کشف الأسرار و عده الأبرار رشید الدین میبدى سوره الزمر آیه ۱-۸

۳۹- سوره الزمر- (مکیه)

۱- النوبه الاولى‏

(۳۹/ ۸- ۱)

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» بنام خداوند فراخ بخشایش مهربان‏

تَنْزِیلُ الْکِتابِ‏ فرو فرستادن این نامه، مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ (۱) از اللَّه است آن تواناى تاونده دانا.

إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِ‏ ما فرو فرستادیم بتو این نامه براستى، فَاعْبُدِ اللَّهَ‏ پس اللَّه را پرست‏ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ (۲) پرستش وى را و دین وى را پاک دارنده از شک و نفاق.

أَلا لِلَّهِ الدِّینُ الْخالِصُ‏ آگاه باشید[۱] که اللَّه راست سزا و واجب پرستش پاک از انباز گرفتن با او و بگمان بودن در یگانگى او و در سخن او، وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ و ایشان که فرود از اللَّه خدایان گرفتند، ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِیُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى‏ و میگویند نمى‏پرستیم ایشان را تا مگر نزدیک کنند ما را با اللَّه نزدیکى، إِنَّ اللَّهَ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ‏ اللَّه داورى کند میان ایشان، فِی ما هُمْ فِیهِ یَخْتَلِفُونَ‏ در آنچه ایشان در آن اختلاف‏[۲] میگویند إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی‏ اللَّه راه ننماید، مَنْ هُوَ کاذِبٌ کَفَّارٌ (۳) کسى را که او دروغ زن است ناسپاس ناگرویده،

لَوْ أَرادَ اللَّهُ أَنْ یَتَّخِذَ وَلَداً اگر اللَّه خواستى که فرزندى گیرد، لَاصْطَفى‏ مِمَّا یَخْلُقُ ما یَشاءُ خود گزیدى از آنچه مى‏آفریند آنچه خواستى،سُبْحانَهُ‏ پاکى و بى‏عیبى ویراست، هُوَ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (۳) اوست خداى یکتا فرو شکننده همگان.

خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ‏ بیافرید هفت آسمان و هفت زمین، بِالْحَقِ‏ بفرمان روان، یُکَوِّرُ اللَّیْلَ عَلَى النَّهارِ بر مى‏پیچد شب بر روز، وَ یُکَوِّرُ النَّهارَ عَلَى اللَّیْلِ‏ و برمى‏پیچد روز بر شب، وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ و نرم کرد و روان آفتاب و ماه، کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّى‏ هر دو میروند هنگامى را نام زده کرده از سرانجام جهان، أَلا هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفَّارُ (۵) آگاه باشید که اوست آن تواناى تاونده آمرزگار پوشنده.

خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَهٍ بیافرید شما را از یک تن، ثُمَّ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها پس بیافرید از ان یک تن جفت او، وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ الْأَنْعامِ‏ و فرو فرستاد شما را از چهارپایان خوردنى، ثَمانِیَهَ أَزْواجٍ‏ هشت جفت [نر جفت ماده و ماده جفت نر]، یَخْلُقُکُمْ فِی بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ‏ مى‏آفریند شما را در شکمهاى مادران شما، خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ‏ آفرینشى از پس آفرینشى، فِی ظُلُماتٍ ثَلاثٍ‏ در سه تاریکى، ذلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ‏ آن کس که این میکند اللَّه است خداوند شما، لَهُ الْمُلْکُ‏ پادشاهى او راست، لا إِلهَ إِلَّا هُوَ نیست خدایى جز او، فَأَنَّى تُصْرَفُونَ (۶) چون مى‏برگردانند شما را از راه راست و کار راست و سخن راست!

إِنْ تَکْفُرُوا اگر همه کافر شوید و به نگروید، فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنْکُمْ‏ اللَّه بى‏نیاز است از شما، وَ لا یَرْضى‏ لِعِبادِهِ الْکُفْرَ و بندگان خویش را کفر نپسندد، وَ إِنْ تَشْکُرُوا و اگر سپاس دارید و بگروید، یَرْضَهُ لَکُمْ‏ پسندد آن شما را، وَ لا تَزِرُ وازِرَهٌ وِزْرَ أُخْرى‏ و نکشد هیچ بارکشى بار کسى دیگر [و نگیرند کسى را بگناه کسى دیگر]، ثُمَّ إِلى‏ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ‏ پس با خداوند شماست بازگشت شما، فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ‏ تا خبر کند شما را بآنچه میکردید، إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (۷) که او داناست بهر چه در دلهاست.

وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ و آن گه که بمردم رسد گزندى، دَعا رَبَّهُ‏ خواند خداوند خویش را، مُنِیباً إِلَیْهِ‏ بازگشته با وى بدل، ثُمَّ إِذا خَوَّلَهُ نِعْمَهً مِنْهُ‏ پس آن گه که او را نعمتى داد از خود وزیر دست او کرد آنچه خواست، نَسِیَ‏ فراموش کرد و بگذاشت، ما کانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ‏ آن رنج که اللَّه رامى با آن خواند تا آن را ببرد ازین پیش‏[۳]، وَ جَعَلَ لِلَّهِ أَنْداداً و خداى را همتایان گفت و انبازان نهاد [و جز از سبب ندید]، لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِهِ‏ تا خویشتن را از راه سپاس دارى گم کند، قُلْ‏ گوى اى محمد، تَمَتَّعْ بِکُفْرِکَ قَلِیلًا روزگار مى‏فرا گذار بکفر خویش روزى چند اندک، إِنَّکَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ (۸) که تو از دوزخیانى.

النوبه الثانیه

این سوره را دو نام است: سوره الزمر و سوره الغرف. قال وهب بن منبه الیمانى: من احبّ ان یعرف قضاء اللَّه عزّ و جلّ فى خلقه فلیقرأ سوره الغرف. این سوره چهار هزار و هفتصد و هشت حرف است و هزار و صد و نود و دو کلمت و هفتاد و پنج آیت. جمله به مکه فرو آمد از آسمان مگر سه آیت که به مدینه فروآمد: «قُلْ یا عِبادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا» الى تمام ثلث آیات. و درین سوره هفت آیت منسوخ است بآیت سیف یکى: إِنَّ اللَّهَ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ فِی ما هُمْ فِیهِ یَخْتَلِفُونَ‏. دیگر: فَاعْبُدُوا ما شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ‏. سوم: أَ لَیْسَ اللَّهُ بِعَزِیزٍ ذِی انْتِقامٍ‏. چهارم: قُلْ یا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى‏ مَکانَتِکُمْ إِنِّی عامِلٌ‏. پنجم: فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتِیهِ عَذابٌ یُخْزِیهِ وَ یَحِلُّ عَلَیْهِ عَذابٌ مُقِیمٌ‏. ششم: فَمَنِ اهْتَدى‏ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما یَضِلُّ عَلَیْها وَ ما أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِوَکِیلٍ‏. هفتم: قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ … الآیه نسخ معناها بآیه السّیف.

وعن ابىّ بن کعب قال قال رسول اللَّه (ص): «من قرأ سوره الزّمر لم یقطع اللَّه رجاءه و اعطاه ثواب الخائفین».

وعن عائشه قالت: کان رسول اللَّه (ص) یقرأ کلّ لیله بنى اسرائیل و الزّمر.

قوله: تَنْزِیلُ الْکِتابِ‏ اى- هذا تنزیل الکتاب. و قیل: تنزیل الکتاب مبتدا و خبره «مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ‏» اى- تنزیل القرآن من اللَّه لا کما یقول المشرکون انّ محمّدا تقوله من تلقاء نفسه. و قیل: معناه تنزیل الکتاب من اللَّه فاستمعوا له و اعملوا به، «العزیز» فى سلطانه «الحکیم» فى تدبیر.

«إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِ‏» یعنى لاثبات الحقّ و هو الایمان باللّه و صفاته.

و قیل: بالصّدق فى الاخبار عمّا کان و عمّا یکون و قیل: «بالحقّ» یعنى بما حقّ فى الکتب من انزاله علیک، و لیس قوله: «إِنَّا أَنْزَلْنا» تکرارا لانّ الاوّل کالعنوان للکتاب، و الثانى لبیان ما فى الکتاب.

«فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ‏»- الخطاب للنّبى، و المراد به هو و امّته، اى- اعبدوه مخلصین له الطّاعه من غیر شائبه شکّ و نفاق، «أَلا لِلَّهِ الدِّینُ الْخالِصُ‏»- «الدین» هاهنا کلمه لا اله الا اللَّه و قیل: هو الاسلام. و قیل: هو الطّاعه، یعنى: الا للَّه الطّاعه الخالصه الّتى تقع موقع القبول. و قیل: معناه لا یستحقّ الدّین الخالص الّا للّه.

