستگاران گیریم و داریم فرود از تو، یا خود را پسندیم که معبود ایشان باشیم. و قرأ ابو جعفر ان نتّخذ بضم النون و فتح الخاء على ما لم یسمّ فاعله، فیکون من الثانى صله، یعنى- ان نتخذ من دونک اولیاء و العرب تدخل من على المفعول الاول و لا تدخل على المفعول الثانی، یقال- ما اتخذت من احد ولیّا، و لا یقال- ما اتخذت احدا من ولىّ. وَ لکِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آباءَهُمْ‏ فى الدنیا بطول العمر و الصحه و النعمه، حَتَّى نَسُوا الذِّکْرَ اى ترکوا الموعظه و الایمان و القرآن. و قیل- ابطرتهم نعمتک فنسوا بها ذکرک. و التمتّع- دوام اللذه بالشى‏ء- وَ کانُوا قَوْماً بُوراً هلکى، غلب علیهم، الشقاوه و الخذلان، یقال رجل بائر و قوم بور و اصله من البوار و هو الکساد و الفساد و منه- بوار السلعه- و هو کسادها، و منه‏ قول النبی (ص) «نعوذ باللّه من بوار الایم‏[۵]».

و قیل هو اسم مصدر کالزور یستوى فیه الواحد و الاثنان و الجمع و المذکر و المؤنث.

 

فَقَدْ کَذَّبُوکُمْ‏، هذا خطاب مع المشرکین العابدین الاوثان، اى- کذبکم المعبودون‏ بِما تَقُولُونَ‏ انّهم آلهه. و قیل کذّبوکم فیما تدعون من قولکم ربّنا هؤلاء اضلّونا. قرأ قنبل عن ابن کثیر بما یقولون فما یستطیعون بالیاء فیهما، و الوجه انّ الفعل للشرکاء، و المعنى- کذّبکم شرکاؤکم الذین کنتم تعبدونهم بما یقولون، اى بقولهم، و ما مصدریه، و قولهم هو الذى اجابوا به الکفار و هو ما کنتم ایانا تعبدون. و قوله: فَما تَسْتَطِیعُونَ‏ اى فما یستطیع الشرکاء المعبودون «صرفا» لعذاب اللَّه عنکم‏ وَ لا نَصْراً لکم، و قرأ الباقون و ابو بکر عن عاصم بما تقولون بالتاء فما یستطیعون بالیاء، اى کذّبوکم بقولکم اى فى قولکم انّهم شرکاء و انّهم آلهه. و قیل- فى قولکم ربّنا هؤلاء اضلّونا و قوله- فما یستطیعون- اخبار عن المعبودین على ما سبق. قول اینجا مضمرست یعنى که اللَّه گوید مشرکان را که بت پرستیدند اکنون شما را دروغ‏زن کردند بآنچه گفتید که اینان خدایان‏اند و ایشان ما را گم راه کردند، فَما تَسْتَطِیعُونَ صَرْفاً وَ لا نَصْراً اکنون آن معبودان نتوانند که عذاب از شما بگردانند و نه شما را بکار آیند. و قرأ حفص عن عاصم: بما تقولون فما تستطیعون- بالتاء فیهما یعنى فما تستطیعون ایّها المشرکون ان تصرفوا عن انفسکم ما یحلّ بکم من العذاب، و لا ان تنصروا انفسکم بمنعه عنها. و قال بعض المفسّرین فى قوله: فَقَدْ کَذَّبُوکُمْ‏ هذا خطاب للنبى و المؤمنین اى الکفار کذّبوکم بما تقولون من التوحید و نبوّه محمد و سایر الانبیاء فما یستطیعون، اى- هؤلاء الکفّار یا محمد صَرْفاً لک عن الحقّ الذى انت علیه‏ وَ لا نَصْراً لانفسهم من البلاء الذى استوجبوه بتکذیبهم ایّاک. قوله:- وَ مَنْ یَظْلِمْ» اى من یشرک‏ مِنْکُمْ نُذِقْهُ عَذاباً کَبِیراً اى نعذّبه عذابا شدیدا.

 

 

النوبه الثالثه

 

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ بسم اللَّه الخالق البارئ المصوّر، بسم اللَّه الواحد الفاطر المدبّر، بسم اللَّه القادر القاهر المقتدر؛ السّلام المؤمن المهیمن العزیز الجبّار المتکبّر.

