ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن حسن طبرسی سوره الزمر 46 الی 50
[سوره الزمر (39): آيات 46 تا 50]
قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ عالِمَ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي ما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (46)
وَ لَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ بَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ (47)
وَ بَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا وَ حاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (48)
فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (49)
قَدْ قالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَما أَغْنى عَنْهُمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ (50)
ترجمه:
بگو اى خداى پديد آورنده آسمانها و زمين، داننده نهان و آشكار، تو حكم مى كنى ميان بندگانت در آنچه اختلاف مىكردند. و اگر هر آنچه در زمين است و هر آنچه مانند آن است، از آن ستمكاران باشد و آنها را فديه دهند تا عذاب رستاخيز به آنها نرسد قبول نشود و پديد آيد از جانب خدا براى آنها آنچه گمان نمى كردند.
و نمودار شد براى ايشان بديهاى آنچه كسب كردند و فرايشان گرفت آنچه مسخره مى كردند. و چون انسان را گزندى رسد بخواند ما را سپس چون او را از جانب خودمان نعمتى دهيم گويد: همانا داده شده ام آن را بر علمى، بلكه آن فتنه است و لكن اكثر مردم نمى دانند. محققا گفته است آن را كسانى كه پيش از آنان بودند پس بىنياز نكرد از ايشان آنچه را كه بودند كسب مى كردند.
تفسير:
زمانى كه خداوند سبحان دليلها را ذكر كرد و مردم در آنها نظر نكردند و مواعظ را بيان فرمود از آنها پند نگرفتند، پيامبر خود را دستور فرمود، با آنان محاكمه كند تا انجام دهد درباره ايشان آنچه استحقاق داشتند. پس گفت:
قُلِ (بگو) اى محمد (ص) بخوان به اين دعا اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ (اى خداوند پديد آورنده آسمانها و زمين) يعنى اى آفريدگارشان و ايجاد كننده آسمانها و زمين عالِمَ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ (داناى نهان و آشكار) يعنى داننده آنچه علمش از همه مردم پنهان است و اى داننده آنچه مردم مشاهده مىكنند و مى- دانند.
أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ (تو حكم كنى ميان بندگانت) روز قيامت فِي ما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (در آن چه بودند در آن اختلاف مىكنند) در اين دنيا در امر دينشان و دنياشان و تفصيل بده ميان آنان به حق در حقوق و مظالم، يعنى حكم كن ميان من و قوم من به حق، و در اين بشارتى است براى مؤمنان به پيروزى و نصرت، زيرا خداوند كه پيغمبر خود را امر به دعا مىكند ناچار اجابت مى كند.
از «سعيد بن مسيب» نقل شده كه گفت: من آيهاى را در قرآن ميشناسم كه كسى نخواند آن را كه بواسطه آن از خداوند سؤال كند مگر آن كه خدا به او عطا كند و آن آيه (قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ …) مى باشد، سپس خداوند خبر مىدهد از واقع شدن عذاب بر كافران به اين كه مى فرمايد:
وَ لَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ (و اگر هر آنچه در زمين است و هر آن چه مانند آن است براى ستمكاران باشد) زياده بر آن لَافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ (فديه دهند از زشتى عذاب قيامت كه به آنان نرسد، قبول نشود،) تفسير اين آيه گذشت وَ بَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ (و آشكار شود بر ايشان از جانب خداوند آن چه گمان نمىكردند) يعنى ظاهر شود بر ايشان از اقسام عذاب آن چه كه انتظار نداشته و گمان نداشتند كه به ايشان برسد و در حساب ايشان نبود.
«سدى» گفته است: آنها كارهاى خود را خوب مىپنداشتند كه بد برايشان نموده شد. و گفته شده است كه «محمد بن منكدر» هنگام مرگ، زارى مى كرد، بدو گفتند: تو هم جزع و زارى مىكنى پاسخ گفت: مرا آيهاى از قرآن در بر گرفته كه (وَ بَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ) است و مىترسم كه از جانب خداوند چيزهايى برايم آشكار شود كه گمان نمىكردم وَ بَدا لَهُمْ (و آشكار شد بر ايشان) سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا (بديهاى آن چه كسب كردند) يعنى پاداش كارهاى بدشان آشكار شود وَ حاقَ بِهِمْ (فرايشان گيرد) يعنى نازل شود به ايشان ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (آنچه كه بودند مسخره مى كردند) و آن عبارت بود از هر چيزى كه پيغمبر (ص) هشدار ميداد از آنچه كه منكر مى شدند و آن را تكذيب مى كردند.
سپس خداوند خبر مى دهد كه انسان شديدا در تقلب از حالى به حال ديگر است پس فرمود:
فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ (پس زمانى كه ضررى به انسان برسد) از بيمارى و گرفتارى دَعانا (مىخواند ما را) و پناه مىآورد به سوى ما با حالت تسليم و اخلاص، چه اين كه مىداند غير از ما هيچ كسى قادر به رفع گرفتارى او نيست ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا (سپس او را چون از جانب خود نعمتى دهيم) يعنى چون نعمتى از سلامت جسم و گشايش روزى و نعمتهاى ديگرى باو ببخشيم قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ (گويد بر اساس علم داده شدهام) در تفسير اين آيه سخنان گوناگونى گفته شده است كه اينك اشاره ميكنيم:
اول- از «حسن» و «جبائى» نقل شده است كه: انسان گويد، همانا داده شدهام روى دانش و زيركى و كاردانى خود. پس اين اشاره است كه آنان به منافع و ضررهاى خود جاهل هستند.
دوم- داده شده ام بر اساس خيرى كه خداوند از من ميداند و اين قول از «مقاتل» و «قتاده» نقل شده است.
سوم- داده شده ام بر اساس علمى كه خدا آن را از من قبول كرده و راضى است، و لذا خداوند بخشيده است براى من از نعمتهايى كه بخشيده است.
سپس خداوند مىفرمايد: امر بر اساس گفته ايشان نيست بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ (بلكه آن فتنه اى مى باشد) يعنى آزمايش و امتحانى است كه خدا به آن آزمايش كرده است تا ظاهر شود كه شكر و صبر انسان در مقابل آن چگونه است تا بر اساس آن مجازات كند.
و گفته شده است كه معنى آيه چنين است كه اين نعمت فتنهاى يعنى عذابى بر ايشان خواهد بود اگر آن را به خود نسبت دهند.
و برخى گفته معنى آيه اين است كه خود اين گفتار براى ايشان فتنه اى مى باشد زيرا ايشان بر آن عذاب خواهند شد.
وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (و لكن بسيارى از ايشان نمى دانند) بلاء چه چيزى و نعمت كدام است.
و گفته اند معنى اين است كه، آنها نمىدانند تمامى نعمتها از جانب خداوند است اگر چه از جهت بندگان روى اسباب به وجود آمده است.
قَدْ قالَهَا (بتحقيق گفته است آن را) يعنى اين كلمه و گفتار را الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ (آنها كه پيش از ايشان بودند) مانند «قارون» هنگامى كه گفت: همانا داده شده ام بر اساس علمى كه در نزد من است.
فَما أَغْنى عَنْهُمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ (پس بى نياز نكرد از ايشان آن چه كه بودند كسب مىكردند) يعنى سودى نبخشيد بر ايشان آن چه از اموال جمع كردند بلكه براى آنان موجب بدبختى گرديد
.
ترجمه تفسير مجمع البيان، ج21