قال النّبی (ص): «قال اللَّه سبحانه: من عمل لى عملا اشرک فیه معى غیرى فهو له کلّه و انا منه برى‏ء و انا اغنى الاغنیاء عن الشّرک».

وقال صلّى اللَّه علیه و سلّم: «لا یقبل اللَّه عملا فیه مقدار ذره من ریاء».

«وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ» یعنى الاصنام، «ما نَعْبُدُهُمْ‏»- القول هاهنا مضمر، اى- و یقولون ما نعبدهم، «إِلَّا لِیُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ‏»- قال قتاده: انهم کانوا اذا قیل لهم: من ربکم و من خلقکم و من خلق السماوات و الارض؟ قالوا: اللَّه. فیقال لهم: فما معنى عبادتکم الاوثان؟

قالوا: «لِیُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى‏» اى- قربى، و هو اسم اقیم مقام لمصدر کانّه قال، الا لیقرّبونا الى اللَّه تقریبا و یشفعوا لنا عند اللَّه. قیل: هم الملائکه و عیسى و عزیر.

«إِنَّ اللَّهَ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ فِی ما هُمْ فِیهِ یَخْتَلِفُونَ‏» اى- یحکم بین المسلمین و المشرکین فیظهر المحقّ من المبطل، و هذا ردّ لقولهم و وعید و قیل: هذا الاختلاف قوله: فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَیْنِهِمْ‏ فالاحزاب من النّصارى تحزبوا فى عیسى و افترقوا ثلث فرق: النّسطوریّه و الملکائیّه و الیعقوبیّه، فرقه تقول: عیسى هو اللَّه، و فرقه تقول: هو ابن اللَّه، و فرقه تقول:هو شریک اللَّه، و فى ثلاثتهم نزل قوله عزّ و جلّ: لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ‏ و قوله: لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَهٍ، و قوله: أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ … الآیه.

«إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی‏» لا یرشد الى دینه. و قیل: لا یهدى الى الجنّه «مَنْ هُوَ کاذِبٌ‏» فى قوله: الملائکه بنات اللَّه، و عزیر ابن اللَّه، و المسیح ابن اللَّه، «کَفَّارٌ» یکفر نعمته و یعبد غیره.

«لَوْ أَرادَ اللَّهُ أَنْ یَتَّخِذَ وَلَداً» کما زعموا، «لَاصْطَفى‏ مِمَّا یَخْلُقُ ما یَشاءُ» یعنى الملائکه، کما قال: «لَوْ أَرَدْنا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لَاتَّخَذْناهُ مِنْ لَدُنَّا». و قیل: معناه لو اتّخذ من خلقه ولدا لم یتّخذه باختیارهم بل یصطفى من خلقه من یشاء، ثمّ نزّه نفسه فقال سبحانه تنزیها له عن ذلک ممّا لا یلیق بطهارته: «هُوَ اللَّهُ الْواحِدُ» لا شریک له «الْقَهَّارُ» لخلقه.

«خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِ‏» یعنى بقوله الحقّ و هو «کن». و قیل: خلقهما لاقامه الحقّ بهما، «یُکَوِّرُ اللَّیْلَ عَلَى النَّهارِ وَ یُکَوِّرُ النَّهارَ عَلَى اللَّیْلِ‏» ینقص من اللّیل فیزید فى النّهار و ینقص من النّهار فیزید فى اللّیل فما نقص من اللّیل دخل فى النّهار و ما نقص.

من النّهار دخل فى اللّیل، و منتهى النقصان تسع ساعات و منتهى الزّیاده خمس عشره ساعه، و معنى الکور- الزّیاده، من قولهم: نعوذ باللّه من الحور بعد الکور، اى- من النّقصان بعد الزّیاده. و قیل: اصل التکویر- اللفّ و الجمع، و منه کور العمامه و منه کاره القصّار.

«وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ» ذلّلهما لمنافع بنى آدم، «کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّى‏» یعنى یجریان من ادنى منازلهما الى اقصى منازلهما، ثمّ یعودان کذلک لا یجاوزانه.

و قیل:«الاجل المسمّى» قیام السّاعه، «أَلا هُوَ الْعَزِیزُ» اى- الا من فعل ذلک هو العزیز الّذى لا یغالب فى ملکه، «الْغَفَّارُ» الّذى لا یتعاظمه غفران الذّنوب و ان کثرت.