فسبحان من ردّد العبد فى هذه الایه بین صحو و محو، کاشفه بنعت الالهیه فاشهده جلاله، ثم کاشفه بنعت الرحمه فاشهده جماله. نام خداوندى مقدّر و مقتدر، فاطر و مدبّر، خالق و مصوّر، اولست و آخر، باطن است و ظاهر، نه باوّل عاجز و نه بآخر، از کیف باطن است و بقدرت ظاهر. خداوندى که دلها بیاسود بسماع نام او، سرها بیفروخت بیافت نشان او، جانها آرام گرفت بشهود جلال او و جمال او. خداوندى که هر که با او پیوست از دیگران ببرید، هر که قرب او طلبید چه گویم که از محنتها و بلیّتها چه دید. شعر:

فوحشى الطبیعه مستهام‏ نفور القلب تأباه الدیار
جبالیّ التالف ذو انفراد غریب اللَّه مأواه القفار

اى جلالى، که هر که بحضرت تو روى نهاد عالمیان خاک قدم او توتیاى حدقه حقیقت خود ساختند. اى عزیزى، که هر که بدرگاه عزت تو باز آمد همه آفریدگان خود را علاقه فتراک حضرت او گردانیدند. غلام آن مشتاقم که بر سر کوى حقیقت آتشى بیفروزد! حبّذا روزى که خورشید جلال تو بما نظر کند! عزیزا وقتى که مشتاقى از مشاهده جمال تو خبرى دهد، جان طعمه سازم بازى را که در فضاى طلب تو پروازى کند. دل نثار کنم محبّى را که بر سر کوى تو آوازى دهد. غالیه گردیم مر عارضى را که از شراب شوق تو رنگى گیرد! رشک بریم بر چشمى که از درد نایافت‏ تو اشکى ببارد. غلام آن لافیم که هر وقتى مفلسان بى‏سرمایه زنند- نه آن مفلسان میگویم که تو دانى. جوانمردانى را میگویم که ایشان را در بدو ارادت مجاهدت عظیم بود، خواستى گرم و ریاضتى تمام، سرى صافى و دلى بى ‏خصومت و سینه ‏اى بى ‏معصیت، این سرمایه ‏ها بدست آورده، آن گه همه بر کف صدق نهاده و بباد بى ‏نیازى برداده، و مفلس‏وار در پس زانوى حسرت نشسته و بزبان شکستگى میگوید:

پرآب دو دیده و پرآتش جگرم‏ پرباد دو دستم و پر از خاک سرم‏

«تبارک» مفسران تفسیر این کلمه بر سه وجه کرده‏اند چنان که در نوبت دوم شرح دادیم و وجوه ثنا بر حق جلّ جلاله بر آن سه وجه منحصرست: اگر گوئیم- تبارک اى- دام و ثبت من لم یزل و لا یزال، ثنایى است بذکر ذات او و حق او جلّ جلاله.

 

و اگر گوئیم- تعالى و ارتفع و تکبر، ثنایى است بذکر وصف او و عزّ او. و اگر گوئیم- هو الذى یجی‏ء البرکه من قبله، ثنایى است بذکر احسان او و فضل او با بندگان او: اول اشارت است بوجود احدى و کون صمدى، دوم اشارت است بصفات سرمدى و عزت ازلى، سوم اشارت است بکارسازى و بنده‏نوازى و مهربانى. و شرط بنده آنست که چون ثناء حق جلّ جلاله آغاز کند و زبان خویش بستایش او بگشاید مجرّد و منفرد گردد، نه بر دل غبارى، نه بر پشت بارى، نه در سینه آزارى، نه با کس شمارى. تخته خود از غبار اغیار سترده، نهاد خود را زهر قهر چشانیده و همت خود از ذروه عرش گذرانیده. گوى طرب در میدان طلب انداخته، تیغ قهر از نیام رجولیّت آخته، خان و مان بشریّت بجملگى واپرداخته، بر نطع عشق مهره دل‏باخته، جامه جفا چاک کرده، لباس وفا دوخته، از دو کون رمیده و با دوست آرمیده.

پیر طریقت گفت: دانى که دل کى خوش شود؟ که حق ناظر بود. دانى که کى خوش بود؟ که حق حاضر بود.

الدار خالیه، و الرّوح صافیه، و النفس صادیه، و الوصل مامول.

الَّذِی نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى‏ عَبْدِهِ‏ اى- عبده الاخلص و نبیّه الاخص و حبیبه الادنى و صفیّه الاولى، لِیَکُونَ لِلْعالَمِینَ نَذِیراً اى لیکون للخلق سراجا و نورا یهتدون به الى احکام القرآن، و یستدلّون به على طریق الحق و منهاج الصدق. چه زیان دارد مصطفى عربى را بعد از آن که خورشید فلک سعادت بود و ماه آسمان سیادت، مشترى عالم علم، درّ صدف شرف، طراز کسوت وجود، مفتاح در رشاد، مصباح سراى سداد اگر آن مدبران صنادید قریش از سر سبکبارى و سبکسارى و طیش خود گویند:

إِنْ هَذا إِلَّا إِفْکٌ افْتَراهُ‏ و منادى عزّت اینک ندا میگوید که: نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى‏ عَبْدِهِ لِیَکُونَ لِلْعالَمِینَ نَذِیراً. سیّدى که منشور تقدّم کونین در کمر کمال داشت، و خال اقبال برخسار جمال داشت، صد هزار و بیست و اند هزار نقطه نبوّت در پیش براق عزّ او «طرّقوا طرّقوا» میزدند و خود از غایت تواضع در عالم بندگى بر خرکى مختصر نشستید، ور غلامى سیاه او را بدعوت خواندید اجابت کردید. گهى مرکب وى براق انور، و گهى مرکب وى حمارى مختصر، افسار وى از لیف و پالان وى از لیف. آرى مرکب مختلف بود امّا در هر دو حالت راکب یک صفت و یک همت و یک ارادت بود، اگر بر براق بود در سرش نخوت نبود، و اگر بر حمار بود بر رخسار عزّ نبوتش عار و مذلّت نبود، کسى که بر منشور سعادت وى این طغراء سیادت و عزّت کشیده باشند که: وَ لِلَّهِ الْعِزَّهُ وَ لِرَسُولِهِ‏، غبار مذلت بر اساریر جبین او کى نشیند؟ در صفات او صلوات اللَّه علیه مى ‏آید که: «کان طلق الوجه بسّاما من غیر ضحک، محزونا من غیر عبوسه، متواضعا من غیر مذله» .. در بندگى افکندگى داشت و خلایق‏ اولین و آخرین کیمیاى کمال عزّت از آستانه مجد او فراز مى‏ رفتند.

دنوت تواضعا و علوت مجدا فشأناک انحدار و ارتفاع‏
کذاک الشّمس تبعدان تسامى‏ و یدنو الضوء منها و الشعاع‏

آفتاب که خسرو سیّارگان و شاه ستارگان است چون از برج شرف خویش سر برزند، اگر اهل عالم دامن همم درهم بندند. تا ذرّه ‏اى از عین انوار او بدست آرند نتوانند، لکن او خود بحکم کرم و تواضع چنان که در کوشک سلطان و سراى خواجگان بتابد، در کلبه ادبار گدایان و زاویه اندوه درویشان هم بتابد. و از کمال تواضع او بود صلوات اللَّه علیه که مشرکان مکه بتعییر گفتند: «ما لِهذَا الرَّسُولِ یَأْکُلُ الطَّعامَ وَ یَمْشِی فِی الْأَسْواقِ؟» چیست این پیغامبر را که طعام میخورد و در بازارها میرود و بدست خویش طعام با خانه مى‏برد و با درویشان و گدایان مى ‏نشیند؟ و کذا کان السّیّد صلوات اللَّه علیه کان یعلف البعیر و یقم البیت و یخصف النعل و یرفع الثوب و یحلب الشاه و یأکل مع الخادم و یطحن معه اذا اعیى، و کان لا یمنعه الحیاء ان یحمل بضاعته من السوق الى اهله. و کان یصافح الغنى و الفقیر و یسلّم مبتدء و لا یحقر ما دعى الیه و لو الى حشف التّمر، و کان یعود المریض و یشیع الجنازه و یرکب الحمار و یجیب دعوه العبید، و کان یوم قریظه و النضیر على حمار مخطوم بحبل من لیف علیه اکاف من لیف. مشرکان او را باین خصال پسندیده و اخلاق ستوده مى‏عیب کردند و طعن زدند از آنکه دیده ‏هاى ایشان خیره شده انکار بود، برمص کفر آلوده، هرگز توتیاى صدق نیافته لا جرم جمال نبوّت و عزّت رسالت از دیده ‏هاى نامحرم ایشان در پرده غیرت شد، تا هرگز او را به ندیدند و چنان که سیّد بود صلوات اللَّه علیه به نشناختند.

 

وَ تَراهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ وَ هُمْ لا یُبْصِرُونَ‏. جمال نبوّت را دیده ‏اى باید چون‏ دیده صدیق اکبر زدوده استغفار، دیده ‏اى چون دیده عمر روشن کرده صبح قبول ازل، دیده‏اى چون دیده عثمان باز کرده اقبال غیب، دیده ‏اى چون دیده على سرمه کشیده حکم حقّ تا ایشان را بخود بار دهد و جلال عزّت نبوت بحکم لطف ازل بر ایشان مکشوف گردد، و سیّد (ص) ایشان را از روى تعطّف و تلطّف گوید:

«انّما انا لکم مثل الوالد لولده».

______________________________

[۱] ( ۱) نسخه: بید.

[۲] ( ۲)؟ نى« الا» در ترجمه افتاده است.

[۳] ( ۱) نسخه الف: او کنند.

[۴] ( ۱) الرئه السحر.

[۵] ( ۱) ایم، جمع الاؤام: العطش، دوار الرأس.

کشف الأسرار و عده الأبرار، ج‏۷

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *