تفسير و تفاسير شيعه قرن چهاردهم
قرن چهاردهم :
آيات الوصول الى علم الاصول
از سـيـد مـعـزالـديـن مـهـدى يـا مـحـمد مهدى ( 1222 – 1300 ق ) فرزند سيد حسن حسينى قزوينى حلى , از علما و فقهاى اماميه , از شاگردان شيخ مرتضى انصارى و ميرزاى شيرازى .
تفسير مورد بحث در نوع خود كم نظير است .مـؤلف مطالب اصوليه از مباحث الفاظ و ادله عقليه را با آيات قرآن كريم تطبيق نموده و براى هر مطلبى به يكى از آيات قرآن مجيد استشهاد كرده است .و نيز تفسير آيات قرآن را با علم اصول آميخته است .
نسخه اصل به خط مؤلف در كتابخانه آل قزوينى در حله موجود است .
سيد معزالدين علاوه بر كتاب آيات المتوسمين در حكمت الهى تفسيرهاى زير را نيز تاليف نموده اسـت :
1) تـفسير سورة الاخلاص , در بيان و تفسير آيات سوره اخلاص كه با بهره گيرى از روايات ائمه معصومين (ع ) بحث و تاويل نموده است .
2) تفسير سورة القدر, به همان سبك و به شيوه كلامى آيات سوره را بحث كرده است .
3) تفسير سورة الفاتحة , با بهره از احاديث به تفسير آيات سوره پرداخته است .
منابع :
احسن الوديعه , 1/85; الاعلام , 7/114; اعيان الشيعة , 10/145; الذريعة , 1/49; ريحانة الادب , 4/455; شـخـصـيـت شـيـخ انصارى , 314; فوائد الرضويه , 674; مصفى المقال فى مصنفى علم الـرجـال , 475; مـعـجـم رجـال الفكر و الادب فى النجف , 349; معجم المؤلفين , 13/26; معجم الـمـؤلفين العراقيين , كوركيس عواد, 3/247; مستدرك الوسائل , 3/400; هدية العارفين , 2/485; مـؤلـفـين كتب چاپى فارسى و عربى , 6/390; دائرة المعارف الاسلامية الشيعيه , 5/265; مفسران شيعة , 176.
لؤلؤة البحرين
اثر شيخ محسن ( م ح 1300 ق ) فرزند شيخ محمد رفيع رشتى قزوينى متخلص به عاصى , از علما و فقهاى حوزه قزوين .
ايـن تـفـسـيـر در يك مجلد به زبان عربى و شيوه كلامى و استدلالى شامل بخشى از قرآن كريم مـى بـاشـد مـؤلـف اين اثر را به تفسير آية الكرسى و سورة القدر اختصاص داده و با بهره گيرى از روايات و احاديث خاندان عصمت و نبوت (ع ) به تفسير و تاويل آيات پرداخته است .اهداء كتاب به ناصرالدين شاه قاجار است .
نسخه عصر مؤلف نزد كاتب اين سطور در قزوين موجود مى باشد.
شـيـخ مـحـسن قزوينى تفسير ديگرى به نام مستطرفات المقال فى تفسير سورة الزلزال , در يك مـجـلد به زبان عربى و به شيوه كلامى و استدلالى دارد كه در آن سوره الزلزال را با رعايت نكات ادبى و فلسفى به درخواست عده اى از فضلا تاليف نموده است .
در مـقدمه آن مى گويد كه اين رساله بعد از 123 رساله تاليف شده او در 1267 ق در قريه ابراهيم آباد قزوين خاتمه يافته است .
نسخه اصل اين تفسير به خط مؤلف در كتابخانه آية اللّه مرعشى ( شماره 2695 ) محفوظ است .
مـنـابـع :
الذريعة , 18/378; فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه آية اللّه مرعشى قم , 7/241; معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية , 254.
مفصل البيان فى علم القرآن
از شـيـخ مـلا آقا محمد ( 1225 – 1300 ق ) معروف به تهرانى ساوجبلاغى , حكيم متاله از علماى عصر خويش .
تـفـسـير مورد بحث ترجمه و شرح مفصل فارسى است در ده مجلد بر تفسير مجمع البيان لعلوم الـقـرآن ابـوعلى طبرسى ( م 548 ق ) كه مفسر هنگام ترجمه فارسى اضافاتى به آن الحاق نموده است .
وى در مـقـدمـه مـى گويد: در ثلث آخر عمر چنان ميل قلبى بهم رسانيدم كه اين كتاب مبارك مـيـمون را كه موسوم است به مجمع البيان در تفسير كلام ملك علام كه شيخ المشايخ طبرسى ( ره ) بـعـربى تفسير نموده بوده كه افصح و ابلغ تفاسير است از بابت نزول و نظم و قرائت و لغت و اعـراب و مـعـنـى جامع بود به لغت پارسى شرح نمايم بلكه بعضى كه عوام الناس اند از لغت عربى عـارى اند فى الجمله تمتعى بردارند به تاريخ 1294 از اول تا جزو شانزدهم آن را به قدرالقوة شرح پـارسـى نـوشـتـم و از سوره يس تا خاتمه قل اعوذ برب الناس اميد از حضرت و اين كتاب موسوم نمودم به مفصل البيان فى علم القرآن تم فى غرة شهر جمادى الثانى سنه 1294.
سـه مـجلد اصل به خط مؤلف از مخطوطات اهدائى آقاى مشكاة به دانشگاه تهران به شماره 39 و 40 و 41 موجود است .
منابع :
الذريعة , 21/370; فهرست اهدائى مشكوة به كتابخانه دانشگاه تهران , 1/219; طبقات اعلام الـشـيـعـة , 1/151; مـعجم الدراسات القرآنيه , 284; معجم المؤلفين , 2/303; فهرست نسخه هاى خطى فارسى , 1/60.
تفسير بهائى
اثر مولوى بهاءالدين هندى ( زنده ح 1301 ق ), از علماى شيعه در هندوستان .تـفـسـير مورد بحث در دو مجلد به زبان فارسى و عربى به شيوه كلامى و روائى شامل تمام قرآن كريم از سوره الحمد لغايت سوره الناس .
مـؤلف در اين اثر پس از ذكر آيه و ترجمه فارسى به سبك كلامى و استدلالى و با بهره از روايات و احـاديـث خاندان عصمت و نبوت (ع ) به تفسير و تاويل آيه مى پردازد و مجلد اول كه شامل تفسير نـصـف قـرآن است در حاشيه مجلد اول تفسير لوامع التنزيل به سال 1301 ق در هندوستان طبع گرديده است .
منابع :
الذريعة , 4/265; معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الاماميه , 80.
توشيح التفسير فى قواعد التفسير و التاويل
اثـر مـيرزا محمد ( 1234 – 1302 ق ) فرزند سليمان معروف به تنكابنى و صاحب قصص العلماء, از علماى مطلع اماميه ( – تنكابنى ميرزا محمد ). تفسير مورد بحث در دو مجلد به زبان عربى و شيوه كلامى و استدلالى شامل بخشى از قرآن كريم .
مؤلف در مقدمه خويش مى نويسد غرض از تاليف اين تفسير نگاشتن تفسير خالى نبود و مى خواهم اثبات نمايم علم حاصل از سخنان بارى تعالى كه در قرآن كريم آمده است يك معجزه از معجزات خاتم الانبياء محمد (ص ) مى باشد لذا مجلد اول را اختصاص دادم به قواعد تفسير.
و مجلد دوم : شامل تفسير سوره الحمد و سى آيه از سوره بقره مى باشد.
اين تفسير در چاپخانه سيدالشهداء (ع ) به سال 1411 ق در قم طبع گرديده است .
مـؤلـف داراى مـجموعه اى از مجلدات و رسائل متعدد در تفسير و علوم قرآن كريم است از جمله آنـهـا: تـفـسـير تنكابنى در هشتاد هزار بيت كه شامل بخشى از قرآن است , و تفسير آيه الامانة : انا عـرضنا الامانة على السماوات ; آيه 72 از سوره الاحزاب , آيه 90 سوره آل عمران : ان اول بيت وضع لـلـنـاس ; آيـه 16 سوره آل عمران : شهداللّه انه لا اله الا هو و الملائكة ; تفسير سوره الاعلى ; سوره الـضـحـى در هزار بيت ; سوره الفيل در هزار بيت , و سه تفسير بر سوره القدر: يكى در هزار بيت و دومـى مـفصلا در دو هزار بيت و سوم در سه هزار بيت , كه به نام فرهاد ميرزا معتمدالدوله تاليف نموده است ; تفسير سوره النصر در هزار بيت و غيره .
مـنابع :
الذريعة , 4 / تحت عناوين فوق ; مصفى المقال فى مصنفى علم الرجال , 434; معجم رجال الفكر, 93; هدية العارفين , 2/392.
الرق المنشور و لوامع الظهور فى تفسير آية النور
اثـر سـيـد حـسين ( م 1307 ق ) فرزند سيد مرتضى طباطبائى يزدى , از متكلمين شيعه و خطباء بلندآوازه در كشورهاى اسلامى از هندوستان و ايران و عراق .تفسير مورد بحث در يك مجلد به زبان عربى و شيوه كلامى شامل آية النور.
مـؤلف در اين اثر با بهره از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) به تفسير و تاويل آيه نور پرداخته و آن را بر هيجده لمعة ترتيب داده است .اين كتاب در 1300 ق در تبريز طبع گرديده است .
منابع :
الذريعة , 11/246, 4/334, 18/368; معجم الدراسات القرآنيه , 169; نقباء البشر, 2/656.
تفسير اصفهانى
از شـيـخ مـحمد حسين ( 1266 – 1308 ق ) فرزند شيخ محمد باقر ايوانكيفى اصفهانى , از علماء و مدرسين حوزه نجف اشرف .تـفـسير مورد بحث در يك مجلد به زبانن عربى و شيوه حكمى شامل بخشى از قرآن كريم از آغاز قرآن سوره الحمد لغايت آيه 23 سوره بقره مى باشد.مـؤلـف بـا مـشـرب حـكمى و اصولى و بهره از روايات ائمه معصومين (ع ) به تفسير و تاويل آيات پرداخته است .
شيخ آقابزرگ تهرانى در الذريعه و طبقات اعلام الشيعه در وصف اين تفسير مى نويسد مشحون به تحقيقات است چنانچه به اتمام مى رسيد جامع علوم قرآن بود.
ايـن تـفسير با مقدمه برادرش حاج آقا نوراللّه ابتدا در 1313 ق و سپس در 1317 ق در تهران طبع گرديده است .
مـنـابع :
الذريعة , 4/271; معجم رجال الفكر, 36; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 2/706; نقباء البشر, 2/539.
كشف التنزيل فى التفسير و التاويل
از سيد محمد ( م ح 1310 ق ) فرزند سيد عبدالغفار رضوى كاشانى , از علما و فقيه اصولى .تفسير مورد بحث در يك مجلد به زبان عربى و شيوه كلامى و ادبى شامل تمام قرآن كريم از سوره الـحـمـد لـغايت سوره الناس است كه با بهره از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) و اقوال مفسرين متقدمين شيعه آيات قرآن را تاويل نموده است .
حفيد وى سيد حسين ( م 1385 ق ) در كتاب خود ( العندبيل ) فى التمييز بين الصحيح و العليل به شرح حال مؤلف پرداخته و اين تفسير را از مؤلفات او نام برده است .
نسخه اصل به خط مؤلف نزد حفيد وى سيد محمد رضوى كاشانى صاحب تفسير بهجة التنزيل فى التفسير و التاويل ( – بهجة التنزيل ) موجود است .
منابع :
الذريعه , 18/24; معجم الدراسات القرآنية , 244; نقباء البشر, 4/669.
احسن القصص
از عـلى محمد ( 1260 – 1312 ق ) فرزند سيد محمد بن سيد دلدار على نقوى لكنهوى معروف به تاج العلماء, از ائمه فتوى و تقليد در هندوستان و از علما و مفسرين شيعه .
تـفـسـيـر مورد بحث عربى و در شرح و بيان سوره يوسف است كه مفسر با مذاق حكمى و كلامى خـويـش به شيوه اى دلپذير به شرح و تاويل و تفسير آيات سوره يوسف پرداخته است اين كتاب در هندوستان به سال 1305 ق چاپ شده است .
از تاج العلماء دو تفسير ديگر ياد كرده اند:
1) انوار الانظار, در شرح و تفسير سوره نور.
2) ترجمة القرآن , در دو مجلد ترجمه قرآن به زبان اردو كه در هندوستان چاپ و منتشر گرديده است .
مـنـابع :
احسن الوديعة , 1/201; اعيان الشيعة , 8/310; الذريعة , 1/288, 4/345; مصفى المقال فى مـصـنـفـى عـلـم الـرجـال , 342; معجم الدراسات القرآنيه , 12; مفسران شيعة , 200; نقباء البشر, 4/1624; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , خانبابا مشار, 4/596.
كنزالتفاسير فى تفسير المفردات القرآنية
اثـر شـيـخ عـلى ( 1242 – 1315 ق ) فرزند مولى شيخ جعفر استرآبادى حائرى تهرانى معروف به شريعتمدار, از علماى اماميه و حكيم متاله .
تـفـسـير مورد بحث در يك مجلد به زبان عربى و شيوه كلامى و ادبى شامل بخشى از قرآن كريم است .
مؤلف در اين اثر خود به تفسير مفردات و كلمات غريب و متشابه و مشكلات به سبك ادبى و نحوى پرداخته است .
شريعتمدار استرآبادى آثار ديگرى بدين شرح دارد:
1) نثرالدرر الايتام , در يك مجلد به زبان عربى و شيوه استدلالى و روائى شامل تفسير بخشى از قرآن است .مؤلف در اين اثر خود آيات احكام قرآن را گردآورى نموده است و به ترتيب كتب فقهيه از طهارت لغايت ديات با بهره از روايات و احاديث خاندان عصمت (ع ) به شرح و بسط پرداخته است .
2) الـدرر الايتام : در يك مجلد به زبان عربى و شيوه استدلالى و روائى تلخيصى است از كتاب نثر الدرر الايتام .
3) دررالاحكام , اين تفسير ضمن پانزده كتاب ديگر مى باشد كه هريك از آنها اختصاص به يك علم از علوم است .كتاب اول در نحو و كتاب دهم در علم تفسير و مؤلف بحث خويش را به كليات علم تفسير و قرآن مجيد اختصاص داده و كلمات متشابه و غريب را تفسير نموده است .كتاب يازدهم در تجويد و نحو قرآن مى باشد.
4) تجويد التنزيل فى علم الترتيل , در يك مجلد شامل بخشى از قرآن كريم مى باشد.مـؤلف اثر خويش را به علم ترتيل و قراءآت قرآن مجيد اختصاص داده و نيز گاهى به نحو و اعراب بعضى از كلمات مى پردازد.
نسخه اصلى آثار فوق كه برشمرديم در تهران نزد احفاد شريعتمدار محفوظ است .
منابع :
الذريعة , تحت عناوين فوق ; ريحانة الادب , 3/210 , معجم الدراسات القرآنية , 157, مفسران شيعه , 183; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 4/161.
تفسير صفى عليشاه
اثـر حـاج مـيـرزاحسن ( 1251 – 1316 ق ) فرزند محمد باقر اصفهانى معروف به صفى عليشاه , از اقطاب سلسله نعمت اللهى و سرسلسله صفى عليشاهى .
تفسير مورد بحث در دو مجلد به زبان فارسى و شيوه عرفانى و ادبى شامل تمام قرآن در بحر رمل مسدس بر وزن مثنوى مولوى است .
مؤلف در تاريخ نظم آن چنين سروده است : تاريخ من ارطلب كنى خود گويم تفسير صفى هادى گمراهانم ( 1307 ق ) اين تفسير را نزد صوفيان و عارفان پايگاهى است و در محافل و خانقاههاى خويش آن را مى خوانند و بسيار از ابيات آن را از بر مى كنند.
اين تفسير نخست در 1308 ق در تهران در دو مجلد طبع گرديد سپس در سالهاى 1317 و 1318 و 1324 ق تجديد چاپ شده است .
صفى عليشاه تفسير ديگرى به نام تفسير سوره يوسف تاليف نموده است .و آن را در يـك مـجـلـد بـه زبان فارسى به شيوه عرفانى و بر مذاق اهل تصوف نثرا تفسير و تاويل نموده كه در 1320 ق در تهران چاپ سنگى گرديده است .
منابع :
الذريعة , 4/279; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 2/517; فهرست كتابهاى چاپى فارسى , 1/1395; مفسران شيعه , 186; تفسير و تفاسير جديد, 179.
تفسير صالحى
اثـر شـيـخ مـحـمـدعلى صالحى ( م 1319 ق ) فرزند شيخ محمد صالح برغانى قزوينى , از علما و متكلمين اماميه و اساتيد فقه و اصول حوزه قزوين .
تـفـسـيـر مورد بحث شامل مجموعه اى از رسائل به زبان عربى و فارسى , در بخشى از قرآن كريم است .
مـؤلـف در اين اثر بعضى از آيات و سوره هاى مورد نظر خود را عنوان كرده سپس با مشرب ملايم مـتـشـرعـه بـه رد شيخيه و بابيه پرداخته و اعتقادات خود را به سبك كلامى و فلسفى با بهره از روايات خاندان عصمت و طهارت (ع ) بيان كرده است .
اين تفسير از جمله تفسيرهايى است كه مشاجرات و برخوردهاى عقائد تند قرن سيزدهم هجرى را منعكس مى كند و تاريخ تاليف آنها از 1263 ق لغايت 1266 ق مى باشد.
از جمله سوره هايى كه مؤلف عنوان كرده است : سوره الحمد, سوره الاخلاص , سوره الاعلى , سوره الـرحـمـن , سوره القدر و غيره و از جمله آياتى كه در رد شيخيه و بابيه عنوان كرده آيه : فلما راى القمر بازغا قال هذا ربى است .
ايـن تفسير به فارسى و در رد سيد على محمد باب است كه صريح اقوال او را با روايات و به سبك اسـتـدلالى رد كرده است و نيز تفسير آيه مودة از سوره شورى : قل لا اسئلكم عليه اجرا الا المودة فى القربى و تفسير آيه نور: اللّه نور السموات و الارض و غيره .
اين مجموعه از مخطوطات موقوفه پدرش شيخ محمد صالح برغانى حائرى در كربلا موجود است .
منبع :مقدمه موسوعة البرغانى فى فقه الشيعه , 1/52.
النص الجلى فى امامة مولانا على
مـفـسـر شـيخ ملا حسين ( م 1320 ق ) فرزند باقر بروجردى , از علماى عصر خود ( – بروجردى , حسين ). ايـن تـفسير در شرح و بيان چهل آيه از قرآن كريم كه در شان حضرت على بن ابى طالب (ع ) نازل گـرديـده اسـت و مؤلف پس از استخراج آيات مذكور به شرح و بين ادله وارده بر تنصيص امامت امـيـرالمؤمنين (ع ) با اسانيد فريقين سنى و شيعه مبادرت كرده و آن را بر يك مقدمه و چهل آيه مـنظم كرد كه توسط فرزندش نورالدين بروجردى در 1320 ق در 300 صفحه در تهران و مجددا در سال 1330 ق توسط چاپخانه ميرزا عباس تجديد چاپ و انتشار يافت .
منابع :
تاريخ بروجرد, 2/489; الذريعة , تحت عناوين ذكر شده است ; الكرام البررة , 1/380; الماثر و الـثـار, 173; مـؤلـفين كتب چاپى فارسى و عربى , خانبابا مشار, 2/706; معجم الدراسات القرآنية , 303; مفسران شيعه , 201.
اسرار التنزيل
از شيخ مولى حسين ( م 1320 ق ) فرزند باقر بروجردى , از علما و فقهاى متاله .
مولى حسين بروجردى سه تفسير تاليف نموده است بدين شرح :
1) تفسير كبير بروجردى , در چند مجلد به زبان عربى از تمام قرآن به شيوه كلامى و با بهره از احاديث ائمه اطهار (ع ).
2) اسرار التنزيل , كه تلخيصى است از تفسير كبير ياد شده .
3) النص الجلى فى امامة على (ع ), كه در 1320 ق در تهران به چاپ رسيده است .
مـنـابـع :
تـاريـخ بروجرد, 2/489; الذريعة , 2/43; الكرام البررة , 1/380; الماثر و الثار, 173; معجم الـدراسـات الـقـرآنـية , 16; مفسران شيعه , 201; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , خانبابا مشار, 2/706.
تفسير آيه نور
اثـر شـيخ هادى تهرانى ( 1253 – 1321 ق ) فرزند محمد امين تهرانى نجفى , از علما و ائمه فتوى كه صاحب آراء فلسفى خاص بود.
ايـن تفسير در يك مجلد به زبان عربى و شيوه حكمى اختصاص به تفسير آيه 35 سوره نور اللّه نور السموات و الارض يافته است .در تهران در 1319 ق چاپ سنگى گرديده است .
مـنـابـع :
احـسن الوديعه , 1/166; اعيان الشيعة , 10/233; الذريعة , 4/334; تفسير و تقاسير جديد, 174; الاعـلام , 7/127; مـعـجـم رجال الفكر, 295; معجم المؤلفين , 12/84; مفسران شيعه , 195; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 6/709.
آيات الائمه
از سـيـد مـحمد على ( م 1321 ق ) فرزند سيد مهدى حسينى تهرانى لاريجانى نياكى معروف به تيرفروش , حكيم متاله , از علماى تهران .
ايـن تفسير به زبان فارسى در يك مجلد, در شرح و بيان و تاويل آيات قرآنى كه مربوط به امامت و ولايـت و فـضـائل امـيرالمؤمنين على بن ابى طالب (ع ) و ائمه معصومين (ع ) و خاندان عصمت و طهارت مى باشد.و از طريق روايات و كلام به بحث پرداخته است .
اين كتاب در 1316 ق در تهران در 342 صفحه چاپ سنگى گرديده است .
منابع :
الذريعة , 1/40; الماثر و آثار, 159; معجم الدراسات القرآنية , 5; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , خانبابا مشار, 4/424; نقباء البشر فى القرن الرابع عشر, 4/1544; مفسران شيعة , 183.
توضيح اليات
از مولى محمدتقى ( 1226 – 1321 ق ) فرزند محمد حسين كاشانى تهرانى , از علماى شيعه و فقيه محقق .
اين تفسير در بيان و شرح بعضى از آيات قرآن كريم است كه بعضى از مؤمنين از مؤلف تفسير آن را درخواست نموده اند.
و همچنين مفسر آيه : رب المشرقين و رب المغربين را با بهره از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) تفسير و تاويل نموده است .اين كتاب در 1297 و 1301 ق در تهران به چاپ رسيده است .
مـولـى مـحـمـدتـقـى كـاشانى تفسير ديگرى به نام ايضاح المشتبهات به شيوه نحوى و ادبى در مشكلات و متشابهات آيات قرآن تاليف نموده است و هر دو كتاب به زبان فارسى مى باشد.
منابع :
الاعلام , 6/63; اعيان الشيعة , 9/193; الذريعة , 4/289; معجم الدراسات القرآنية , 116; معجم رجـال الـفـكـر و الادب فى النجف خلال الف عام , 361; مفسران شيعة , 199; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , خانبابا مشار, 2/212; نقباء البشر, 1/253; هدية العارفين , 2/392; المثر و الثار, 170; فوائد الرضويه , 437.
تفسير القرآن الحكيم
اثـر مـير محمد كريم ( زنده 1322 ق ) فرزند مير جعفر علوى حسينى موسوى , از علما و مفسرين اماميه .
ايـن تـفسير در سه مجلد به زبان عربى و به شيوه استدلالى شامل تمامى قرآن كريم از آغاز لغايت انجام آن است .مؤلف پس از ذكر آيه به تفسير و تاويل مى پردازد.
مؤلف از منابع تفسيرى مانند: مجمع البيان , كشاف زمخشرى , تفسير كبير فخر رازى , انوارالتنزيل بيضاوى و لباب التاويل فى معانى التنزيل بهره گرفته است .
مـؤلـف روش خويش را در مقدمه چنين مى نويسد ضمنا ذيل هريك از آيات خلاصه و تاويل آن را اضافه كردم تا فهم مقصود براى نوآموزان آسانتر شده تاويلات نارواى ديگر را بتوانند در برابر آيات شخصا بسنجند.اين تفسير توسط آقاى صادق نوبرى به فارسى ترجمه و در سه مجلد به چاپ رسيده است .
منبع : تفسير القرآن الحكيم علوى .
برهان البيان
از سـيد ابوالقاسم ( 1249 – 1324 ق ) فرزند حسين بن نقى رضوى لاهورى ,از متكلمين و علماى اماميه در هندوستان .
در ايـن تـفـسـيـر مـؤلـف به شرح و تاويل آيه استخلاف از سوره نور پرداخته و نيز بحث خويش را اختصاص به خلافت و امامت اميرالمؤمنين على (ع ) به استناد آيات قرآن داده است شيخ آقابزرگ تهرانى در الذريعة آن را به زبان اردو دانسته و مى نويسد در هندوستان به چاپ رسيده است .
خانبابا مشار در كتاب مؤلفين كتب چاپى آن را به عربى ضبط كرده است .سيد ابوالقاسم رضوى لاهورى مؤلف كتاب ديگرى به نام لوامع التنزيل و سواطع التاويل است و آن بـه زبـان فـارسى در 30 جلد و هر جلد براى يك جزء از قرآن به شيوه كلامى و با بهره از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) تاويل شده است و تا جلد 16 در لاهور چاپ گرديده است .
مـنـابـع :
تـذكـرة بـى بها فى تاريخ العلماء, 39; تذكره علماى اماميه پاكستان , 16; الذريعة , 3/94; مـشـاهـير كشمير, 108; معجم الدراسات القرآنية , 41; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , خانبابا مشار, 1/252; نقباء البشر, 1/66.
جلاء الضمير فى حل مشكلات آية التطهير
اثر شيخ محمدعلى بحرانى ( م ح 1325 ق ) از احفاد شيخ يوسف بحرانى صاحب حدائق الطرائق , از علماى اخباريه و فقيه محدث .
اين تفسير در يك مجلد به زبان عربى و شيوه روائى شامل آيه تطهير است .مـؤلـف در ايـن اثـر بـه تفسير آيه 33 سوره احزاب : انما يريد اللّه ليذهب عنكم الرجل اهل البيت و يـطهركم تطهيرا با مشرب اخبارى خود و بهره از روايات و احاديث خاندان عصمت و طهارت (ع ) بـه تـفسير و تاويل آيه پرداخته است و نيز از كتاب سلاسل الحديد جدش شيخ يوسف بحرانى نقل مى كند.اين تفسير در 1325 ق در بمبئى طبع گرديده است .
منابع :
الذريعة , 5/124; معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية , 124; نقباء البشر, 4/1355.
جواهرالايمان فى ترجمة تفسير القرآن
اثر شيخ محمد باقر ( م ح 1326 ق ) فرزند حاج اسماعيل تاجر سيرجانى , معروف به سلطان العلماء, از علماى اماميه و جامع علوم و فنون اسلامى .
تـفسير مورد بحث در يك مجلد به زبان فارسى و شيوه روائى ترجمه اى است از تفسير امام حسن عسكرى (ع ) به فارسى و در 1320 ق در بمبئى چاپ سنگى گرديده است .
منابع :
الذريعة , 5/264; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 2/14; نقباء البشر, 1/187.
ناسخ التفاسير و ناصرالنحارير
اثـر شـيـخ عـلـى اكبر ( 1270 – 1326 ق ) فرزند ميرزا شيرمحمد همدانى , عالم مجتهد ملقب به صدرالاسلام .اين تفسير در يك مجلد به زبان عربى و شيوه لغوى شامل تمام قرآن كريم است .
مؤلف كلمات قرآن را به ترتيب حروف الفبائى آورده به تفسير كلمات قرآن پرداخته است .
در مـقدمه خود مى نويسد تمام منابع وى از كتب شيعه است و از تفاسير سنى نقل نمى كند سپس حدود بيست كتاب را كه از آنها بهره گيرى نموده و از مخذ وى مى باشد نام مى برد.
نسخه اصل به خط مؤلف ( شماره 2469 ) در كتابخانه دانشگاه تهران موجود است .
مـنـابع :
الذريعة , 24/5; اعيان الشيعة , 8/171; معجم رجال الفكر, 466; معجم الدراسات القرآنية , 299; معجم المؤلفين , 7/40.
روضة الامثال
از مولى احمد ( م 1327 ق ) فرزند عبداللّه كوزكنانى تبريزى نجفى , از فقها و محققين شيعى .
مؤلف آيات امثال قرآن كريم را استخراج كرده و به تفسير و تاويل آنها پرداخته و در مقدمه گفتار خـود شعب بلاغت و فائدة تمثيل را مورد توجه قرار داده و سپس به تفسير آيات مورد نظر خويش پرداخته است اين كتاب در 1325 ق به چاپ رسيده است .
مـنـابع :
آثارالحجة , 1/110, الذريعة , 2/347, 11/288; معجم رجال الفكر و الادب فى النجف , 382; نقباء البشر فى القرن الرابع عشر, 1/109.
تاويل الآيات الباهرة فى فضائل العترة الطاهرة
اثـر شـيخ محمدتقى (1262 ـ 1332 ق ) معروف به آقا نجفى اصفهانى و مسجد شاهى فرزند شيخ محمدباقر ايوانكيفى تهرانى , از علما و ائمه فتوى و تقليد در اصفهان .
تـاويل اليات در يك مجلد به زبان فارسى و شيوه كلامى و روائى شامل بخشى از قرآن كريم است مؤلف آيات قرآن را كه در فضائل و شان حضرت اميرالمؤمنين (ع ) و خاندان عصمت و طهارت (ع ) نـازل گـرديـده گردآورى نموده و با بهره از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) به تفسير و تاويل مى پردازد.
اين تفسير در 1291 ق در تهران به قطع وزيرى چاپ سنگى گرديده است .
آقـا نـجفى اصفهانى دو تفسير ديگر بدين شرح دارد:
1) اسراراليات , در يك جلد به زبان فارسى و شيوه كلامى و ادبى شامل بخشى از آيات قرآن .
2) خواص اليات , شرح و ترجمه الدرالنظيم فى خواص القرآن العظيم , در يك جلد به زبان فارسى و بـه شـيـوه كلامى شامل تفسير تمام قرآن به ترتيب سوره ها در ترجمه و شرح تفسير الدرالنظيم ابوالسعادات يافعى تميمى است .
اگرچه مؤلف صريحا بيان نكرده است كه ترجمه تفسير يافعى است ولى اشاره مى كند كه آنچه را در ايـن كتاب ياد مى كند منقول از كتب اهل عرفان و خواص سوره ها بر حسب ترتيب الدرالنظيم يافعى است .
اين كتاب در 1299 ق در بمبئى چاپ شده است .
مـنـابـع :
اعـيـان الشيعه , 9/196; تذكرة القبور يا دانشمندان اصفهان , 16; الذريعة , 2/38, 3/303, 7/270; فوائد الرضويه , 438; شخصيت شيخ انصارى , 361; المثر و الثار, 161; مكارم الثار, 3/1009; معجم الدراسات القرآنية , 49; معجم رجال الفكر, 295; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 2/198; نقباء البشر, 1/247.
ضياء التفاسير
اثـر سـيـد امـيـرمـحـمد صادق ( م 1333 ق ) فرزند امير ابوالقاسم خوانسارى موسوى , از علما و محدثين شيعه .
تفسير مورد بحث در يك مجلد بزرگ به زبان فارسى وشيوه روائى و استدلالى شامل تمامى قرآن كريم از آغاز لغايت انجام آن مى باشد.
مؤلف پس از ذكر هر آيه , ترجمه مختصر فارسى آن را آورده سپس با بهره از روايات و احاديث ائمه معصومين (ع ) به تفسير و تاويل مى پردازد.
اين تفسير در 1299 ق در تهران به قطع رحلى چاپ سنگى گرديده است .
مـنـابـع :
الذريعة , 4/278; فهرست كتابهاى چاپى فارسى , 3/3424; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 3/503.
ترجمة القرآن فى شرايط الايمان
از سـيـد محمد تقى ( 1265 – 1333 ق ) فرزند سيد مير رضا حسينى قزوينى معروف به تقوى , از ائمه فتوى و تقليد و فقهاى عصر خويش ( – تقوى , سيد محمد تقى ). ايـن تـفسير فارسى شامل پانصد آيه از آيات قرآن كريم است كه مؤلف بر مذاق خود آنها را از قرآن مـجـيد انتخاب نموده است و اكثر آنها در حالات اجتماعى مسلمين و كيفيت معامله مسلمين با كفار و معاشرت با يكديگر است .
نسخه اصل به خط مؤلف نزد فرزند ارشد وى سيد جواد تقوى مى باشد.
مـنـابع :
اعيان الشيعة , 9/196; الذريعة , 4/123; شجره اجداد, زندگينامه احفاد سيد محمد تقى , 123; مـيـنـودر, 2/191; نـقباء البشر, 1/256; شخصيت شيخ انصارى , 360; معجم رجال الفكر فى النجف , 350.
آفتاب درخشنده
اثر مؤيدالاسلام ميرزا محمد حسن ( 1287 – 1335 ق ) فرزند ميرزا على جابرى اصفهانى .
تفسير مورد بحث به فارسى است و به كليات قرآن كريم و اثبات معجزات قرآنيه مى پردازد اين اثر در 1302 ش در اصفهان چاپ سنگى گرديده است .
منابع ,
الذريعة , 1/36; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , خانبابا مشار, 2/610 – 612.
نورالهدى
اثـر سيد عبدالحسين كمونه ( 1268 – 1336 ق ) فرزند سيد على ثابت آل كمونه نجفى , از علماى نجف اشرف ( – آل كمونه ). تفسير مورد بحث در يك مجلد به زبان عربى و شيوه استدلالى شامل آيه نور.
مـؤلـف ايـن اثر را به تفسير آيه نور اختصاص داده و به سبك استدلالى و بهره از روايات و احاديث خاندان عصمت و نبوت (ع ) به تفسير اين آيه پرداخته است .نسخه اصل به خط مؤلف در كتابخانه وى در نجف موجود است .
منابع :
الذريعة , 24/387; معجم رجال الفكر فى النجف , 380; معجم الدراسات القرآنيه , 310; نقباء البشر, 3/1053; مصفى المقال , 218.
آيات الاحكام فشندى
از شيخ محمدعلى مشهور به شيخ حمزه على ( 1267 – 1338 ق ) فرزند شيخ محمدتقى فشندى قزوينى , از علما و ائمه تقليد قزوين .
مؤلف , آيات احكام قرآن كريم را كه بيش از 300 آيه مى شود استخراج نموده و به شرح و بيان احكام فقهى مذكور پرداخته و بر اساس كتب فقهيه ترتيب داده است كه آغاز آن از كتاب طهارت و پايان در كتاب قضا و شهادات است .
نـسـخـه خـط مـؤلـف از مخطوطات كتابخانه كاتب اين سطور ( عبدالحسين شهيدى صالحى ) مى باشد.
مـنـابـع :
مـستدركات اعيان الشيعة , حسن امين , 2/303; موسوعة البرغانى فى فقه الشيعة , 1/21, مينودر, 343, نقباء البشر فى القرن الرابع عشر, 2/682.
علوم القرآن
اثـر سيد محمد هارون ( م 1339 ق ) حسينى زنجيفورى ( ; زنگى پورى ) هندى , از علماى اماميه در هندوستان .
ايـن كـتـاب به زبان اردوست و مؤلف به تفسير آيات قرآن كريم كه دلالت در علوم و فنون علميه است اشاره كرده و پس از استخراج آنها از قرآن مبسوطا تفسير و تاويل نموده است .
اين كتاب در هندوستان به چاپ رسيده است .
حـسينى زنجيفورى سه كتاب ديگر تاليف كرده است :
1) توحيد القرآن , در اين كتاب آيات توحيد كلية از قرآن استخراج و به زبان اردو شرح و تفسير شده است .اين كتاب در هندوستان چاپ شده است .
2) امـامة القرآن , مؤلف آيات قرآن مربوط به امامت حضرت على بن ابى طالب و ائمه اطهار (ع ) را استخراج كرده و به زبان اردو ترجمه و تفسير نموده است .اين كتاب در هندوستان به طبع رسيده است .
3) خـلاصـة الـتفاسير, به زبان عربى و خلاصه اى از سه كتاب : توحيد القرآن , امامة القرآن و علوم القرآن است .
منابع :
الذريعة الى تصانيف الشيعة , 15/327; معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية , 201.
بوارق القهر فى تفسير سورة الدهر
اثر شيخ حبيب اللّه شريف ( 1262 – 1340 ق ) فرزند شيخ على كاشانى , از علما و ائمه فتوى .اين تفسير در يك مجلد به زبان عربى و شيوه كلامى و استدلالى شامل بخشى از قرآن كريم است .
مـؤلـف اين اثر را به سوره مباركه الدهر اختصاص داده است و پس از ذكر آيه , به تفسير و تاويل آن مى پردازد.
مؤلف اثرات متعدد ديگرى از خود به يادگار گذاشته است كه سيد جواد شبر در كتاب خود ادب الـطـف و شـيخ آقابزرگ تهرانى در الذريعة به تفسيرهاى سوره اخلاص , سوره فاتحه , سوره فتح , سوره اعلى , سوره كوثر و سوره ملك اشاره كرده اند.
مـنـابع :
ادب الطف او شعراء الحسين (ع ), 9/46; الذريعة , 4/339; و مستدركات الذريعة , 26/109; مصفى المقال فى مصنفى علم الرجال , 120; نقباء البشر, 1/360.
آيات النازلة فى شان على (ع )
اثر سيد عبدالحسين ( 1264 – 1324 ق ) فرزند سيد عبداللّه موسوى لارى , از علماى فارس .
ايـن تفسير در يك مجلد به زبان عربى و شيوه كلامى و روائى شامل آياتى از قرآن كه در فضائل و شان حضرت اميرالمؤمنين على بن ابى طالب و خاندان عصمت و نبوت (ع ) نازل گشته است .
مؤلف با بهره از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) و منابع كهن به تفسير و تاويل آنها پرداخته است .اين كتاب در 1319 ق در شيراز چاپ سنگى شده است .
سـيـد عـبـدالحسين چهار اثر ديگر تاليف نموده است بدين شرح :
1) اليات النازلة فى ذم الظلم و الـجور يا تفسير آيات الظالمين , در يك مجلد به زبان عربى و شيوه كلامى شامل بيش از چهارصد آيه از قرآن كه در ذم ظلم و جور و غاصبين حقوق آل محمد (ص ) نازل گرديده است .مؤلف با بهره از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) و منابع ديگر آنها را تفسير و تاويل نموده است .اين تفسير در 1314 ق چاپ سنگى شده است .
2) الـتـنـزيل فى بعض المتشابهات , در يك مجلد به زبان عربى كه در آن آيات متشابهات قرآن را گـردآورى نـمـوده سپس به تفسير و تاويل آنها به سبك لغوى و ادبى با بهره از روايات و احاديث ائمه معصومين (ع ) پرداخته است .نسخه اصل به خط مؤلف نزد فرزندش سيد على معروف به آية اللاهى در لار موجود است .
3) الـمحكم و المتشابه , در يك مجلد به زبان عربى و به شيوه ادبى كه مؤلف در آن آيات محكم و مـتـشـابـه را از قـرآن مجيد گردآورى نموده سپس به سبك ادبى و كلامى و با بهره از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) و منابع متقدمين به تفسير و تاويل آنها پرداخته است .
اصل به خط مؤلف نزد فرزندش در لار موجود است .
4) قـراءة اهل البيت (ع ), در يك مجلد به زبان عربى و شيوه ادبى مؤلف در اين اثر قراءآت قرآن را كه از طريق ائمه معصومين (ع ) رسيده است با اشاره به نحو و لغت شرح و بيان نموده است .نسخه اصل به خط مؤلف نزد فرزندش در لار موجود است .
مـنـابع :
دانشمندان و سخن سرايان فارسى , 3/578; الذريعة , 1/48; معارف الرجال , 2/37; معجم الـدراسـات الـقـرآنيه , 8; معجم رجال الفكر فى النجف , 388; مفسران شيعه , 200; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 3/751; نقباء البشر, 3/1048.
الجمان الحسان فى احكام القرآن
اثـر سـيـد مـحـمود ( متولد 1345 ق ) فرزند سيد مهدى دهسرخى اصفهانى , از علما و اصوليين اماميه .تفسير مورد بحث در يك مجلد به زبان عربى شامل بخشى از قرآن كريم .
مؤلف آيات احكام را جمع كرده سپس با بهره از روايات ائمه اطهار (ع ) به سبك استدلالى به بحث فقهى آيات پرداخته است .
اين تفسير ابتدا در تهران در 1378 ق چاپ سنگى گرديده سپس در نجف تجديد طبع شده است .
مـنـابـع :
معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية , 124; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 6/32.
البيان فى تفسير بعض سور القرآن
از سـيـد عـبـد عـلـى مـعروف به سيد ابوتراب ( 1217 – 1346 ق ) فرزند سيد ابوالقاسم موسوى خوانسارى نجفى , از ائمه فتوى و تقليد و مدرسين حوزه علميه نجف .
مـؤلـف بـا انتخاب بعضى از سوره هاى قرآن كريم و بهره از روايات خاندان عصمت و نبوت (ع ) به تفسير آيات سوره هاى مذكور پرداخته است .
نسخه اصل به خط مؤلف را شيخ آقابزرگ تهرانى در كتابخانه مفسر در نجف اشرف مشاهده نموده است .
سـيد عبد على كتاب ديگرى به نام لب الالباب فى تفسير احكام الكتاب دارد كه آيات الاحكام را از قـرآن اسـتـخـراج كرده و آنها را با بهره گيرى از روايات و احاديث اهل بيت (ع ) و به ترتيب كتب فقهيه – از طهارت تا ديات – مرتب كرده و بحث و تفسير نموده است .
نسخه آن به خط مؤلف در كتابخانه وى در نجف ديده شده است .
مـنـابع :
احسن الوديعه , 2/3; اعيان الشيعة , 8/29; الذريعة , 3/172; ريحانة الادب , 3/187; مصفى الـمقال , 24; معجم الدراسات القرآنية , 44; معجم رجال الفكر و الادب فى النجف , 172; مفسران شيعه , 199; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , خانبابا مشار, 1/122; نقباء البشر, 1/27.
آيات الحجة و الرجعة
اثـر شـيـخ مـحمد على ( زنده در 1350 ق ) فرزند شيخ حسن على همدانى حائرى , از محققين و فقيه اصولى .اين تفسير به دو مساله حجت و رجعت اختصاص داده شده است كه مؤلف 313 آيه از قرآن كريم به تـعـداد اصـحـاب و انـصـار حـضرت حجت بن الحسن (عج ) هنگام ظهور وى و همچنين به عدد اصحاب حضرت رسول (ص ) در جنگ بدر را شرح و تفسير كرده و بهه همان ترتيب سوره ها و آيات در قـرآن تـنـظيم نموده سپس با بيان وافى و رسا و ذكر نكات دقيق و تحقيقات ظريف و بهره از روايـات ائمـه معصومين (ع ) به بيان آيات مذكور پرداخته است و داراى فهرست منظمى است كه محل آيه و سوره اى را كه در آن كلمه حضرت حجت (عج ) تاويل گرديده معين مى دارد.
مـنـابـع :
الـذريـعـة الى تصانيف الشيعة , 1/47; معجم الدراسات القرآنية , عند الشيعة الامامية , 6; مفسران شيعه , 183.
كشف الحجاب عن وجوه اعجاز بعض آيات الكتاب
اثر شيخ مصطفى ( زنده 1350 ق ) فرزند شيخ مرتضى خوئى , از علماى معاصرين .
تفسير مورد بحث شامل بعضى از آيات قرآن كه مورد ايراد واقع شده مى باشد.
مؤلف آن را در رد اعترافات و اشكالات به شيوه كلامى و به زبان عربى در يك مجلد تدوين نموده است .اين كتاب در 1366 ق در مشهد چاپ شده است .
منابع :
الذريعة , 18/25; معجم الدراسات القرآنية , 245; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 6/238.
تفسير كاشانى
از شيخ سليمان ( م ب 1350 ق ) فرزند ابوالقاسم كاشانى , عالم فقيه .تفسير مورد بحث به زبان عربى و فارسى است .مؤلف پس از ذكر قطعه اى از آيات قرآن كريم با ترجمه و تفسير اجمالى به فارسى آيات مذكور را به عـربى تفسير مى نمايد و نيز تحت عنوان فصل فى التفسير و التنزيل , فصل فى بيان الالفاظ, فصل فـى خـواص الـيات , آن را مرتب نموده و با بهره از روايات و احاديث خاندان عصمت (ع ) از تفاسير ديگر نيز گاهى نقل مى كند: جلد اول از آغاز قرآن تا سوره اعراف را دربردارد.
نـسـخه اصل به خط مؤلف از مخطوطات كتابخانه آية اللّه مرعشى در قم ( شماره 6810 ) محفوظ است .
منبع : فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه آية اللّه مرعشى قم , 18/9 – 10.
خلاصة التفاسير
اثر شيخ محمود تهرانى ( زنده 1352 ق ) از دانشمندان معاصر.تفسير مورد بحث در يك مجلد به زبان فارسى و شيوه ادبى شامل تمام قرآن كريم است كه بيشتر به ترجمه شباهت دارد.
در يك صفحه آيات قرآن را آورده و در مقابل آن ترجمه فارسى و بعضى توضيحات لازم داده است .اين كتاب در 1352 ق به تصحيح مرحوم شعرانى در تهران طبع و منتشر شده است .
مـنـابـع :
الـذريعة , 7/220; فهرست كتابهاى چاپى فارسى , 2/1903; معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية , 150; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 6/52.
مقتنيات الدرر
اثر سيد على ( 1270 – 1353 ق ) فرزند سيد حسين موسوى لاريجانى حائرى مشهور به حائرى , از ائمه فتوى و مفسرين اماميه .تفسير مورد بحث به زبان عربى و تمامى قرآن كريم در دوازده جلد است .
مـؤلـف پـس از ذكـر آيه شريفه قرآن به تفسير آيه مى پردازد و عمده شرح و بيانات وى مستند به روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) مى باشد و از تفسيرهاى كهن و نقل اقوال ابن عباس بهره گرفته است .
اين تفسير در الذريعة سهوا تفسير فارسى معرفى گرديده است كه جلد اول آن در 1337 ش آغاز و جـلـد دوازدهم يعنى تمامى دوره در 1341 ش توسط دارالكتب الاسلامى از چاپ خارج گشته است .نام كامل آن ( مقتنيات الدرر و ملتقطات الثمر ) است .
حائرى داراى تفسير ديگرى به فارسى است كه براى شاگردان خود در تهران بيان نموده و اكنون مخطوط مى باشد.
مـنابع :
الذريعة , 22/35; معجم الدراسات القرآنية , عند الشيعة الاماميه , 286; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 4/178; نقباء البشر, 4/1422.
انوار القرآن
از سـيد راحت حسين ( 1297 – 1355 ق ) فرزند سيد ظاهر حسين رضوى كوپال پورى هندى , از اعيان علماى شيعه .
ايـن تـفـسـيـر بـه زبان اردو در چند جلد بزرگ است و قسمتهايى از آن در مجله الشمس كه در هـنـدوسـتـان مـنـتـشـر مى شد در 1355 ق به چاپ رسيده است و سبك مفسر كلامى روائى با بهره گيرى از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) مى باشد.
مـنـابـع :
الـذريعة , 2/438; معجم الدراسات القرآنية , 33; معجم رجال الفكر و الادب فى النجف , 469; نقباء البشر, 2/716.
قاموس غريب القرآن
اثر شيخ ميرزا محمد ( م 1355 ق ) فرزند شيخ ميرزا حسين خليلى تهرانى , از علما و ادباى اماميه ( – آل خليلى ). ايـن تـفـسير در يك مجلد بزرگ به زبان عربى و به شيوه لغوى و ادبى شامل بخشى از قرآن كريم است .
مـؤلـف اثـر خـويـش را بر حروف الفبائى ترتيب داده و بعد به ترتيب سوره هاى قرآن در سه فصل تـنـظيم نموده نخست نام سوره را ياد مى كند و بعد كلمات غريب و الفاظ مشكله سوره مذكور را ذكـر نـموده و مشهورترين تفسير و معروفترين معانى كلمات را يادآورى مى كند و نيز در حواشى آن تعليقات مفيد و نفيسى افزوده است .
اين كتاب را تفسير كبير خليلى نيز مى نامند.مـيـرزا مـحـمـد خـلـيل تهرانى اثر ديگرى نيز دارد كه آن را غريب القرآن يا تفسير صغير خليلى ناميده اند.
ايـن كـتـاب تلخيصى است از تفسير كبير مفسر كه براى سهولت متن مطالب آن را خلاصه كرده است .
هر دو تفسير از نظر صاحب الذريعة گذشته است .نسخه اصل آنن به خط مؤلف در كتابخانه وى در نجف اشرف موجود مى باشد.
مـنـابـع :
الـذريعة , 17/17; شعراء الغرى , 10/453 – 464; ماضى النجف و حاضرها, 2/244 – 246; معجم رجال الفكر, 166; معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الاماميه , 223.
آيات ظهور
اثر شيخ عليقلى دهخوارقانى ( م 1355 ق ) از خطباء مشهور آذربايجان , اديب و شاعر شيعى .تـفـسير مورد بحث در يك مجلد به زبان فارسى و به شيوه استدلالى و ادبى شامل بخشى از قرآن كريم است .
مؤلف در اين اثر 110 آيه از آيات قرآن را كه در شان ظهور حضرت حجت بن الحسن (عج ) و رجعت ايـشـان نازل گرديده است گردآورى نموده سپس با بهره از روايات و احاديث خاندان عصمت و نبوت (ع ) و ذكر اشعار خويش تفسير و تاويل كرده است .
مؤلف اين كتاب را كه در 1350 ق تدوين نموده در حاشيه قصيده غديريه خود در 1351 ق به طبع رسانده است .
مـنـابـع :
دانـشمندان آذربايجان , 281; مستدركات الذريعة , 26/18; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 4/574; نقباء البشر, 4/1617.
ناسخ التفاسير
اثـر سيد محمد عصار ( 1266 – 1356 ق ) فرزند سيد محمود حسينى لواسانى مشهور به عصار, از علما و افاضل عصر خويش پدر سيد كاظم عصار.
اين تفسير در سه مجلد به زبان فارسى و به شيوه روائى و استدلالى شامل تمام قرآن كريم است .
مؤلف نخست آيه شريفه را آورده سپس به ترجمه فارسى آن پرداخته و بعد به تناسب سوره , آيات را يـاد مـى كـنـد و بـا بـهره از روايات و احاديث خاندان عصمت و طهارت (ع ) به تفسير و تاويل آنها مبادرت نموده است .
نسخه اصل به خط مؤلف ( شماره 1560 ) ثبت دفتر كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى مى باشد.
مـنـابـع :
الذريعة , 24/5; فهرست الفبائى كتب خطى كتابخانه مركزى آستان قدس , 574; معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الاماميه , 299; مفسران شيعه , 189.
تفسير كيوان
اثـر مـلا عـباسعلى ( 1277 – 1357 ق ) فرزند شيخ ملا اسماعيل قزوينى معروف به كيوان , حكيم عارف شيعى .اين تفسير در چهار مجلد به زبان فارسى و به شيوه كلامى و حكمى شامل تمام قرآن كريم .مـؤلف خود در مقدمه آن مى نويسد: استناد و استدلال اين تفسير فقط بر مدلول لفظى آيه است نـه بـه حديث و خبر اعم از رسول اكرم (ص ) يا حديث به معنى اخص و از ائمه اثنى عشر (ع ) و نيز ايـن تفسير نه اينكه بر مبناى تفسير صافى واصفى و تفسير برهان است كه اكثرا آيات را به اخبار و احـاديث ائمه معصومين (ع ) و گاهى از حضرت پيغمبر (ص ) و نه بر اساس حكمت و عرفان مانند تفسير صدرالمتالهين شيرازى و يا تاويلات محيى الدين اعرابى و يا نيشابورى و غيره باشد.
تـفـسـيـر كـيـوان را مى توان مستدركى بر تفسيرهاى گذشتگان به حساب آورد مگر در وجوه مشترك مانند اعراب و تركيب جمله ها و لغات و لوازم مشتركه كه هيچ تفسير از آن مستثنا نيست و نمى توان خالى از آنها باشد.
زمان نزول هر يك از مكررات قرآن را كيوان خيلى دور از هم مى داند و مى گويد كه عيب ندارد و گـويـنده را از فصاحت و بلاغت نمى اندازد كه يك مطلبى را كه گفته براى قومى دو سال ديگر بـراى قوم ديگر همان مطلب را به همان عبارت بگويد بلكه بى فاصله دو سال نيز زيرا عوض شدن مخاطب مجوز تكرار لفظى و معنوى است .
مؤلف پس از ذكر مقدمه اى كوتاه كه شامل اقسام هنر مفسرين است به تفسير بسمله و بعد تفسير سـوره الـحمد پرداخته و نيز بحث خويش را تحت عنوان بيان اول , و بيان دوم تفسير خويش بيان مى كند و نيز قسمتى از تفسير خود را بين الهلالين به عربى ياد كرده است .
اين تفسير در تهران از 1310 لغايت 1315ش در چهار مجلد طبع گرديده است .
ملا عباسعلى كيوان تفسير ديگرى در سه مجلد به زبان عربى و شيوه عرفانى و كلامى شامل تمام قرآن كريم دارد كه از سوره الحمد آغاز كرده و به سوره الناس ختم كرده است .
مؤلف اين اثر را كتاب ثمرة الحياة يا ميوه زندگانى در شرح حال خويش ذكر نموده است .
نسخه خط مؤلف نزد احفاد وى موجود است .
مـنـابـع :
ثـمرة الحياة يا ميوه زندگانى , 10 و اكثر صفحات ; مستدركات الذريعة , 26/221; تفسير كـيـوان چـهـار مـجـلد; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 3/693; مينودر, 2/227; نقباء البشر, 3/1016.
آيات البينات
از شيخ يوسف ( 1291 – 1357 ق ) فرزند احمد گيلانى نجفى , از علماى گيلان اديب و شاعر.تـفـسـيـر مـورد بـحـث در بـيـان و تـفسير شصت آيه از قرآن كريم است كه اختصاص به فضائل اميرالمؤمنين على بن ابى طالب (ع ) و ائمه معصومين (ع ) دارد.
اين كتاب در رشت به سال 1331 ق طبع شده است .
مـنابع :
تاريخ علما و شعراى گيلان , 110; الذريعة , 1/47; مفسران شيعة , 200; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , خانبابا مشار, 6/901; معجم رجال الفكر فى النجف , 112.
كـرائم الـقـرآن ,
اثـر سـيـد ابـوالـقاسم تبريزى ( 1286 – 1362 ق ) فرزند سيد محمدرضا حائرى طباطبائى معروف به علامه , از علماى حائر شريف .اين تفسير در يك مجلد به زبان عربى شامل بخشى از قرآن است .
مـؤلف در اين اثر به شيوه كلامى و بهره گيرى از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ),بعضى از آيات را كه مورد توجه و نظرش بوده است تاويل و تفسير كرده است .
نسخه اصل به خط مؤلف نزد فرزندش سيد صادق طبيب معروف به علامه در كربلا موجود است .
علامه تبريزى چند تفسير ديگر بر قرآن نوشته است از آن جمله : آداب القرائة : در يك مجلد به زبان عربى و شيوه ادبى شامل بخشى از قرآن .
مؤلف به ذكر قراءآت و تجويد و تفسير بعضى از كلمات غريب و مشكل قرآن پرداخته است .
نسخه اصل به خط مؤلف در كتابخانه وى نزد فرزندش سيد صادق طبيب در كربلا موجود است .
منابع :
معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية , 242, نقباء البشر, 1/66 – 68.
انوارالبيان فى تفسير القرآن
اثـر مولوى غلام على ( 1283 – 1367 ق ) فرزند حاج اسماعيل بهاونكرى هندى , از علماى مجاهد شيعه در هندوستان .وى اكثر عمر خويش را به مبارزه و جهاد و دفاع از تشيع گذراند.
مؤلفات وى از يكصد و بيست مجلد بيشتر است و اكثر آنها به چاپ رسيده از جمله در فنون قرآن و تفسير.هـمـچـنـيـن مـجله اى به نام راه نجاة به گجراتى منتشر مى كرد كه حاوى نشر فرهنگ خاندان عصمت و نبوت بوده .
تفسير وى به گجراتى در سه مجلد و با بهره گيرى از احاديث و روايات ائمه معصومين (ع ) تاليف گرديده و در هندوستان به چاپ رسيده است .
مـولـوى غـلام عـلـى اثر ديگرى به نام قصص الانبياء دارد كه شامل بخشى از قرآن و شرح و بيان داسـتـانـهـاى پـيامبران از حضرت آدم تا رسول اكرم (ص ) مى باشد كه با بهره گيرى از روايات و احاديث ائمه طاهرين (ع ) تاليف نموده است .
اين كتاب در سه مجلد در هندوستان به چاپ رسيده است .
منابع :
الذريعة , 2/421; معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية , 32; نقباء البشر, 4/1659.
تفسير خراسانى حائرى
اثر سيد ميرزا هادى ( 1297 – 1368 ق ) فرزند سيد على بن بجستانى معروف به خراسانى حائرى , از متكلمان و مراجع تقليد شيعه و مشاهير مدرسين حوزه علميه كربلا ( – بجستانى , سيد هادى ). مـؤلـف از مفسران شيعه است كه چهار اثر در علوم تفسير نگاشته است و آنها به شرح زير است :
1) البيان فى تفسير القرآن , در يك مجلد به زبان عربى و شيوه ادبى شامل بخشى از قرآن .
مـؤلـف در مقدمه خود مى نويسد مقصود از تاليف اين تفسير عرض معنى و تفسير الفاظ و لغات و اعراب مى باشد و نسخه موجود قسمتى از قرآن است .
2) تـفـسـير الكبير, در چند مجلد به زبان عربى و شيوه كلامى مؤلف در اين اثر خود تمامى وجوه تـفـسـير آيه را با بهره گيرى از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) نگاشته است و مجلد اول از آغاز قرآن كريم تا سوره مباركه هود مى باشد.
3) تـفـسير الوسيط, در يك مجلد به زبان عربى و شيوه ادبى و روائى داراى مقدمه و ظاهرا مؤلف موفق به اتمام آن نگشته است .مؤلف در تفسير هر آيه جوانب ادبى آيه را از لغت و اعراب و ساير موارد ذكر نموده و از روايات ائمه معصومين (ع ) بهره گرفته است .
4) تكمله بر تفسير القمى , در يك مجلد به زبان عربى و شيوه روائى , شامل بخشى از قرآن .
مؤلف در اين اثر خود كه در نوع خويش بى نظير است روايات و احاديث عامه را كه موافق با روايات عـلـى بن ابراهيم قمى در تفسير اوست گردآورى نموده و تكمله اى بر تفسير قمى از طرق عامه نگاشته است .
تـمـامـى تـفـسـيرهاى چهارگانه مفسر به خط مؤلف نزد سبط وى سيد حسين جلالى در كربلا مـحـفـوظ بوده و امروزه نسخه هاى مذكور نزد سيد محمد رضا جلالى از محققين معاصر موجود است .
مـنـابـع :
احـسـن الـوديعة , 1/215; الاعلام , 8/59; الذريعة , 6/46; معارف الرجال , 3/232; معجم المؤلفين , 13/216.
محمد و القرآن
اثـر شيخ كاظم ( 1302 – 1369 ق ) فرزند سلمان حلى كاظمى آل نوح , از خطباى منبر حسينى و متكلمان اماميه ( – آل نوح ). تفسير مورد بحث در يك مجلد به زبان عربى شامل بخشى از قرآن كريم است .
مـؤلـف در ايـن اثـر آياتى از قرآن مجيد را كه در شان رسول اكرم (ص ) نازل گرديده گردآورى نموده سپس به سبك كلامى و ادبى و بهره گيرى از روايات و احاديث به تفسير و تاويل مى پردازد.
نسخه اصل به خط مؤلف در كتابخانه او در كاظمين موجود است و در سال 1936 م در بغداد طبع گرديده است .
مـنـابع :
الذريعة , 20/156; اعيان الشيعة , 9/10; الاعلام , 5/215; معجم المؤلفين العراقيين , 3/26; معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية , 264.
القرآن و العترة
اثر شيخ محمدعلى شاه آبادى ( اصفهان 1292 – تهران 1369 ق ) فرزند شيخ محمد جواد اصفهانى معروف به شاه آبادى , از ائمه فتوى و تقليد و مدرسين فلسفه در تهران .
وى از جـمـلـه علماى اماميه است كه چند اثر در علوم قرآن و فنون تفسير از خود باقى گذاشته اسـت :
1) الـقرآن و العترة , اين تفسير در يك مجلد به زبان عربى و شيوه استدلالى و روائى شامل بخشى از قرآن .
مؤلف در اثر خويش آياتى از قرآن را كه در فضائل خاندان عترت و طهارت (ع ) نازل گرديده است گردآورى نموده سپس با مشرب حكمى خود و سبك استدلالى و بهره گيرى از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) به تفسير و تاويل آنها مى پردازد.اين اثر در سال 1368 ق در تهران طبع گرديده است .
2) الانـسـان و الفطرة , در يك مجلد به زبان عربى و شيوه استدلالى كه در آن آيه فطرة اللّه التى فطر الناس را عنوان نموده و به اثبات توحيد با مشرب فلسفى و بهره از روايات و احاديث خاندان عصمت و طهارت (ع ) پرداخته است .و اين تفسير در سال 1368 ق چاپ سنگى گرديده است .
3) الايـمـان و الـرجعة , در يك مجلد به زبان عربى و شيوه حكمى و استدلالى مؤلف آيه اذا وقع الـقـول اخـرجـنـا دابـة را عنوان نموده و با سبك فلسفى و استدلالى و بهره گيرى از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) بحث زيبائى را در رجعت ياد كرده است .
اين اثر ضمن مجموعه تفسيرهاى ياد شده در سال 1368 ق در تهران طبع گرديده است .
منابع :
ريحانة الادب , 3/167; مفسران شيعه , 202; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 4/173.
التبيان فى معانى القرآن
اثـر سيد حسين عرب باغى ( م 1369 ق ) فرزند سيد نصراللّه موسوى عرب باغى ارومى تبريزى , از علماى كثير التاليف قرن چهاردهم .بيش از هشتاد اثر از خود به يادگار گذاشته ( خانبابا مشار هفتاد و هشت عنوان كتب چاپى وى را ضبط كرده است ).
تـفـسـيـر مورد بحث در يك مجلد به زبان فارسى به شيوه كلامى و استدلالى شامل تمامى قرآن كريم است .شيخ آقابزرگ تهرانى در الذريعة آن را از كتب مطبوع وى ذكر نموده است .
همچنين در علوم قرآن كتاب ديگرى به نام دلائل القرآن دارد در يك مجلد به زبان فارسى در رد مقاله همدانى و در سال 1345 ق در تبريز طبع گرديده است .
مـنـابـع :
الـذريـعة , مستدركات , 26/151; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 2/904; نقباء البشر, 2/664.
تحفة الاخوان فى نقد كتاب آلاء الرحمن فى تفسير القرآن
اثـر شـيخ ضياءالدين عبدالحسين ( 1315 – 1370 ق ) فرزند شيخ محمدصادق خاصى كاظمى , از محققان و علماى خاندان آل خاصى ( – آل خاصى ). وى از جـمـلـه مـحـقـقـيـن شيعه است كه چند تفسير در علوم قرآن و فنون تفسير از خود باقى گذاشته و اكثر آنها بر اساس استدراك و نقد است و آنها عبارتند از:
1) تحفة الاخوان فى نقد كتاب آلاء الرحمن در يك مجلد به زبان عربى و شيوه استدلالى شامل بخشى از قرآن كريم .مـؤلـف اثـر خـويـش را در استدراكات و حواشى و تعليقات و همچنين نقد و تحليل بر تفسير آلاء الـرحـمن شيخ محمدجواد بلاغى ( 1282 – 1352 ق ) قرار داده است نسخه اصل به خط مؤلف در كتابخانه وى در كاظمين محفوظ است .
2) الـنـقـد الـجميل على تفسير انوارالتنزيل : در يك مجلد به زبان عربى و شيوه استدلالى شامل بخشى از قرآن است .مؤلف در اين اثر مستدركاتى بر حواشى شيخ بهائى بر تفسير انوارالتنزيل ابى سعيد عبداللّه بيضاوى ( م 685 ق ) نگاشته و همچنين نقد و تحليلى بر سخنان بيضاوى دارد.نسخه اصل به خط مؤلف در كتابخانه مؤلف در كاظمين موجود است .
3) حـواشى و تعليقات بر تفسير تنزيه القرآن عن المطاعن , تاليف عبدالجبار معتزلى در يك مجلد به زبان عربى و شيوه استدلالى شامل بخشى از قرآن كريم .مؤلف در اين اثر نقد و تحليل نفيسى بر تفسير تنزيه القرآن عن المطاعن نگاشته است .
مـنابع : مستدركات اعيان الشيعة , 1/51; موسوعة الغتباب المقدمة , قسم الكاظمين , 3/90; معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية , 305.
نفحات الرحمان فى تفسير القرآن
اثر شيخ محمد نهاوندى ( زنده در 1370 ق ) فرزند شيخ عبدالرحيم تهرانى نهاوندى خراسانى .اين تفسير در چهار مجلد به زبان عربى و فارسى شامل تمامى قرآن كريم از آغاز تا انجام است .داراى مقدمه مبسوط در چهل طرفه .
مـؤلـف ابـتدا بحث خويش را به كليات قرآن مجيد اختصاص داده سپس به تفسير از سوره الحمد شروع نموده است .شيوه او استدلالى است و از روايات و احاديث خاندان نبوت و طهارت (ع ) نيز بهره گرفته است .ايـن تـفـسـير بين سالهاى 1357 – 1370 ق در تهران به چاپ سنگى و قطع رحلى طبع گرديده است .
مـنابع :
الذريعة , 24/247; فهرست كتابهاى چاپى فارسى , 5/5262; معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية , 305.
نور العرفان و كشف اسرار الفرقان
اثر شيخ محمد ( متولد 1301 ق – زنده در 1370 ق ) فرزند محمد جعفر غروى گلپايگانى ,از علما و افاضل عصر خويش .تفسير مورد بحث در چهار مجلد به زبان فارسى و شيوه استدلالى شامل مجموعه اى از سوره هاى كوچك قرآنى است كه در تهران چاپ و منتشر گرديده است .
آثار ديگرى در تفسير از غروى گلپايگانى به شرح ذيل وجود دارد:
1) تفسير سوره بقره .
2) تفسير سوره آل عمران و نساء.
3) تفسير سوره هاى مائده و انعام و اعراف .تفسيرهاى فوق در تهران چاپ و منتشر گرديده است .
4) تفسير سوره حمد به زبان فارسى و شيوه استدلالى در قم طبع گرديده است .
5) تفسير پنج سوره كه در نماز خوانده مى شود: توحيد, حمد, نباء, اعلى , نصر توسط موسسه دينيه سنقر طبع گرديده است .مـؤلـف به سبك استدلالى و بهره از روايات و احاديث خاندان عصمت و طهارت به تفسير و تاويل سوره هاى ياد شده پرداخته است .
منابع :
تفسير و تفاسير جديد, 176, 191, 204; فهرست كتابهاى چاپى فارسى , 1/1391, 5/5334.
التبيين فى شرح آيات المواعظ و البراهين
اثـر شيخ ميرزا ابوتراب قزوينى شهيدى ( 1278 – 1357 ق ) فرزند ميرزا ابوالقاسم بن شهيد ثالث , از علماى اماميه و مفسران شيعه و مراجع تقليد در تهران .تفسير مذكور در پنج مجلد بزرگ فارسى است .
جزء اول آن از سوره فاتحة الكتاب تا آخر سوره نساء و جزء دوم از اول سوره مائده تا آخر سوره يونس و جزء سوم از اول سوره هود تا آخر سوره حج و جزء چهارم از اول سوره مؤمنون تا آخر سوره زمر و جزء پنجم از اول سوره مؤمن تا آخر قرآن مى باشد.
مـفسر در تفسير خود از شيوه تفسير قرآن به قرآن , و نيز روايات استفاده كرده است و سعى كرده در بعضى از موارد مطالب فلسفى را با معارف آيات و روايات عجين نمايد.
تفسير مذكور جامع است بين حكمت و فلسفه و كلام و روايات و تفسير قرآن با قرآن .
نسخه اصل به خط مؤلف در كتابخانه عبدالحسين شهيدى صالحى در قزوين محفوظ است .
آقـابـزرگ تهرانى آن را در الذريعة ياد نكرده است اما در شرح حال مفسر در نقباء البشر مى نويسد هنگام ملاقاتش با مفسر در تهران آن را نزد وى مشاهده نموده است .
مـيـرزا ابـوتـراب شـهيدى اثر ديگرى به نام تفسير آيه نور دارد كه در 1331 ش در تهران به چاپ رسيده است .
مـنـابـع :
مستدركات اعيان الشيعة , حسن امين , 3/5; معجم الدراسات القرآنية , 53; معجم رجال الفكر و الادب , 260; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , خانبابا مشار, 1/125; نقباء البشر فى القرن الرابع عشر, 1/28.
الفرقان فى تفسير القرآن
اثـر سـيـد عـلـى نـقى ( م ح 1357 ق ) فرزند ابوالحسن نقوى لكنهوى هندى , از علماى شيعه در هندوستان .اين تفسير در يك مجلد به زبان عربى شامل تمام قرآن كريم است .
مؤلف در اين اثر پس از ذكر آيات قرآن به شيوه استدلالى و بهره گيرى از روايات و احاديث خاندان نبوت (ع ) به تفسير و تاويل پرداخته و مقدمه اى در بيش از يكصد صفحه به آن نگاشته است .سپس به تفسير سوره الحمد مى پردازد.
اين اثر در مجله ماهانه الرضوان لكنهو به تدريج تا ذى الحجة سال 1353 ق به طبع رسيده است .همچنين نسخه اصل به خط مؤلف نزد فرزندانش در لكنهو موجود است .
منابع :
الذريعة , 16/174; معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية , 213.
تنزيل الآيات الباهرة فى فضل العترة الطاهرة
اثر سيد عبدالحسين شرف الدين ( 1290 – 1377 ق ) فرزند سيد يوسف موسوى , از متكلمين اماميه و صاحب كتاب گرانقدر المراجعات .تـفـسـيـر مورد بحث در يك مجلد به زبان عربى و شيوه كلامى و استدلالى شامل بخشى از قرآن كريم است .
مـؤلـف در اثـر خويش آيات نازل شده در شان حضرت اميرالمؤمنين على (ع ) و خاندان عصمت و طـهـارت (ع ) را كه شامل يكصد آيه مى باشد از قرآن گردآورى نموده و با تكيه به صحاح و كتب عامه در اثبات فضائل و امامت اميرالمؤمنين (ع ) تفسير نموده است .
نسخه اصل به خط مؤلف در كتابخانه مؤلف در صور موجود است .اثـر قـرآن پـژوهـى ديـگر او تفسير آية المودة ( سوره شورى , آيه 22 ) قل لا اسئلكم عليه اجرا الا المودة فى القربى كه در مجله العرفان صيدا طبع گرديده است .
مـنـابع :
اعيان الشيعة , 7/457; تكملة امل المل , 256; الذريعة , 4/333, 455; مجله تراثنا, شماره چهارم , سال اول , بهار سال 1406 ق , 52.
آية التطهير فى الخمسة اهل الكساء
اثـر سـيد محيى الدين موسوى غريفى ( زنده در سال 1377 ق ) از علماى شيعه در قرن چهاردهم هجرى .اين تفسير در يك جلد به زبان عربى و شيوه كلامى شامل شرح آيه تطهير است .مـؤلف در اين اثر به تفسير آيه 33 سوره الاحزاب ( انما يريد اللّه ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيرا ) به سبك استدلالى با بهره گيرى از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) پرداخته و اثبات نموده است كه اين آيه در حق پنج تن آل عباء (ع ) نازل گرديده است .
اين اثر در سال 1377 ق در نجف اشرف چاپخانه العلميه طبع گرديده است .
منبع : مجله تراثنا شماره چهارم , سال اول , بهار 1406 ق , 51.
تفسير جابرى
اثـر شـيـخ محمدحسن ( شيراز 1287 – اصفهان 1376 ق ) فرزند على بن محمود جابرى انصارى اصفهانى , از علماى اصفهان .
تفسير مورد بحث در دو مجلد به زبان فارسى و شيوه استدلالى شامل بخشى از قرآن كريم است .مؤلف در اين اثر به تفسير سوره حمد و قسمتى از سوره بقره پرداخته است بدين ترتيب كه پس از ذكر آيه به سبك استدلالى و بهره از روايات و احاديث خاندان عصمت و نبوت (ع ) به تفسير و تاويل آيه مى پردازد.
مـجـلـد اول در اصـفـهـان ( سال 1327 ش ) در پانصد صفحه و مجلد دوم در 366 صفحه طبع گرديده است .
منابع :
تفسير و تفاسير جديد, 175; فهرست كتابهاى چاپى فارسى , 1/1388; نقباء البشر, 1/415.
آية التطهير
اثر سيد محمد سعيد ( 1333 – 1378 ق ) فرزند سيد ناصر حسين بن سيد حامد حسين آل صاحب عـبـقـات , از عـلماى شيعه در هندوستان ( – آل صاحب عبقات ) اين تفسير در يك مجلد به زبان عـربـى شامل شرح آيه 33 سوره احزاب ( انما يريد اللّه ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيرا ) است .
مؤلف به شيوه كلامى و با بهره گيرى از روايات و احاديث عامه به تفسير مى پردازد.نسخه اصل به خط مؤلف در كتابخانه صاحب عبقات در هندوستان موجود است .
اثر ديگر او تفسير آية الولاية در يك مجلد به زبان عربى .مـؤلـف در ايـن اثـر به تفسير آيه ولايت به سبك كلامى و با بهره گيرى از روايات و احاديث عامه پرداخته , خلافت و امامت حضرت اميرالمؤمنين على (ع ) را اثبات نموده است .
نسخه اصل به خط مؤلف در كتابخانه صاحب عبقات در هندوستان موجود است .
منابع :
مقدمه عبقات , 1/149 – 151; معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية , 10.
كانون عفت قرآن
اثر شيخ محمدباقر كمره اى ( 1323 ق ـ زنده در 1415 ق ) فرزند احمد كمره اى خمينى , از علماى محقق معاصر.مـؤلف تفسيرهاى گوناگون مختلف بر چند سوره از قرآن كريم نگاشته است كه دو تفسير از آن ميان به طبع رسيده است يكى به نام كانون عفت قرآن و دومى به نام كانون حكمت قرآن .
1) كانون عفت قرآن , در يك مجلد به زبان فارسى شامل تفسير سوره مباركه يوسف است .
مؤلف پس از ذكر آيات به سبك كلامى و بهره گيرى از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) به تفسير و تاويل مى پردازد.اين اثر در سال 1324 ش در تهران در 285 صفحه طبع گرديده است .
2) كانون حكمت قرآن , در يك مجلد به زبان فارسى شامل تفسير سوره لقمان است .مـؤلف پس از ذكر آيه به سبك كلامى و روائى و با بهره گيرى از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) به تفسير و تاويل مى پردازد.اين اثر در سال 1323 ش در تهران طبع گرديده است .
منابع :
الذريعة , 17/258; معجم الدراسات القرآنية , 240; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 2/12; تفسير و تفاسير جديد, 179.
تفسير اردوبادى
اثـر شيخ محمدعلى ( 1312 – 1380 ق ) فرزند ميرزا ابوالقاسم اردوبادى تبريزى نجفى , از علماى معاصر.اين تفسير در يك مجلد به زبان عربى است .مؤلف در اواخر عمر خويش به تفسير قرآن مجيد پرداخت و اجل به او مهلت نداد كه آن را به اتمام برساند.فقط يك مجلد را پايان داد.اين اثر آخرين تاليفات اوست .
و آن را بـه سـبك كلامى و ادبى داراى شواهد شعر و بيان اعراب و لغت و تفسير كلمات غريب و با استفاده از روايات ائمه معصومين (ع ) نگاشتته است .نسخه اصل به خط وى در كتابخانه او در نجف اشرف موجود است .
اثر ديگر اين مؤلف تفسير سوره اخلاص , در يك رساله مختصر به زبان عربى و شيوه كلامى است .اين تفسير در مجله تراثنا ( شماره چهارم , سال اول بهار سنه 1406, 199 – 208 ) با تحقيق و مقدمه شيخ جعفر بن شيخ عباس حائرى به طبع رسيده است .
منابع :
معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية , 87; نقباء البشر, 4/1332; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 121 – 122.
اللئالى الحسان فى تفسير القرآن
اثـر شـيـخ حـسن مطر خويبراوى ناصرى ( 1328 – زنده در 1380 ق ), از علماى معاصر شيعه در جنوب عراق صاحب كتاب الاجتهاد و التقليد كه در 1958 م در نجف طبع گرديده است .
اين تفسير در دو مجلد به زبان عربى و شيوه كلامى و ادبى شامل تمام قرآن كريم است .
مؤلف از روايات و احاديث خاندان عصمت و طهارت (ع ) در تفسير خويش استفاده كرده است .
اين اثر در سال 1967 – 1968 م در نجف اشرف طبع گرديده است .
منابع :
معجم الدراسات القرآنية , 249; معجم المؤلفين العراقيين , 1/332.
تفسير سوره نور
اثر شيخ ميرزا خليل ( 1317 ق ) فرزند ابى طالب صميره كمره اى .اين تفسير در دو مجلد به زبان فارسى و شيوه كلامى شامل بخشى از قرآن كريم است .مؤلف اين اثر خويش را اختصاص به تفسير و تاويل سوره نور داده است .
او پس از ذكر هر آيه به ترجمه فارسى مى پردازد سپس به سبك كلامى و استدلالى و با استفاده از روايات و احاديث خاندان عصمت و نبوت (ع ) آيه را تفسير و تاويل مى كند.
اين تفسير در تهران به سال 1325 ش طبع گرديده است .
مـنـابع :
الذريعة , المستدركات , 26/219; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 3/32 – 35; تفسير و تفاسير جديد, 182.
مواهب الرحمن فى تفسير القرآن
اثر سيد مرتضى ( زنده در 1381 ق ) فرزند سيد احمد موسوى مشهور به مستنبط غروى .
اين تفسير در سى مجلد به زبان فارسى شامل تمام قرآن به شيوه استدلالى است .
مؤلف در اين اثر هر يك جزء از قرآن مجيد را در يك مجلد تفسير نموده است و مجلد سى ام آن كه شـامل سوره هاى كوچك است به سبك استدلالى و با استناد به روايات ائمه معصومين (ع ) تدوين شده است .
مجلد آخر اين اثر در تبريز به سال 1381 ق به قطع وزيرى طبع گرديده است .
منابع :
فهرست كتابهاى چاپى فارسى , 4/5047; فهرست كتابهاى چاپى فارسى و عربى , 6/149.
تفسير خالصى
اثـر شـيـخ مـحـمـد ( 1308 – 1383 ق ) فـرزند شيخ مهدى بن شيخ حسين خالصى كاظمى , از متكلمين شيعه ( – آل خالصى ). ايـن تـفـسير شامل چند رساله و كتاب به زبان فارسى و عربى به شيوه استدلالى و كلامى است و بخشى از قرآن كريم را دربردارد.اين اثر در تهران به سال 1323 ش طبع گرديده است .
اثـر قـرآن پژوهى ديگر همين مؤلف تفسير الهدى و الشفاء فى تفسير آيات رب الارض و السماء نام دارد.در يـك جلد به زبان فارسى به سبك استدلالى و كلامى كه در تهران در 1325 ش طبع گرديده است .
مـنـابـع :
الذريعة , 25/204; معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية , 311; موسوعة العتبات الـمـقـدسـة , قسم الكاظمين , 3/90; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 5/449; تفسير و تفاسير جديد, 197.
حقيقة الابداع فى تفسير كلمة الاسترجاع
اثر سيد عبداللّه ( 1300 – 1384 ق ) فرزند سيد حسن برهان سبزوارى ( – برهان , سيد عبداللّه ).تفسير مورد بحث در شرح و بيان آيه 156 سوره بقرة ( الذين اذا اصابتهم مصيبة قالوا انا للّه و انا اليه راجعون ) مى باشد كه مفسر مبسوطا به تفسير اين آيه كريمه پرداخته است .نسخه اصل به خط مؤلف در كتابخانه مفسر در سبزوار محفوظ است .
بـرهـان سبزوارى داراى تفسيرهاى ديگرى است به شرح ذيل :
1) آية الخلافة , در بيان و تفسير آيه سى ام از سوره بقره و اذ قال ربك للملئكة انى جاعل فى الارض خليفة قالوا كه با بهره گيرى از روايـات بـه تـفسير اين آيه پرداخته و موارد زيادى از مطالبى را كه ميرزا حسين علوى سبزوارى متعرض آنها نشده است استدراك نموده است .
2) الـجـوهـر الـفـريد فى اسرار سورة التوحيد, در بيان و شرح سوره توحيد كه به طور مبسوط به تفسير سوره توحيد پرداخته است .
3) غاية الافاده فى اسرار الشهادة , در تفسير و بيان آيه شهيد اللّه انه لا اله الا هو .
نسخه اصل به خط مؤلف در كتابخانه وى در سبزوار محفوظ است .
مـنـابـع :
الذريعة , 7/47; گنجينه دانشمندان , 5/314; نقباء البشر فى القرن الرابع عشر, 3/1196; معجم الدراسات القرآنيه , 128; مفسران شيعه , 184.
بيان السعادة
تـفسير عرفانى شيعى به زبان عربى كه عنوان كاملش بيان السعادة فى مقامات العبادة و تاليف عـارف قـرن چـهـاردهم هجرى حاج سلطان محمد گنابادى ملقب به سلطانعلى شاه از اقطاب سلسله نعمة اللهيه است .
اين اثر دومين تاليف مؤلف است و اساس آن مانند ساير تفاسير شيعى استشهاد به اخبار ائمه اطهار (ع ) است ولى در عين حال فقط اقتصار به احاديث نشده , رموز و اشارات و لطائف عارفانه همراه با بحوث فلسفى نيز در جاى مناسب آن ذكر شده ( التفسير و المفسرون ,2/199 ) در حاليكه از نكات كلامى و احكام فقهى نيز غفلت نشده است .
از نظر فلسفى , مؤلف غالبا از روش ملاصدرا و استاد خويش حاج ملا هادى سبزوارى پيروى كرده است .
بطور كلى اين تفسير از جهات عديده امتيازات خاص خود را دارد كه اهم آنها عبارتند از:
1 ـ مؤلف بين آيات قرآنى كه بترتيب يكديگر واقع شده , از حيث معنى نيز ارتباط قرار داده است .
2 ـ هـمـه آيـاتى كه مربوط به اصول عقايد و كفر و ايمان است به مقام ولايت تفسير شده و كفر به خـدا را غالبا به كفر به مقام ولايت و همچنين ايمان را نسبت به ولايت تعبير و تفسير نموده , بلكه كلمه رب كه استعمال مى شود دو تعبير براى آن قرار داده : رب مطلق كه مقام الوهيت است و رب مضاف كه عبارت از مقام ولايت باشد.
3 ـ موضوعات مشكله و مطالبى كه از نظر كلامى و عرفانى مورد اشكال است , مانند مساله معراج و مـعـاد را كـه اخـتـلافات زيادى بين دانشمندان اسلامى در باب آن واقع شده , با بيان عرفانى و فلسفى شرح و حل شده است .
4 ـ در بـيـشـتر موارد سعى شده بين اخبار مختلفه كه در تفسير يك آيه ذكر شده جمع و تطبيق شـود, مـانند شجره منهيه كه اخبار در آن باب مختلف است و مؤلف طورى آنرا تفسير نموده و از آيات و اخبار استنباط كرده كه با همه اقوال وفق مى دهد.
تـفـسـيـر با خطبه اى شروع مى شود كه مؤلف در آن عقايد دينى خود را بطور تفصيل ذكر نموده است .
پس از خطبه يك مقدمه نوشته كه مشتمل بر چهارده فصل به عدد چهارده معصوم (ع ) است .
و حـقـيقت علم و مراتب تنزلات قرآن و ظهورات مختلفه آن را در عوالم مختلفه طولى و آخرين ظـهـور آن در لباس لفظ و صورت و همچنين معنى تفسير به راى و سپس آنچه دانستن آن براى شخص مفسر لازم است را مشروحا ذكر نموده , آنگاه تفسير قرآن مجيد را شروع كرده است .
تـالـيـف اين تفسير در سال 1311 قمرى به اتمام رسيد و چاپ اول آن در سال 1314 قمرى در دو جـلـد مـنـتشر شد اين تفسير در سال 1385 قمرى مجددا در چهار جلد بصورت منقحى به طبع رسيد.
توضيحات جديدى به صورت سه كتاب مجزا به نامهاى رهنماى سعادت , قرآن مجيد و سه داستان اسـرارآمـيـز عرفانى , و سه گوهر تابناك از درياى پرفيض كلام الهى به چاپ رسيده و در بيروت چاپ شده است .
منابع :
در خود مقاله , ذكر شده [ اين مقاله به قلم شهرام پازوكى است ].
تفسير اثنى عشرى
اثر سيد حسين ( 1318 – 1384 ق ) فرزند حاج آقا احمد حسينى شاه عبدالعظيمى معروف به اثنى عشرى .تـفسير مورد بحث در چهارده مجلد به زبان فارسى و شيوه كلامى و استدلالى شامل تمامى قرآن كريم است .مؤلف در مقدمه خويش مى نويسد كه اصل اين تفسير بر چهار اصطلاح استوار است كه قبل از آغاز لازم است با معنى آنها آشنا شد: تنزيل , تاويل , ترجمه و تفسير.
او پس از بيان معنى لغوى و اصطلاحى آنها مطالبى را كه لازم است خوانندگان اين تفسير بدانند در ده فصل ذكر نموده و آنها عبارت است از:
1) تمسك به قرآن .
2) حاملان قرآن .
3) منع تفسير قرآن به راى .
4) سبب نزول قرآن .
5) كيفيت نزول قرآن .
6) اعجاز قرآن , 7) اسامى قرآن .
8) ثواب قرائت قرآن .
9) آداب تلاوت قرآن .
10) نوادر و مطالب .
مـؤلف در اين اثر پس از ذكر آيه به صورت شبه جمله يا جمله كامل آيه را به فارسى ترجمه نموده سپس آن را مبسوطا معنى و تفسير مى كند و همچنين به شرح فصاحت و لاغت و اعجاز آيه از نظر ادبى و جهات ديگر نيز توجه دارد و همچنين از نظر فلسفى و عرفانى و كلامى و فقهى نيز به آيات مى نگرد.
در آغاز تفسير هر سوره , نامها و ثواب قرائت سوره و خواص آن را ياد مى كند و پس از ذكر 5 آيه آن را به شيوه مزجى تفسير مى كند.منابع او اكثرا مخذ شيعى است .
مـانند تفسير مجمع البيان , تفسير منهج الصادقين , تفسير برهان , تفسير صافى , تفسير نورالثقلين , كتب اربعه , بحارالانوار, وسايل الشيعه و ساير كتب حديث .
ايـن تـفـسـير در چهارده جلد در حيات مؤلف توسط شركت سهامى طبع كتاب در تهران طبع و سپس توسط انتشارات كلينى تجديد طبع گرديده است .
منابع :
تفسير اثنى عشرى , فهرست كتابهاى چاپى فارسى , 1/1386; گنجينه دانشمندان , 4/617; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 2/691.
بلوغ منى الجنان
اثـر شيخ محمدرضا ( 1303 – 1385 ق ) فرزند شيخ قاسم خزرجى نجفى از برجستگان سلسله آل غراوى ( – آل غراوى ) و از شاگردان سيد محمدكاظم طباطبائى يزدى .
تفسير مورد بحث به فارسى و به شيوه ادبى است .
مـؤلـف آثار مختلف ديگرى نظما و نثرا از خود باقى گذاشته است به نامهاى : موهبة الرحمن فى تفسير القرآن , الخيرات الحسان فى تفسير القرآن .
نسخه هاى اصل اين تفسيرها به خط مؤلف در كتابخانه وى در نجف اشرف محفوظ است .
منابع :
ادب الطف او شعراء الحسين , 10/188; الذريعة , 3/149; شعراء الغرى , 8/398; مصفى المقال فـى مـصـنـفـى عـلم الرجال , 177; معارف الرجال , 2/286; معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية , 42; معجم رجال الفكر, 321; نقباء البشر, 2/767.
تفسير جامع
اثـر سيد ابراهيم ( زنده در 1385 ق ) فرزند سيد محمدحسين بروجردى , از علما و مفسران شيعه در عصر خويش .اين تفسير در هفت مجلد به زبان فارسى و شيوه روائى شامل تمامى قرآن كريم است .
مؤلف در اثر خويش پس از ذكر آيه نخست به ترجمه فارسى آن مى پردازد سپس روايات و احاديث وارده از طريق خاندان عصمت و طهارت (ع ) را ذيل هر آيه ذكر نموده و هنگام تفسير آيات احكام و آيات قصص قرآن به طور مبسوط به تفسير و بيان فقه و حكم آيه مى پردازد.
ايـن كـتـاب در 1335 – 1339 ش در تـهـران در هفت مجلد به قطع وزيرى طبع گرديده است گفتنى است كه مؤلف اين تفسير را از سه تفسير كهن شيعى تفسير عياشى , تفسير قمى و تفسير امام حسن عسكرى (ع ) گردآورى نموده و به فارسى نگاشته است .
منابع :
الذريعة , مستدركات , 26/217; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 1/35 – 36.
بيان الفرقان
اثـر شـيـخ مـجتبى قزوينى خراسانى ( 1315 – 1368 ق ) فرزند شيخ احمد, از بنيانگذاران مكتب تفكيك , اين تفسير به زبان فارسى در پنج جلد است .مؤلف بعضى از آيات قرآن كريم را مدنظر خويش قرار داد.و به شيوه مكتب تفكيك كه معارض فلاسفه است به شرح و تفسير و بيان نظريات خويش پرداخته است .
جلد اول در بيان توحيد قرآن و فرقهاى آن با توحيد فلسفه و عرفان .در مشهد مقدس به سال 1370 ق چاپ گرديده است .
جلد دوم در بيان وحى و نبوت از نظر قرآن و فرقهاى آن با وحى و نبوت به مشرب فلسفه و عرفان .
جـلـد سوم در بيان معاد قرآن و معاد جسمانى و وجوه فرق و تفاوت آن با معاد فلسفى و عرفانى ( معاد تجسمى ). جلد چهارم : در بيان نقش اساسى معصومين (ع ) در هدايت اصلى و ضرورت رجوع به معصوم براى فـهم قرآن و طلب هدايت از قرآن و بيان حديث مسلم ثقلين و رد مطالب سخيف غزالى در كتاب القسطاس المستقيم درباره عدم احتياج به معصوم .
جـلـد پـنـجم در بيان و تحليل مسائل غيبت و رجعت و شفاعت و تبيين احاديثى درباره غيبت و قيامت و علائم هر يك كه خلط شده است .
مـنابع :
كيهان فرهنگى , سال نهم اسفند ماه 1371, شماره 12; مستدركات اعيان الشيعة , 3/185; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , خانبابا مشار, 5/179; تفسير و تفاسير جديد, 205.
الجامعة فى تفسير سورة الواقعة
اثـر سـيـد محمدعلى هبة الدين ( 1301 – 1386 ق ) فرزند سيد حسين حسينى حائرى مشهور به سيد هبة الدين شهرستانى , از معاريف علماى شيعه .اين تفسير در يك مجلد به زبان عربى و شيوه كلامى است مؤلف اين اثر را به سوره واقعه اختصاص داده و با بهره گيرى از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) به تفسير و تاويل آيات پرداخته است .
شـهـرستانى داراى آثار متعدد ديگرى بدين قرار است :
1) كراسة آية الكرسى , در يك مجلد به زبان عربى و شيوه كلامى .
2) الـقرآن امام الكل فى الكل جامع الاصول التفسير و سائر العلوم الاسلامية , در يك مجلد به زبان عربى و شيوه كلامى و استدلالى مؤلف در اين اثر بحث خود را به كليات قرآن كريم اختصاص داده و سعى در اثبات اينكه تمام علوم و فنون از قرآن سرچشمه گرفته است مى نمايد.نسخه اصل سه تفسير فوق به خط مؤلف در كتابخانه وى در كاظمين موجود است .
3) تنزيه التنزيل فى اثبات صيانة المصحف الشريف من النسخ و النقص و التحريف , در يك مجلد به زبـان عـربى و ترجمه فارسى از مؤلف وى در اين اثر از طريق عقل و قرآن و روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) صيانت قرآن كريم را از تحريف و نقصان اثبات كرده است .اين كتاب و ترجمه فارسى آن در تهران چاپ شده است .
4) ادعـيـة القرآن او زبور المسلمين : در يك مجلد به زبان عربى شامل بخشى از قرآن كريم بدون تاريخ طبع گرديده است .
5) الـمـعـجـزة الخالدة فى وجوه اعجاز القرآن و شرح اسراره و حل طلاسمه , در يك جلد به زبان عربى شامل كلياتى از قرآن و وجوه اعجاز و اسرار آن و حل طلاسمه آن .اين كتاب مكررا در بغداد چاپ شده است .
6) الجامعة الاسلاميه و العقايد القرآنيه , مؤلف در اين اثر اصول خمسه رااز قرآن استخراج كرده و با بيانى زيبا و محققانه به شرح و تفسير آنها مى پردازد.نسخه اصل به خط مؤلف در كتابخانه عمومى كاظمين موجود است .
مـنـابـع :
تـاريـخ الـوزارات الامية , 1/50, 77 – 78; الذريعة , 17/58; معجم الدراسات القرآنية عند الـشـيـعـة الامية , 225; معجم المؤلفين العراقيين , 3/438 – 441; موسوعة العتبات المقدسه , 3; قسم الكاظمين , 69.
تفسير ريحان
اثـر سـيـد عليرضا ريحان ( 1330 – زنده در 1387 ق ) فرزند سيد محمد حسينى مدرس سعيدى يزدى معروف به سيد ريحان .
اين تفسير در چند مجلد به زبان فارسى شيوه استدلالى و كلامى شامل تمام قرآن كريم است .
مجلد اول آن در تهران طبع گرديده است .
مـنـابـع :
الـذريعة , مستدركات , 26/245; آثار الحجة , 2/262; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 4/565.
آيات الاحكام
اثر سيد يحيى يزدى ( م 1389 ق ), از علماى نجف اشرف .اين تفسير در يك مجلد به زبان عربى و شيوه استدلالى شامل بخشى از قرآن كريم است .مـؤلـف در ايـن اثـر آيـات احـكام قرآن مجيد را گردآورى نموده سپس به ترتيب كتب فقهيه از طـهـارات تـا ديـات احكام فقهى هر آيه را با بهره گيرى از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) بيان مى كند.
اين تفسير در نجف اشرف توسط چاپخانه الداب طبع گرديده است .
منبع : معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية , 4.
معرفة القرآن
اثـر شيخ محمد حسن ( نجف 1333 – بمبئى ح 1390 ق ) فرزند شيخ ابوالقاسم كاشانى مشهور به نجفى , از علماى شيعه و ائمه فتوى و جماعت در مسجد ايرانيان بمبئى .
تفسير مورد بحث در يك مجلد بزرگ به زبان فارسى و شيوه كلامى و روائى شامل تمام قرآن كريم است .
مؤلف مباحثى از تمام علوم قرآن و فنون متعلق به تفسير و تاويل آيات محكم و متشابه و همچنين اعـجـاز و لـزوم تـعـليم و حفظ قرآن و فضيلت تلاوت آن و تجويد و معرفت تفسير را شرح و بيان مى كند.
و اين اثر را مرتب بر چهل باب نموده است .اين تفسير به زبان گجراتى ترجمه شده است .
راقـم ايـن سطور نسخه اصل مؤلف را در كتابخانه وى در بمبئى در سال 1385 ق مشاهده نموده است .
منابع :
الذريعة , 21/260; معجم الدراسات القرآنية 281; نقباء البشر, 1/380; يادداشتهاى شخصى .
تفسير عصار
اثـر سيد كاظم عصار ( كاظمين 1306 ق – تهران ح 1390 ق ) فرزند سيد محمد حسينى لواسانى تهرانى معروف به عصار, از اساتيد فلسفه و عرفان در تهران .اين تفسير در دو رساله به زبان فارسى و شيوه فلسفى است .
مؤلف با مشرب فلسفى و عرفانى خويش به تفسير و تاويل سوره الفاتحه پرداخته است .
نـخست در دو رساله سپس با تصحيح و تحقيق سيد جلال الدين آشتيانى در يك مجلد ( در 1350 ش ) طبع گرديده است .
مـنـابـع :
تفسير عصاره ; تفسير و تفاسير جديد, 175; تاريخ مدرسه عالى سپهسالار, 169; فهرست كتابهاى چاپى فارسى , 1/139; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 5/30.
للى المنثور فى تفسير سورة الطور
اثر سيد ابوالفضل نبوى ( 1345 ق – زنده در 1390 ق ) فرزند سيد على حسينى نبوى قمى .اين تفسير در يك مجلد به زبان فارسى و شيوه كلامى شامل بخشى از قرآن كريم .مـؤلـف در ايـن اثر خويش به تفسير و تاويل سوره طور به سبك كلامى با بهره گيرى از روايات و احاديث ائمه اطهار (ع ) پرداخته است و در 1380 ق در قم به طبع رسيده است .
منابع :
الذريعة , 18/264; معجم الدراسات القرآنية , 249; فهرست كتابهاى چاپى فارسى , 4/4355.
المتشابه من القرآن
اثر محمد على حلى ( زنده در 1390 ق ), از فضلا و محققان معاصر.اين تفسير در يك مجلد به زبان عربى شامل بخشى از قرآن كريم است .مـؤلف آيات متشابه و كلمات غريب قرآن مجيد را گردآورى نموده سپس به سبك ادبى و كلامى به شرح و تاويل و تفسير آنها مى پردازد.اين تفسير در بيروت به سال 1966 م طبع گرديده است .
اثر ديگر محمد على حلى الكون و القرآن نام دارد و آن در يك مجلد به زبان عربى و شيوه كلامى و استدلالى , شامل بخشى از قرآن است .مـؤلف در اين اثر آيات متعلق به آفرينش و آسمان و ستارگان را از قرآن گردآورى نموده سپس سعى مى كند آنها را بر وفق علوم و فنون جديد تفسير كند.اين تفسير در موصل بدون تاريخ تجديد طبع شده است .
منابع :
معجم الدراسات القرآنية , 180, 248, 260; معجم المؤلفين العراقيين , 3/210.
تفسير سورة الانبياء
اثـر سيد احمد هندى ( 1320 – 1392 ق ) فرزند سيد رضا موسوى هندى نجفى , از علما و شعراى نجف اشرف و از برجستگان خاندان آل هندى ( – آل هندى ). اين تفسير در يك مجلد به زبان عربى شامل شرح و بيان سورة الانبياء است .
آقابزرگ تهرانى از اين اثر در طبقات اعلام الشيعة با عنوان تفسير سورة الانبياء نام برده است .
كـوركـيـس عواد در معجم المؤلفين العراقيين آن را با نام تفسير قصص الانبياء ياد كرده است كه شامل آيات قصص انبياء از سوره هاى مختلف قرآن است .احتمال دارد هر دوى آنها متحد باشند.
اين تفسير در نجف اشرف بدون تاريخ طبع گرديده است .هـمـيـن مـؤلف در زمينه قرآن پژوهى اثر ديگرى نيز دارد به نام فى ظل الوحى , در يك مجلد, به زبان عربى , و شيوه استدلالى .
شامل بخشى از قرآن كريم است .اين تفسير در 1961 م در نجف طبع گرديده است .
مـنـابـع :
شـعـراء الـغـرى , 1/285; معجم الدراسات القرآنية , 87; معجم رجال الفكر, 467; معجم المؤلفين العراقيين , 1/100; نقباء البشر, 1/100.
تفسير آيات مشكله
اثر حاج يوسف شعار ( 1320 – 1394 ق ), از مفسران و مدرسين علوم قرآن كريم معاصر.تفسير مورد بحث در يك مجلد به زبان فارسى و شيوه استدلالى شامل بخشى از قرآن كريم است .مـؤلف در اين اثر آيات مشكله قرآن كريم را گردآورى نموده سپس به تفسير و تاويل آنها پرداخته است .اين كتاب در تبريز طبع گرديده است .
مـؤلـف داراى آثار ديگرى بدين شرح است :
1) محكمات و متشابهات در قرآن , و آن در يك جزء به زبان فارسى و شيوه استدلالى در تفسير و تاويل آياتى از قرآن كه مورد نظر مؤلف بوده است .اين كتاب در تبريز طبع شده است .
2) تفسير سوره جمعه و منافقون , در يك مجلد به زبان فارسى و شيوه استدلالى و خطابى است .مـؤلـف اين اثر را به تفسير سوره هاى جمعه و منافقون اختصاص داده و به تفسير و تاويل آيات اين دو سوره پرداخته است .اين تفسير نيز در تبريز به چاپ رسيده است .
3) مقدمات تفسير, در يك جزء به زبان فارسى است .مـؤلـف در اثر خويش به كليات علوم قرآن كريم پرداخته و مدخل تفسير مى باشد و در تبريز چاپ شده است .
مـنـابع :
تفسير و تفاسير جديد, 37, 200; فهرست كتابهاى چاپى فارسى , 1/1385 به بعد; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 6/894.
تفسير قرآن شريف
اثر سيد ضياءالدين طباطبائى ( 1310 – 1395 ق ) فرزند سيد على بن مرتضى طباطبائى يزدى , از رجال سياسى ايران و نخست وزير پس از كودتاى 1299 ش .
اين تفسير در يك مجلد, به زبان فارسى , و شيوه استدلالى , شامل بخشى از قرآن كريم است .
ايـن اثـر به تفسير سوره هاى يس , تكوير و توحيد اختصاص دارد, و در تهران به سال 1374 ق طبع گرديده است .
منابع :
الذريعة , 17/58; معجم الدراسات القرآنية , 226; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 3/571.
تفسير رفيعى
اثر آيت اللّه سيد ابوالحسن ( 1306 – 1396 ق ) فرزند سيد ميرزا ابراهيم معروف به رفيعى قزوينى , از مشاهير حكماء و مراجع تقليد, از شاگردان شيخ عبدالكريم حائرى و ميرزا حسن كرمانشاهى و ميرزا هاشم اشكورى .
ايـن تـفـسـير شامل مجموعه اى از آيات قرآن كريم از سوره هاى مختلف قرآن از جمله سوره هاى بـقـره , تـوحـيـد, يـس , جمعه , اعلى , حديد و سوره زلزال كه مفسر آنها را بر وفق مذاق فلسفى و عرفانى خويش براى تفسير انتخاب كرده است و به تاويل و تفسير آنها پرداخته است .
اين تفسير آكنده از دقائق فلسفى و عرفانى و در نوع خويش كم نظير است .نـسـخـه اصـل به خط مفسر در كتابخانه مؤلف در تهران محفوظ است و راقم اين سطور آن را در 1393 ق مشاهده نموده است .
مـؤلـف داراى اثر ديگرى به نام تفسير آيه الر تلك آيات الكتاب الحكيم دارد كه در بيان و تاويل آيه اول و دوم سوره يونس است .
مفسر با مذاق فلسفى و عرفانى خويش به شرح دقايق و حقايق نبوت و وحى پرداخته است .
اين تفسير را يكى از برجسته ترين شاگردان مؤلف آية اللّه حسن زاده آملى استنساخ كرده است .
مـنـابع :
گنجينه دانشمندان , 6/156; مستدركات , اعيان الشيعة , 3/7; مقدمه مجموعه رسائل و مقالات فلسفى , 1/69.
اطيب البيان فى تفسير القرآن
اثر سيد عبدالحسين طيب ( زنده در 1396 ق ), از علماى معاصر.اين تفسير در چهارده مجلد, به زبان فارسى شامل تمام قرآن كريم است .شيوه اين تفسير مزجى و استدلالى است .
چهارده مجلد آن تماما طبع گرديده است .
منبع : تفسير اطيب البيان فى تفسير القرآن .
تفسير القرآن الكريم (تفسير خمينى )
اثـر سـيـد مصطفى خمينى ( 1349 – 1397 ق ) فرزند امام خمينى رهبر انقلاب اسلامى ايران , از شاگردان پدرش و آيت اللّه بروجردى و محقق داماد بود.
تفسير مورد بحث در چهار مجلد, به زبان عربى و شيوه استدلالى و فلسفى و عرفانى شامل بخشى از قرآن كريم است .
مـؤلـف نـخـسـت يـك مقدمه كوتاه در دو بخش ياد مى كند كه اول به علم تفسير و معنى تفسير مـى پـردازد و دوم بـحـث خـود را به نامهاى چهارگانه قرآن و فرقان و الكتاب و الذكر اختصاص مى دهد.
سـپس تفسير را از سوره فاتحة آغاز كرده و تا آيه 46 سوره بقره ( الذين يظنون انهم ملاقوا ربهم و انهم اليه راجعون ) پيش رفته است ولى بقيه را اجل مهلت به اتمام آن نداده است .
شيوه اين تفسير مفصل و دايرة المعارف گونه است .
ايـن تـفـسـير مكررا طبع گرديده و از بهترين چاپهاى آن تحقيق و تصحيح آقاى محمد سجادى اصفهانى است كه در 1362 ش توسط وزارت ارشاد اسلامى طبع و منتشر گشته است .
منابع : تفسير القرآن الكريم خمينى ; معجم الدراسات القرآنية , 102.
تفسير قرآن راشد
اثر حسينعلى راشد ( 1324 ق – ح 1397 ق ) فرزند شيخ عباس تربتى معروف به راشد, از متكلمان و خطباى مشهور معاصر كه گفتارهاى دينى راديويى اش شنونده بسيار داشت .
تفسير مورد بحث در يك مجلد به زبان فارسى , شامل شرح سوره الحمد و بقره است .
مؤلف در تفسير آيات , شيوه مزجى را به كار برده است .اين اثر در سال 1371 ش توسط انتشارات اطلاعات در تهران طبع گرديده است .
منابع :
تفسر راشد; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى , 2/927 – 928.
تفسير مطهرى
مفسر آيت اللّه مرتضى مطهرى ( 1338 – شهيد در 1399 ق ) فرزند محمد حسين , از مشاهير علما و حـكـمـا و اصـلاحـگـران عصر جديد, برجسته ترين شاگرد علامه طباطبائى و امام خمينى ( – مطهرى , مرتضى ). مـفـسـر داراى تـفسيرهاى متعدد بر سوره هاى مختلف قرآن كريم است كه شفاهى و بر روى نوار ضبط شده بود و بعدا بازنويسى و تدوين و چاپ گرديده است .
از آثـار تـفـسـيـرى و قرآن پژوهى او عبارتند از: تفسير سوره هاى حمد و بقره كه توسط انتشارات صدراى قم در 1359 ش چاپ شده است .
و هـمچنين داراى تفسير بر سوره هاى انشراح , قدر, زلزله , عاديات , عصر, معارج , تين , علق , بينه , قـدر, قـارعه , و الليل , و الضحى , همچنين بر پنجاه و هفت سوره قرآن كريم از اواخر جزء بيست و چهار تا نزديك به پايان قرآن مى باشد.
از آثـار ديگر مفسر در علوم قرآن كريم عبارت است از جهاد و موارد مشروعيت آن در قرآن , انسان در قـرآن , آشـنائى با قرآن , و همچنين قسمتى از تفسيرها و آثار وى در علوم قرآن مجيد به عربى تـرجـمـه گرديده است و آنها عبارتند از: التعرف على القرآن الكريم , تفسير سورة الملك , تفسير الـقـرآن ( مـحـاضـرات عامه و خاصة ), التفكر فى القرآن , الجهاد و حالاته , المشروعة فى القرآن , القرآن و مسالة من الحياة القرآن يستدل بالحياة على التوحيد, معرفة القرآن .
منابع :
مستدركات , اعيان الشيعة , 1/221; معجم الدراسات القرآنية , 69 به بعد.
تفسير و تفاسير قرآن //عبدالحسين شهيدى صالحى