بعضى اهل علم گفته‏اند: آفتاب شصت فرسنگ است و ماه چهل فرسنگ: و از ابن عباس روایت کرده‏اند که آفتاب چندان است که همه زمین از شرق تا غرب و ماه چندان که نیمه زمین. و فى روایه اخرى سئل ابن عباس: کم طول الشمس و القمر و کم‏ عرضها؟ فقال: تسع مائه فرسخ فى تسع مائه فرسخ و طول الکواکب اثنا عشر فرسخا فى اثنى عشر فرسخا. و گفته‏اند: آفتاب از نور کرسى آفرید و کرسى از نور عرش آفرید و عرش از نور کلام خود آفرید، قال اللَّه تعالى: إِنَّما قَوْلُنا لِشَیْ‏ءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ‏ و گفته ‏اند: ربّ العزّه هر یکى را از این آفتاب و ماه گردونى آفریده که سیصد و شصت گوشه دارد، بر هر گوشه‏اى فریشته ‏اى موکّل کرده تا آن را میکشد، چون بمغرب فرو شوند همى روند تا زیر عرش ملک جلّ جلاله، فذلک قوله تعالى: وَ الشَّمْسُ تَجْرِی لِمُسْتَقَرٍّ لَها و قد سبق شرحه.

و عن ابى امامه الباهلى قال قال رسول اللَّه (ص): «و کلّ بالشمس سبعه املاک یرمونها بالثّلج و لو لا ذلک ما اصابت شیئا الّا احرقته»

و عن حیان بن عطیه قال: الشمس و القمر و النجوم فى فلک بین السماء و الارض تدور. گفته ‏اند:

چهار چیز در عالم یگانه است و آثار ایشان بهمه عالم رسیده، آفتاب یکى و ماه یکى و نور ایشان بهمه عالم رسیده، این دلیل است که اللَّه جلّ جلاله یکى و قدرت و رحمت وى بهمه عالم رسیده، و به قال اللَّه عزّ و جلّ. وَ هُوَ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدِیرٌ وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‏ءٍ. و گفته‏اند: ستارگان آسمان دو قسم‏اند قسمى بر آفتاب گذر کنند و از وى روشنایى گیرند و قسمى آفتاب بر ایشان گذر کند و ایشان را روشنایى دهد. از روى اشارت میگوید: مؤمنان دو گروه‏اند گروهى بدرگاه شوند بجهد و اجتهاد تا نور هدایت یابند لقوله تعالى: وَ الَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا و گروهى آنند که عنایت ازلى بر ایشان گذر کند و ایشان را نور معرفت دهد لقوله: أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى‏ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ‏.

قوله: خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَهٍ یعنى آدم «ثُمَّ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها» یعنى حواء خلقت من قصیرى آدم و هو آخر اضلاعه.

وفى الخبر: «لن تستقیم المرأه على خلق انها خلقت من ضلع اعوج».

«وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ الْأَنْعامِ»- معنى الانزال هاهنا الاحداث و الانشاء کقوله: أَنْزَلْنا عَلَیْکُمْ لِباساً. و قیل: انزل الماء الّذى هو سبب نبات القطن الّذى یکون منه اللّباس و سبب النّبات الّذى تبقى به الانعام. و قیل: انزلنا من الجنّه على آدم. و قیل: «أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ الْأَنْعامِ‏» اى- جعلها لکم نزلا و رزقا. «ثَمانِیَهَ أَزْواجٍ‏» یعنى ثمانیه اصناف، «مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ‏ وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ» و خصّت هذه بالذّکر لکثره الانتقاع بها من اللّبن و اللّحم و الجلد و الشعر و الوبر. الازواج جمع زوج، و الزّوج- الفرد له مثل، و قد یقال لهما زوج تقول: زوج حمامه و زوج خفّ.

«یَخْلُقُکُمْ فِی بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ‏» اى- فى ارحامهنّ «خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ‏» نطفه ثمّ علقه ثمّ مضغه ثمّ عظما ثمّ لحما ثمّ انشأناهم خلقا آخر صوّرهم ثمّ نفخ فیهم الرّوح، نظیره قوله: وَ قَدْ خَلَقَکُمْ أَطْواراً. و قیل: «خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ‏» اى- خلقا فى بطن الامّ بعد خلق فى صلب آدم علیه السّلام، «فِی ظُلُماتٍ ثَلاثٍ‏» یعنى البطن و الرّحم و المشیمه. «ذلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ‏» اى- الّذى خلق هذه الاشیاء هو ربکم على الحقیقه، «لَهُ الْمُلْکُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ‏» عن طریق الحقّ بعد هذا البیان؟

«إِنْ تَکْفُرُوا» یا اهل مکه «فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنْکُمْ‏» اى- عن عبادتکم کقوله: إِنْ تَکْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِیٌّ حَمِیدٌ. و کقوله: فَکَفَرُوا وَ تَوَلَّوْا وَ اسْتَغْنَى اللَّهُ‏، «وَ لا یَرْضى‏ لِعِبادِهِ‏» اى- لعباده المؤمنین «الْکُفْرَ» و هم الّذین قال اللَّه تعالى:

إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ‏ فیکون عامّا فى اللّفظ خاصّا فى المعنى کقوله: عَیْناً یَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ‏ یعنى بعض عباد اللَّه و اجراه قوم على العموم، و هو قول السّلف قالوا:کفر الکافر غیر مرضىّ للَّه عزّ و جلّ و ان کان بارادته و افعال العباد کلّها خیرها و شرّها مخلوقه للَّه عزّ و جلّ و ان کان بارادته و افعال العباد مراده له لا تجرى فى الملک و الملکوت طرفه عین و لا فلته خاطر و لا لفته ناظر الّا بقضاء اللَّه و قدره و بارادته و مشیّته، و لا رادّ لقضائه و لا معقّب لحکمه یضلّ من یشاء و یهدى من یشاء لا یسئل عمّا یفعل و هم یسئلون».

بدانکه افعال بندگان نیک و بد ایشان طاعت و معصیت ایشان حرکات و سکنات ایشان همه بقضا و حکم اللَّه است و بارادت و مشیّت او، هر چه هست و بود و خواهد بود همه بتدبیر و تقدیر او، آن کند که خود خواهد و کس را نرسد که اعتراض کند بر حکم و فعل او، کوزه‏گر را رسد در حرفت خود که از بعضى گل کوزه کند و از بعضى کاسه و از بعضى خنبره‏[۴]؛ و کس را نرسد که اعتراض کند بر وى، سلطان را رسد که بعضى بندگان خود را ستوربانى دهد و بعضى را خزینه دارى و بعضى را جان دارى؛ و کس را نرسد که برو اعتراض کند، پس خداوند کونین و عالمین که هفت آسمان و هفت زمین ملک و ملک اوست همه بنده و چاکر او؛ اگر یکى را بخواند و بنوازد و یکى را براند و بیندازد؛ کرا رسد که بر او اعتراض کند، بسیار فعلها بود که از ما زشت بود و از اللَّه نیکو بود و پسندیده، او را جلّ جلاله تکبّر رسد و ازو نیکو بود و ما را نرسد و از ما زشت بود زیرا که او خداوندست و ما بنده، او آفریدگارست و ما آفریده، او جلّ جلاله آن کند که خود خواهد و آنچه خواهد که کند؛ کردش نیکو بود زیرا که نخواهد که کند مگر آنکه در حکمت نیکو بود.

نگونسار باد معتزلى که گفت: اللَّه گناه نخواهد بر بنده که خواستن گناه زشت بود، نه چنانست که معتزلى گفت، اللَّه در ازل آزال دانست که بنده چکند نخواست که آنچه وى داند چنان نبود که پس علم وى خطا بود، اللَّه در ازل دانست که قومى کافر شوند و اللَّه ایشان را بیراه کند چنانک فرمود: «وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى‏ عِلْمٍ» چون از کسى کفر داند و آن گه نخواهد که آن کفر که از وى داند هم چنان بود و خواهد که از وى ایمان بود پس خواسته بود که علم وى خطا شود و آن در خداوندى نقص بود تعالى اللَّه عمّا یقول المعتزلى علوّا کبیرا.

اعتقاد چنان کن که حقّ جلّ جلاله از ما گناه داند و ما جز آن نکنیم که وى از ما داند و آن دانش وى گناه را بر وى عیب نه و ما را در علم وى حجّت نه، همچنین گناه ما بارادت و خواست اوست و آن خواستن گناه از وى زشت نه و خواست وى ما را حجت نه، و درین خواستن گناه از ما غرض آنست تا دانسته وى حاصل آید همچنانک وى دانست. قال عمر بن عبد العزیز: اذا خاصمتکم القدریه فخاصموهم بالعلم تخصموهم، معنى ذلک انّ الرّجل اذا اقرّ بانّ اللَّه عزّ و جلّ علم من العبد ما هو عامله ثمّ قال: لم یشأ اللَّه ان یعمل العبد ما علم منه فقد نقض فى نفسه ما حاول ابرامه و وصف اللَّه با عجز عجز، و ان قال لم یعلم من العبد ما هو عامله فقد وصف اللَّه بالجهل و لهم الویل‏ ممّا یصفون.

قوله: وَ إِنْ تَشْکُرُوا یَرْضَهُ لَکُمْ‏- معنى الشکر هاهنا التّصدیق و التوحید یعنى:ان تؤمنوا بربکم و توحّدوه یرضه لکم فیثیبکم علیه. قرأ ابو عمرو: «یرضه» ساکنه الهاء، و یختلسها اهل المدینه، و عاصم و حمزه و الباقون بالاشباع. «وَ لا تَزِرُ وازِرَهٌ وِزْرَ أُخْرى‏» ان لا یؤخذ احد بذنب غیره، «ثُمَّ إِلى‏ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ» فیحاسبکم علیها و یجازیکم.

«وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ» اى- بلاء و شدّه؛ «دَعا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ‏» راجعا الیه مستغیثا به، اى- لم یدع سواه لعلمه بانه لا یقدر على کشف الضرّ غیره، «ثُمَّ إِذا خَوَّلَهُ‏» اى- اعطاه «نِعْمَهً مِنْهُ‏» اى- من اللَّه. التّخویل- التملیک، و الخول على وجهین: الخول- الخدم و المالیک و ربما ادخلوا فیه الانعام، و الخول- السّاسه، یقال: فلان تخول اهله، اى- یسوسهم و یمونهم، و واحد الخول خائل.

وفى الخبر فى صفه ملوک آخر الزّمان:«یتّخذون دین اللَّه دخلا و مال اللَّه دولا و عباد اللَّه خولا»

معناه: یقهرونهم و یتّخذونهم عبیدا.

«نَسِیَ ما کانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ‏» اى- نسى الضرّ الّذى کان یدعو اللَّه الى کشفه، هذا کقوله: مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنا إِلى‏ ضُرٍّ مَسَّهُ‏ و قیل: نسى اللَّه الّذى کان یدعوه، فیکون «ما» بمعنى «من»، کقوله: «وَ لا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ».

«وَ جَعَلَ لِلَّهِ أَنْداداً لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِهِ‏» یعنى لیزلّ عن دین الاسلام و عن سبیل الشکر.

و اللّام لام العاقبه، و قرئ بضمّ الیاء، اى- لیضلّ نفسه عن الشکر. و قیل: لیضلّ النّاس، و اللّام لام العلّه.

«قل» یا محمد لهذا الکافر، «تَمَتَّعْ بِکُفْرِکَ قَلِیلًا»- هذا امر بمعنى التّهدید، اى- عش بکفرک قلیلا فى الدّنیا الى اجلک، «إِنَّکَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ» فى الآخره. نزلت هذه الآیه فى عتبه بن ربیعه، و قال مقاتل: فى ابى حذیفه بن المغیره المخزومى.

و قیل: عامّ فى کلّ کافر.

النوبه الثالثه

«بسم اللَّه» کلمه سماعها یوجب للقلوب شفاءها و للارواح ضیاءها و للاسرار سناها و علاها و بالحقّ بقاءها، فالاسم اسم لسموّه من العدم و الحقّ حقّ لعلوّه بحق القدم. نام خداوندى که نام او دلها را بستانست و یاد او شمع تابانست. نام خداوندى که مهر او زندگانى دوستانست و یک نفس با او بدو گیتى ارزانست، یک طرفه العین انس با او خوشتر از جانست، یک نظر ازو بصد هزار جان رایگانست.

و لا اصافح انسى بعد فرقتکم‏ حتّى تصافح کفّ اللامس القمرا
و لا امل مدى الایّام ذکرکم‏ حتّى یمل نسیم الرّوضه السّحرا
گمان مبر که مرا جز تو یار خواهد بود دلم جز از تو کسى را شکار خواهد بود

«تَنْزِیلُ الْکِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ‏»- کتاب عزیز من ربّ عزیز انزل على عبد عزیز بلسان ملک عزیز فى شأن امر عزیز.

ورد الرسول من الحبیب الاوّل‏ یعد التّلاقى بعد طول تزیّل‏

این قرآن نامه خداوند کریم است، بندگان را یادگار مهر قدیم است، نامه‏اى که مستودع آن در جهان است و مستقرّ آن در میان جانست، هفت اندام بنده بنامه دوست نیوشان است، نامه دوست نه اکنونیست که آن جاودان است، نامه خبر و خبر مقدّمه عیان است. هذا سماعک من القارى فکیف سماعک من البارئ! هذا سماعک فى دار الفناء فکیف سماعک فى دار البقاء! هذا سماعک و انت فى الخطر فکیف سماعک و انت فى النظر؟!

قال النبى (ص): «کانّ النّاس لم یسمعوا القرآن حین سمعوه من فى الرّحمن یتلوه علیهم».

امروز در سراى فنامیان بلا و عنا لذّت سماع اینست، فردا در سراى بقا در محل رضا بوقت لقا گویى لذّت سماع خود چونست؟

غنّت سعاد بصوتها فتخارست‏ الحان داود من الخجل‏

«إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِ‏»- اى محمد! ما این قرآن بتو فرو فرستادیم‏ تا گمشدگان را براه نجات خوانى، مهجوران را از زحمت هجران براحت وصال آرى، رنجوران را از ظلمت ادبار بساحت اقبال آرى، مکارم اخلاق باین قرآن تمام کنى، قوانین شرع بوى نظام دهى. اى محمد! هر کجا نور ملت تو نیست همه ظلمت شرک است، هر کجا انس شریعت تو نیست همه زحمت شکّ است. اى محمد! ما عزّ دولت تو و شرف رسالت تو تا ابد پیوستیم.

«فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ‏»- اکنون همه ما را باش سرّ خود با ما پرداخته و از اغیار دل برداشته و از بند خویش و تحکّم خویش باز رسته، رسول خدا صلوات اللَّه و سلامه علیه باین خطاب چنان ادب گرفت که جبرئیل آمد و گفت: یا محمد أ تختاران تکون ملکا نبیّا او عبدا نبیّا- آن دوست‏تر دارى که ملکى پیغامبر باشى یا بنده‏اى پیغامبر؟

گفت: خداوندا بندگى خواهم و ملکى نخواهم ملکى ترا مسلّم است و بندگى ما را مسلّم، مأوى من جز لطف تو نیست و پناه من جز حضرت عزّت تو نیست، اگر ملک اختیار کنم با ملک بمانم و آن گه افتخار من بملک من باشد لکن بندگى اختیار کنم تا مملوک تو باشم و افتخار من بملک تو باشد، ازینجا گفت:«انا سیّد ولد آدم و لا فخر»- منم مهتر فرزند آدم و بدین فخر نیست، فخر ما که هست بدوست نه بغیر او، کسى که فخر کند بچیزى کند که آن بر او بود نه فرود او، در هر دو کون هیچیز بر ما نیست؛ پس ما را به هیچ چیز فخر نیست فخر ما بخالق است زیرا که بر ما کسى نیست جز او، اگر بغیر او فخر کنم بغیر او نگرسته باشم و فرمان «فاعبد اللَّه مخلصا» بگذاشته باشم و بگذاشت فرمان نیست و بغیر او نگرستن شرط نیست لا جرم بغیر او فخر نیست.

فان سمّیتنى مولى فمولاى الّذى تدرى‏ و ان فتّشت عن قلبى ترى ذکراک فى صدرى‏

«أَلا لِلَّهِ الدِّینُ الْخالِصُ‏»- سزاى اللَّه عبادت پاک است بى نفاق و طاعت باخلاص بى‏ریا، و گوهر اخلاص که یابند در صدف دل یابند در دریاى سینه، و از اینجاست که حذیفه گوید رضى اللَّه عنه: از ان مهتر کائنات پرسیدم صلوات اللَّه و سلامه علیه که اخلاص چیست؟ گفت: از جبرئیل پرسیدم که اخلاص چیست؟ گفت: از ربّ العزه پرسیدم که‏ اخلاص چیست؟

گفت:«سرّ من سرىّ استودعته قلب من احببت من عبادى»- گفت:گوهرى است که از خزینه اسرار خویش بیرون آوردم و در سویداى دل دوستان خویش ودیعت نهادم. این اخلاص نتیجه دوستى است و اثر بندگى، هر که لباس محبّت پوشید و خلعت بندگى بر افکند؛ هر کار که کند از میان دل کند. دوستى حقّ جلّ جلاله با آرزوهاى پراکنده در یک دل جمع نشود. فریضه تن نماز و روزه است و فریضه دل دوستى حقّ. نشان دوستى آنست که هر مکروه طبیعت و نهاد که از دوست بتو آید بر دیده نهى.

و لو بید الحبیب سقیت سمّا لکان السّمّ من یده یطیب‏
آن دل که تو سوختى ترا شکر کند و ان خون که تو ریختى بتو فخر کند
و انّ دما اجریته لک شاکر و انّ فؤادا رعته لک حامد
زهرى که بیاد تو خورم نوش آید دیوانه ترا بیند و با هوش آید

«خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَهٍ»- آسمان و زمین و روز و شب آفرید تا صفت قدرت خود بخلق نماید، بدانند که او قادر بر کمال است و صانع بى‏احتیال است، بر وحدانیّت او از صنع او دلیل گیرند. آدم و آدمیان را بیافرید تا ایشان را خزینه اسرار قدم گرداند، و نشانه الطاف کرم‏ «کنت کنزا خفیّا فاحببت ان اعرف»

ذات و صفات منزّه داشتم؛ عارف میبایست، جلال و جمال بى ‏نهایت داشتم؛ محبّ می بایست، دریاى رحمت و مغفرت بموج آمده؛ مرحوم میبایست. مخلوقات دیگر با محبّت کارى نداشتند از انک هرگز در خود همّت بلند ندیدند، آن یک تویى که همّت بلند دارى. فریشتگان و کارى راست بسامان از ان است که با ایشان حدیث محبّت نرفته، و آن کنوز رموز که در نهاد آدمیان تعبیه است در ایشان ننهاده، آن زیر زبرى آدمیان آن تحیّر و دهشت ایشان آن قبض و بسط ایشان حزن و سرور ایشان غیبت و حضور ایشان جمع و تفرقت ایشان شربتهاى زهرا میغ ساخته بر دست ایشان تیغ‏ها آهخته بر گردن ایشان، اینهمه با ایشان از انست که شمّه‏اى از گل محبّت رسیده بمشام ایشان.

عشق تو مرا چنین خراباتى کرد و رنه بسلامت و بسامان بودم‏

بو یزید بسطامى گوید: وقتى در خمار شراب عشق بودم در خلوت‏«انا جلیس من ذکرنى»بستاخى بکردم و از ان بستاخى بار بلا بسى کشیدم و جرعه محنت بسى چشیدم گفتم: الهى! جوى تو روان این تشنگى من تا کى، این چه تشنگى است و جامها مى‏بینم پیاپى!

زین نادره‏تر کرا بود هرگز حال‏ من تشنه و پیش من روان آب زلال‏

عزیز دو گیتى چند نهان باشى و چند پیدا، دل حیران گشته و جان شیدا، تا کى ازین استتار و تجلّى آخر کى بود آن تجلى جاودانى، چند خوانى و چند رانى، بگداختم در آرزوى روزى که در ان روز تو مانى، تا کى افکنى و برگیرى، این چه وعد است بدین درازى و بدین دیرى؟

گفتا بسرم الهام دادند که با یزید خبر ندارى که باین طائفه گوشت بى‏جگر نفروشند و در انجمن دوستى جز لباس بلا نپوشند، بگریز اگر سر بلا ندارى و رنه خونت بریزند. بو یزید گفت: در بستاخى بیفزودم و به بیخودى گفتم: الهى! من گریختم لطف تو در من آویخت، آتش یافت بر نور شناخت کرم تو انگیخت، از باغ وصال نسیم قرب مهر تو انگیخت، باران فردانیّت بر گرد بشریّت فضل تو ریخت.

اوّل تو حدیث عشق کردى آغاز اندر خور خویش کار ما را مى‏ساز
ما کى گنجیم در سرا پرده راز لافیست بدست ما و منشور نیاز

گفت: آخر بسرّم ندا آمد و از آسمان لطف باران برّ آمد، درخت امید ببر آمد و اشخاص پیروزى بدر آمد، کى پاى بگل فرو شده دست بیار.

پیر طریقت گفت: نه پیدا که عزّت قدم؛ رهى را چه ساخته از انواع کرم، رهى را اوّل قصدى دهد غیبى تا از جهانش باز برد، پس نورى دهد روشن تا از جهانیانش باز برد، پس کششى دهد قربى، تا از آب و گل باز برد، چون فرد شود؛ آن گه وصال فرد را شاید.

جوینده تو همچو تو فردى باید آزاد ز هر علّت و دردى باید
زان مى‏نرسد بوصل تو هیچ کسى‏ کاندر خور غمهاى تو مردى باید

_________________________________

[۱] ( ۱)- نسخه ج: و الجسد.

[۲] ( ۱)- نسخه ج: فاخواست.

[۳] ( ۱)- نسخه الف نشند.

[۴] ( ۱)- نسخه الف: بودید.

کشف الأسرار و عده الأبرار// ابو الفضل رشید الدین میبدى جلد۸

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *