ترجمه بیان السعاده فى مقامات العباده سلطان محمد گنابادی«سلطان علیشاه» سورة الحديد
سورة الحديد
همهى اين سوره كه بيست و نه آيه است مدنى مىباشد.
[سوره الحديد (57): آيات 1 تا 29]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
سَبَّحَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (1) لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ يُحْيِي وَ يُمِيتُ وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (2) هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (3) هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يَعْلَمُ ما يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَ ما يَخْرُجُ مِنْها وَ ما يَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ وَ ما يَعْرُجُ فِيها وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (4)
لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (5) يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَ يُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَ هُوَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (6) آمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ فَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ أَنْفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ كَبِيرٌ (7) وَ ما لَكُمْ لا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّكُمْ وَ قَدْ أَخَذَ مِيثاقَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (8) هُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ عَلى عَبْدِهِ آياتٍ بَيِّناتٍ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَ إِنَّ اللَّهَ بِكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (9)
وَ ما لَكُمْ أَلاَّ تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا وَ كُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (10) مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ (11) يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمانِهِمْ بُشْراكُمُ الْيَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (12) يَوْمَ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الْمُنافِقاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَراءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ باطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَ ظاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذابُ (13) يُنادُونَهُمْ أَ لَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قالُوا بَلى وَ لكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْكُمُ الْأَمانِيُّ حَتَّى جاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَ غَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ (14)
فَالْيَوْمَ لا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَ لا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مَأْواكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ (15) أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَ ما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ (16) اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (17) إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَ الْمُصَّدِّقاتِ وَ أَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعَفُ لَهُمْ وَ لَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ (18) وَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَ الشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ وَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (19)
اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِينَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَ تَكاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطاماً وَ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٌ وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ (20) سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (21) ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلاَّ فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (22) لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ (23) الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَ يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَ مَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (24)
لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَ الْمِيزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ وَ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ (25) وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً وَ إِبْراهِيمَ وَ جَعَلْنا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْكِتابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ (26) ثُمَّ قَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِرُسُلِنا وَ قَفَّيْنا بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَ آتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ وَ جَعَلْنا فِي قُلُوبِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً وَ رَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها ما كَتَبْناها عَلَيْهِمْ إِلاَّ ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ فَما رَعَوْها حَقَّ رِعايَتِها فَآتَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ وَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ (27) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ يَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (28) لِئَلاَّ يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ أَلاَّ يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ أَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (29)
ترجمه:
(57/ 29- 1)
آنچه در آسمانها و زمين است، خداوند را تسبيح مىگويد، و اوست پيروزمند فرزانه.
او راست فرمانروايى آسمانها و زمين، كه زنده مى دارد و مى ميراند، و او بر هر كارى تواناست.
اوست اول و آخر و ظاهر و باطن و او به همه چيز داناست.
اوست كه آسمانها و زمين را در شش روز آفريد، سپس بر عرش استيلا يافت؛ مى داند كه چه چيزى وارد زمين مى شود و چه چيزى از آن بيرون مىرود؛ و آنچه از آسمان فرومى آيد و آنچه به آن فرامى رود؛ و او هرجا كه باشيد با شماست، و خداوند به آنچه مى كنيد بيناست.
فرمانروايى آسمانها و زمين او راست، و كارها به خداوند باز گردانده شود.
از شب مى كاهد و بر روز مىافزايد و از روز مى كاهد و بر شب مى افزايد و از راز دلها آگاه است.
به خداوند و پيامبر او ايمان بياوريد و از آنچه شما را در آن جانشين ساخته است انفاق كنيد؛ آرى كسانى از شما كه ايمان آورده و انفاق كنند پاداشى بزرگ دارند.
و شما را چه مى شود كه به خداوند ايمان نمىآوريد، حال آنكه پيامبر شما را دعوت مى كند كه به پروردگارتان ايمان آوريد، و به راستى اگر ايمان داشته باشيد از شما پيمانتان را گرفته است.
اوست كه بر بنده اش آياتى روشنگر فروفرستاده است تا شما را از تاريكيها [ى جهل و كفر] به سوى نور [علم و ايمان] باز برد؛ و بى گمان خداوند در حقّ شما رئوف مهربان است.
و شما را چه مى شود كه در راه خدا انفاق نمى كنيد، حال آنكه ميراث آسمانها و زمين از خداوند است؛ و از ميان شما كسى كه پيش از پيروزى [فتح مكّه] انفاق و كارزار كرده باشد [با ديگران] برابر نيست؛ اينان بلندمرتبهترند از كسانى كه بعد از آن انفاق و كارزار كرده اند؛ و همه را خداوند وعدهى نيكى [/ بهشت] داده است؛ و خداوند به آنچه مى كنيد آگاه است.
كيست كه در راه خداوند قرض الحسنه دهد، تا آن را برايش دو چندان سازد و براى او پاداشى ارجمند است.
روزى كه مردان مؤمن و زنان مؤمن را بينى كه نورشان پيشاپيش آنان و در سمت راستشان مى شتابد؛ امروز بشارت شما بوستانهايى است كه جويباران از فرو دست آن جارى است كه جاودانه در آن هستيد؛ اين همانا رستگارى بزرگ است.
روزى كه مردان منافق و زنان منافق به مؤمنان گويند به خاطر ما درنگ كنيد تا از نورتان روشنى فراگيريم، گفته شود به پس پشت خويش باز گرديد و نورى بجوييد؛ سپس ميان آنان ديوارى زده شود كه درى دارد، از درونسو در آن رحمت است و از برونسوى آن عذاب است.
آنان را ندا دهند كه مگر ما با شما نبوديم؟ گويند چرا [گفته شود] ولى شما خودتان را در بلا افكنديد و چشم به راه [حوادث سوء براى مسلمانان] بوديد و شك و شبهه ورزيديد و آرزوها شما را فريفت، تا آنكه فرمان الهى [/ مرگ] در رسيد، و [شيطان] فريبكار شما را در حقّ خداوند فريب داد.
پس امروز نه از شما و نه از كافران، بدل و بلاگردانى پذيرفته نشود؛ سرا و سر انجام شما آتش [دوزخ] است؛ او پناه شماست و بد سر انجامى است.
آيا مؤمنان را هنگام آن نرسيده است كه دلهايشان به ياد خداوند و آنچه از حقّ كه نازل شده است، خشوع يابد؟ و مانند كسانى نباشند كه پيشترها به آنان كتاب آسمانى داده شده است و سپس روزگارشان دراز نمود؛ آنگاه دلهايشان سخت شد و بسيارى از آنان نافرمان بودند؟!
بدانيد كه خداوند زمين را پس از پژمردنش زنده مىدارد؛ به راستى كه آيات [خود] را براى شما به روشنى بيان كرديم، باشد كه تعقّل كنيد.
بىگمان مردان صدقه بخش و زنان صدقه بخش و كسانى كه در راه خدا قرض الحسنه داده اند، براى آنان دو چندان شود، و براى آنان پاداشى ارجمند است.
و كسانى كه به خداوند و پيامبرانش ايمان آورده اند، اينانند كه صدّيقند؛ و شهيدان نزد پروردگارشان هستند، اجرشان و نورشان را دارند؛ و كسانى كه كفر ورزيدهاند و آيات ما را دروغ انگاشته اند اينانند كه دوزخى اند.
بدانيد كه همانا زندگانى دنيا بازيچه و سرگرمى، و زيور و فخرفروشى در ميان شما و افزونطلبى در اموال و اولاد است، همانند بارانى كه كشاورزان را گياه آن خوش آيد، سپس پژمرده شود و آن را زرد شده بينى، سپس خرد و ريز شود؛ و در آخرت هم عذابى شديد هست و هم آمرزش و خشنودى از جانب خداوند؛ و زندگانى دنيا جز مايهى فريب نيست.
به سوى آمرزشى از پروردگارتان، و بهشتى كه پهناى آن هم چند پهناى آسمان و زمين است و براى مؤمنان به خداوند و پيامبران او آماده شده است، بشتابيد؛ اين بخشش الهى است كه به هر كس خواهد ارزانىاش دارد؛ و خداوند داراى بخشش بيكران است.
هيچ مصيبتى در زمين [به جسم و مال] و به جانهاى شما نرسد مگر آنكه پيش از آنكه آن را آفريده باشيم در كتابى [ثبت] است؛ بىگمان اين امر بر خداوند آسان است.
تا آنكه بر آنچه از دست شما رود اندوه مخوريد و بر آنچه به شما بخشد شادمانى مكنيد؛ و خداوند هيچ متكبّر فخرفروشى را دوست ندارد.
همان كسانى كه بخل مى ورزند و مردمان را نيز به بخل مى فرمايند؛ و هر كس روى برتابد، [بداند كه] خداوند است كه بى نياز ستوده است.
به راستى كه پيامبرانمان را همراه با پديدههاى روشنگر فرستاديم و همراه آنان كتاب آسمانى و سنجه فروفرستاديم، تا مردم به دادگرى برخيزند؛ و آهن را پديد آورديم كه در آن [مايهى] ستيز و صلابت است و نيز سودهايى براى مردم، تا سر انجام خداوند معلوم بدارد كه چه كسى در نهان [دين] او و پيامبرانش را يارى مى دهد؛ بى گمان خداوند نيرومند پيروزمند است.
و به راستى نوح و ابراهيم را به رسالت فرستاديم، و در زاد و رود آن دو، پيامبرى و كتاب آسمانى قرار داديم؛ آنگاه بعضى از آنان رهيافته و بسيارى از آنان نافرمانند.
سپس از پى ايشان پيامبرانمان را آورديم، و عيسى بن مريم را از پى آورديم، و به او انجيل داديم و در دل كسانى كه از او پيروى كردند رأفت و رحمت قرار داديم، و رهبانيّتى را به صورت بدعتى در پيش گرفتند كه ما آن را بر ايشان واجب نكرده بوديم، مگر آنكه در طلب خشنودى الهى آن را در پيش گرفته بودند، ولى چنانكه شايستهى رعايت بود، رعايتش نكردند؛ آنگاه به مؤمنان آنان پاداششان را بخشيديم و بسيارى از آنان نافرمانند.
اى مؤمنان از خداوند پروا كنيد و به پيامبر او ايمان آوريد، تا بهرهى دو چندان از رحمت خويش به شما ارزانى دارد، و براى شما نورى قرار دهد كه با آن [به درستى] راه مىرويد و شما را بيامرزد؛ و خداوند آمرزگار مهربان است.
تا اهل كتاب بدانند كه صاحب اختيار چيزى از بخشش و بخشايش الهى نيستند؛ و بخشش و بخشايش به دست خداوند است، به هر كس كه خواهد ارزانى اش دارد؛ و خداوند داراى بخشش بيكران است.
تفسير
[سَبَّحَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ] هر چه در آسمانها و زمين است همه به تسبيح ذات اقدس پروردگار مشغولند.
در سورهى بنى اسرائيل در تفسير قول خداى تعالى: وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ گذشت، و مكرّر گذشت كه مقصود از تسبيح- از هر چيزى كه باشد- تنزيه لطيفهى الهيّه و وجههى ربّانى هر چيزى از نقايص مادّه و حدود آن است.
زيرا كه هر موجودى كه در فطرت و ذاتش داراى قوّه و استعداد باشد از قوّه به فعليّت، از نقص به كمال خارج مىشود و نسبت به مراتب ناقص خود از حدود به اطلاق خارج مى شود، اين خروج همان تسبيح فعلى است، و چون اين وجههى الهى از وجهى ربّ او و از جهتى اسم ربّ او، از جهتى اسم ربّ او و از جهتى شيئيّت آن شيئى و ذات اوست.
لذا مقصود از تسبيح تنزيه همان لطيفه مىباشد اعمّ از آنكه معلّق بر اللّه باشد يا بر ربّ يا بر اسم ربّ و لفظ «لام» در «اللّه» زايده است براى تقويت آورده شده و لفظ «اللّه» مفعول به «سبّح» يا براى تعليل است و مفعول آن محذوف مى باشد.
و لفظ «سبّح» مأخوذ از «سبحان اللّه» به طريقهى مشتقّات جعلى است، يعنى آنچه كه در آسمانها و زمين است «سبحان اللّه» مى گويد، يا از تسبيح به معناى تنزيه كردن خداست، اختلاف به ماضى و مضارع در اين سورهها براى اشعار به اين است كه تسبيح فطرى اشياء است و مقيّد به زمان خاصّى نيست و از سوى ديگر براى تجديد نشاط سامع و تفنّن و تنوّع در عبارت است و آوردن مصدر در سورهى بنى اسرائيل براى اشعار به اين است كه خداى تعالى در ذات خويش منزّه است چه تسبيح كنندهاى او را تسبيح بگويد يا تسبيح نگويد.
[وَ هُوَ الْعَزِيزُ] او غالب است، و غلبهى او اقتضا مى كند هر چيزى تسبيح او گويد، چون هر چيزى به غالب توجّه دارد و او را تعظيم مى كند و از هر نقصى او را تنزيه مى كند.
[الْحَكِيمُ] خداى تعالى كسى است كه صنع هر چيزى را متقن نموده به نحوى كه هيچ چيز يافت نمى شود مگر آنكه تسبيح گوى اوست، چون صنع خداى تعالى متقن و محكم است هيچ كس متوجه تسبيح شيئى از اشيا نمىشود و اگر تسبيح اشيا را بفهمد و احساس كند هلاك يا ديوانه مىشود مگر آنكه گوش ملكوتى او باز شود.
[لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ] آن خدايى كه آسمانها و زمين همه ملك اوست؛ اين جمله وجه ديگرى براى تسبيح هر چيزى براى خداى تعالى است.
[يُحْيِ] او خلق را زنده مى گرداند.
يعنى به طور مستمرّ در هر آن گروهى را با نفخ حيات حيوانى در جنينها زنده مى گرداند.
[وَ يُمِيتُ] و باز مى ميرند و به طور استمرارى گروهى را از حيات حيوانى مى ميراند.
يا به طور استمرارى نفوسى را با حيات انسانى با دميدن نفخ و لوى زنده مى گرداند و گروهى را از حيات انسانى مى ميراند، يا با حيات برزخى زنده مى گرداند و از حيات حيوانى مىميراند، يا زمينها را با گياه زنده مى كند، و گياه را با آب طراوت و سبزى و شادابى مى بخشد، و حيوان را با حيات حيوانى، و انسان را با حيات انسانى زنده مىكند، و هر يك از اينها را با مرگ مناسب خودش مىميراند، يا به طور استمرار هر چيزى را با اخراج از قوّه و استعداد زنده مىكند و همان چيز را از فعليّت ناقص مىميراند.
و اين معناى اخير به تسبيح اشيا موافقتر است، گويا كه گفته است: خداى را آنچه كه در آسمانها و زمين است تسبيحگو است، بدين گونه كه از قوّهها به فعليّتها در مىآيند، و خارج كنندهاى از قوّه به فعليّت خداى تعالى است، زيرا او با فعليّتها زنده مى كند و از نقائص و كمبودها مى ميراند.
[وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ] و او بر هر چيز از ميراندن و زنده كردن و غير اينها توانا است.
[قَدِيرٌ هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ] در تركيب موجودات او اوّل است، و در تحليل آنها او آخر است نظير وحدت در اعداد.
جهت اشاره به همين معنا وارد شده است: «اى كسى كه براى تو است وحدانيّت عدد» چه تركيب همهى مراتب اعداد از وحدت است نه غير آن و تحليل آنها نيز به وحدت است نه غير آن، و به همين لحاظ است كه خداى تعالى فرمود:
[وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ] چه ظواهر و بواطن اعداد جز وحدت چيزى نيست، و آنچه كه موجب تمييز بين مراتب است جز امر اعتبارى عدمى چيزى نيست.
يا معناى آيه اين است كه او به لحاظ مراتب و اعتبار حيثيّت عليّت و معلوليّت اوّل است، چون خداى تعالى به اين لحاظ اوّل علّتهاى فاعلى و آخرت علّتهاى غايى است، چون او مسبّب اسباب و علّة العلل، غايت غايتها و نهايت نهايتهاست.
يا معناى آيه اين است كه او اوّل در ادراك است، زيرا آنچه بر مدارك اوّلا ظاهر مىشود همان وجود است كه آن حقيقت حقّ اوّل تعالى است.
و او آخر در ادراك است، بدين معنى كه درككننده هر چه اجزاى مدركات خويش را تميز دهد و هر كدام را از ديگرى جدا كند درك شده و مدرك حقيقى خويش را جز اوّل تعالى نمى يابد و در نتيجه آخر مدركات او اوّل تعالى مى شود.
و به همين معنا خداى تعالى فرمود: وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ يعنى آنچه كه از اشياى نخست درك مىشود همان اوّل تعالى است، چون از هر چيزى او ظاهر است و آنچه كه در آخر درك مىشود نيز اوست، چون او باطن از هر چيزست، باطن چيزى است كه از ادراك پنهان است و با نوعى تحمّل زحمت و نظر از اشيا درك مىشود.
و ممكن است آيه اشاره به چيزى باشد كه صوفى در مقام توحيد به آن قايل است كه اين معنا براى بعضى از سالكين به طريق حال و براى بعضى ديگر به طريق مقام ظاهر مىشود و مادامىكه آن توحيد حال يا مقام براى او نشده گفتن آن و به زبان آوردن آن جائز نيست و اگر براى سالك به صورت حال در آمد در حين زوال و از بين رفتنش نبايد آن را به زبان آورد.
و اگر توحيد حال يا مقام او نباشد و آن را بر زبان آورد خون او مباح مىشود و آن چنين است كه خداى تعالى بر سالك به اسم واحد يا احد تجلّى نمايد، پس او در وجود جز واحد يا احد نمى بيند، نه اوّل مى بيند و نه آخر، نه علّت و نه معلول، نه ظاهر و نه باطن، نه صاعد و نه نازل، نه درككننده و نه درك شونده، بلكه همهى اينها را اعتباراتى از نفوس محجوب و زير پرده است، عدمهايى است كه داراى حقيّت و حقيقتى نيستند.
بنا بر اين معناى آيه چنين مىشود: او اوّل است بدون آنكه اوّليّت برايش اعتبار شود و آخر است بدون اعتبار آخر بودن، او همچنين ظاهر وباطن است، يعنى او چيزى و اعتبارى در دار وجود نيست.
و در شعر زير نيز به همين مقام اشاره شده است:
| حلول و اتّحاد اينجا محال است | كه در وحدت دويى عين ضلال است. | |
و هر چه كه به صورت نثر و نظم از اين مقوله ذكر كردهاند اشاره به همين مقام يا ناشى از آن است، و به جائز نبودن گفتن و بر زبان آوردن اين وحدت و جائز نبودن اعتبار آن براى غير كسى كه حال يا مقامش چنين باشد گفته شده:
| الا تا با خودى زنهار زنهار | عبارات شريعت را نگهدار | |
[وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ] و او به همه امور عالم داناست. اين جمله به منزلهى قول خداى تعالى: إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ است، زيرا علم او عين ذات او است، و چون احاطه به همهى اشيا دارد نسبت به همه اشيا اوّل و آخر و ظاهر و باطن است.
[هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ] اوست خدايى كه آسمانها و زمين را در شش روز بيافريد.
همهى اين جملهها در صورتى كه با حرف عطف همراه نباشد مستأنفه و جواب سؤالهاى مقدّر يا جمله حاليّه است.
[فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ] آنگاه بر عرش استيلا يافت. اين آيه با بيان آن در سورهى اعراف گذشت.
[يَعْلَمُ ما يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَ ما يَخْرُجُ مِنْها وَ ما يَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ وَ ما يَعْرُجُ فِيها] و او هر چه در زمين فرود آيد، و آنچه از آسمان نازل شود و آنچه بالا رود همه را مىداند.
اين آيه با بيان آن در سورهى سبا گذشت.
[وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ] هر كجا باشيد او با شماست. اين معيّت و همراهى معيّت قيّومى است و لازمهى رحمت رحمانى خداست، كه خداى تعالى با وجود فعلىاش همهى اشياست و قوام و فعليّت اشيا و اوّل و آخر و ظاهر و باطن آنهاست، اين آيه تهديد و ترغيب است.
[وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ] و به آنچه كنيد خدا آگاه است. اين جمله متمّم و مكمّل تهديد و ترغيب است.
[لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ] پادشاهى آسمان و زمين متعلّق اوست اين جمله تأكيد در مقام مدح است، چون تأكيد و تكرار در مقام مدح و رضا مطلوب است همان طور كه در مقام ذمّ و غضب مطلوب مىباشد، و جملهى اوّل در مقام تعليل تسبيح گفتن اشياست، جملهى دوّم در مقام تعليل احاطهى علم او به اشيا و تتميم تهديد و ترغيب است.
[وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَ يُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ] و بازگشت كارها به سوى اوست شب را در روز نهان كند و روز را در شب پنهان سازد؛ اين آيه در سورهى آل عمران گذشت.
[وَ هُوَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ] و اوست كه به اسرار درونى خلق آگاه است.
يعنى خداوند به سينهها آگاه است و همه نيّتها و خطورات ذهنى، خيالات، حالتها و عادتها، يا قوا و استعدادها را مىداند كه صاحبان سينهها از آنها آگاه نيستند.
[آمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ] (الا اى بندگان) به خدا و رسول او ايمان آوريد.
ترجمه تفسير بيان السعادة فى مقامات العبادة، ج13، ص: 562
اين جمله به منزلهى نتيجهى سابق است، گويا كه فرموده باشد:
حالا كه اين مطلب را دانستيد ديگر در روى گردانيدن از خدا و رسولش عذرى براى شما باقى نمىماند، يا ديگر عذرى نداريد در خروج از قول خدا و رسولش دربارهى ولايت على عليه السّلام.
پس ايمان به خدا بياوريد و گفتهى او را در مطلق اوامر و نواهى تصديق كنيد، يا گفتهى او را در مورد ولايت على عليه السّلام تصديق نماييد.
و بر رسول او ايمان بياوريد با بيعت عام يا بيعت خاصّ، يا او را در آنچه از احكام يا ولايت علىّ گفته تصديق نماييد.
چون خطاب از جانب خداى تعالى عامّ است شامل موجودين از مسلمانها و غير مسلمانها و معدومين مىشود لفظ «آمنوا» نيز بايد عام باشد و شامل اذعان، تصديق، بيعت اسلامى عامّ و بيعت ايمانى خاصّ باشد، گويى كه فرموده باشد: اى كفّار و اى كسانى كه آمادگى (پذيرش) اسلام را داريد از موجودين و معدومين به خدا و رسولش ايمان بياوريد با بيعت عامّ به دست رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و اى مسلمانان اذعان كنيد، خدا و رسولش را در آنچه كه رسول صلّى اللّه عليه و آله به شما مىگويد از مطلق احكام يا ولايت على عليه السّلام تصديق كنيد.
و با بيعت خاصّ ولوى به خدا و رسولش صلّى اللّه عليه و آله يا به دست خليفه و جانشين او ايمان بياوريد و معانى ايمان در اوّل سورهى بقره گذشت.
[وَ أَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ] از آنچه كه خداوند به شما داده و شما را جانشين و خليفه قرار داده انفاق كنيد، يعنى اموال دنيوى و اعراض و حشمت و اعضاء و قوا و نيروها و نسبت افعال و اوصاف به خودتان و انانيّت شما، يعنى از همهى اينها انفاق كنيد.
و براى اشعار به اينكه همهى آنچه كه داريد عاريه و امانت نزد شماست و شأن عاريه و امانت اين است كه برگردانده و به صاحب آن مستردّ گردد تا انفاق بر شما آسان شود فرمود: «مستخلفين» از استخلاف و خليفه.
[فَالَّذِينَ آمَنُوا] آنان كه با بيعت عامّ يا بيعت خاصّ ايمان آوردند.
[مِنْكُمْ وَ أَنْفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ كَبِيرٌ] پس بر آنان كه از شما ايمان آورده و انفاق كردند پاداش بزرگ (بهشت ابد) خواهد بود.
وعدهى پاداش بزرگ براى اشعار به اين است كه منظور از ايمان بيعت خاصّ ولوى است، چون پاداش بزرگ جز بر ولايتى كه از بيعت خاصّ حاصل مىشود نيست.
[وَ ما لَكُمْ لا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ] چرا اذعان يا تصديق نمىكنيد، يا چرا با بيعت عامّ نبوى اسلام نمىآوريد، يا چرا با بيعت خاصّ ولوى ايمان نمىآوريد؟! (چه شده است كه به خدا و رسولش ايمان نمىآوريد)؟! [وَ الرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّكُمْ] ايمان بياوريد به پروردگار و ربّ مطلق كه او ربّ الأرباب است، يا ربّ شما در ولايت كه او علىّ عليه السّلام است.
[وَ قَدْ أَخَذَ] خداوند پيمان گرفته است.
[مِيثاقَكُمْ] خداوند در عالم ذرّ از شما پيمان گرفته كه ايمان به خدا بياوريد، يا با محمّد صلّى اللّه عليه و آله يا با علىّ عليه السّلام بيعت كنيد، و رسول صلّى اللّه عليه و آله از شما پيمان گرفته كه در بيعت عام از قول او تخلّف نورزيد.
لفظ «أخذ» به صورت مجهول نيز خوانده شده.
[إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ] اگر شما تصديق كننده و اذعان كننده هستيد، يا اگر شما با بيعت عام اسلامى بيعت كردهايد و جواب آن به قرينهى سابق محذوف است، يعنى اگر شما ايمان داريد و تصديق مى كنيد پس چرا به علىّ عليه السّلام ايمان نمى آوريد با بيعت خاصّ ولوى در حالى كه رسول صلّى اللّه عليه و آله از شما پيمان گرفته كه از قول او تخلّف نكنيد.
[هُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ عَلى عَبْدِهِ] اوست خدايى كه بر بندهى خود نازل كرد.
مقصود از بندهى خدا رسول صلّى اللّه عليه و آله است كه شما را دعوت به ايمان به علىّ عليه السّلام مىكند.
[آياتٍ بَيِّناتٍ] آيات قرآن و معجزات نبوى.
[لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ] تا شما را از ظلمات و تاريكىهاى مادّه و شبهات و شكوك و هواها و وابستگىها خارج كند، به نور تجرّد و يقين اطلاق و رها شدن از هواها و وابستگىها رهنمون گردد.
[وَ إِنَّ اللَّهَ بِكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ] و خداوند بسيار در حقّ شما مشفق و مهربان است.
[وَ ما لَكُمْ أَلَّا تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ] چرا در راه خدا انفاق نمى كنيد در حالى كه شما در راه خدا هستيد كه آن جهادست، يا در راه حجّ، يا در راه هجرت به سوى رسول صلّى اللّه عليه و آله، يا به سوى امام هستيد، يا در حالى كه شما در طريق قلب و سلوك به قلب و به سوى خدا هستيد، يا چرا شما در تحصيل راه خدا و آن ولايت و طريق قلب است انفاق نمىكنيد.
يا چرا در تعظيم راه خدا انفاق نمىكنيد؟ و راه خدا عبارت از هر خيرى است از عبادات و جهاد و حجّ، يا رسالت يا ولايت است.
[وَ لِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ] وارث تمام (اهل) آسمانها و زمين خداست.
اين جمله حاليّه در موضع تعليل است، و اضافهى لفظ «ميراث» يا بيانيّه، يا به تقدير «فى» يا به تقدير لام است.
چون آسمانهاى ارواح و آنچه كه در آنها است، و زمينهاى اشباح و آنچه كه در آنهاست ميراث مقام مشيّت است كه آنها را انسان كامل و عقول از مشيت ارث مىبرند، ما بعد عقول از عقول ارث مى برد، ما بعد از نفوس از نفوس ارث مى برند، ما بعد از عالم مثال از عالم مثال ارث مى برند و همهى اينها از خداى تعالى.
و مواليد تكوينى ميراث و به جا مانده از كاملهاست كه از بعضى به بعضى به ارث مىماند و اموال عرضى دنيوى ميراث از بنىآدم است كه از بعضى به بعضى به ارث مىرسد، پس چرا آنچه كه براى خدا است به امر خدا از آن انفاق نمىكنيد.
[لا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ] كسى كه قبل از فتح و پيروزى انفاق كرد و به قتال و جنگ پرداخته است، كسى كه بعد از فتح انفاق و مقاتله كرده، مساوى نيست با كسى كه انفاق و مقاتله ننموده است فقرهى دوّم به قرينهاى كه گفته مى شود حذف شده است.
بدان كه فتح اطلاق مىشود بر يارى و پيروزى، بر دادن خدا غنيمتهاى دنيوى و اخروى را كه لازمهى پيروزى، فتح بلاد و فتح باب قلب است.
و نيز اطلاق مىشود بر فتح بلاد و كشورگشايى، بر فتح باب قلب، و مخاطبين آيه مسلمانانى بودند كه بيشتر همّتهايشان منحصر بر پيروزى بر دشمنان و فتح شهرها و جمع كردن غنيمتهاى دنيوى بود، ولى مؤمنين بيشتر همّتهايشان بر فتح باب قلب و جمع غنيمتهاى اخروى بود.
و آيات قرآن بر مراتب حالتهاى مردم با كثرت و گستردگى شان نازل شده است و اختلاف تفاسير كه از معصومين عليهم السّلام وارد شده به اعتبار اختلاف احوال مردم است، گستردگى وجوه قرآن بر حسب گستردگى احوال مردم است پس صحيح است كه گفته شود: مساوى نيست از شما كسى كه قبل از يارى و پيروزى انفاق كند.
يا قبل از غنيمتهاى دنيوى يا اخروى، يا قبل از كشورگشايى مسلمين، يا قبل از فتح مكّه با كسى كه چنين نيست.
و همچنين صحيح است گفته شود: مساوى نيست از شما كسى كه انفاق كند قبل از فتح باب قلب به ملكوت و كسى كه پس از قوّت مسلمين و غلبهى آنان انفاق نمايد، در وقتى انفاق كند كه غنايم زيادست و اميد آن مىرود كه غنايم و فتح بلاد پشت سر هم واقع شود و در وقتى باب قلب باز شده و چيزى را مشاهده كند كه نه چشمى آن را ديده و نه گوشى آن را شنيده باشد.
كه انفاق و مقاتله قبل از اين جز از قوّت يقين و ثبات قلب و قوّت شجاعت و سخاوت محقّق نمى شود.
و امّا بعد از حضور و حصول امور فوق ديگر دشمنى و نيرومندى باقى نمىماند تا مقاتله و جنگ سخت باشد، و ديگر ميل و محبّتى به اموال و قوا و انانيّتها باقى نمىماند، چون در عوض انفاق چيزى شريفتر و برتر و بهتر يافته است و ديگر انفاق دشوار نمى گردد.
پس كسى كه در هنگام ضعف مسلمين انفاق و قتال مىكند درجهاش بزرگتر است چون يقين او قوىتر است و اجر انفاق و قتال در غياب بزرگتر است از انفاق و قتال در حضور.
بعضى در معناى آيه گفتهاند: مساوى نيست از شما كسانى كه قبل از فتح رسول به سبب معراج انفاق كنند، چه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله بعد از معراج از جهت تأثير قوىتر بود و كسى كه قبل از معراج انفاق كند مانند درخت زيتون است كه شرق و غرب جهان بدان فروزان است بدون آنكه آتشى زيت آن را بر افروزد.
و مولوى قدّس سرّه در بيان اين آيه چه خوب گفته است:
| يؤمنون بالغيب مىبايد مرا | زان ببستم روزن فانى سرا | |
| ليك يك در صد بود ايمان به غيب | نيك دان و بگذر از ترديد و ريب | |
| بندگى در غيب آيد خوب و كش | حفظ غيب آيد در استبعاد خوش | |
| قلعه دارى كز كنار مملكت | دور از سلطان و سايه سلطنت | |
| پاس دارد قلعه را از دشمنان | قلعه نفروشد به مال بىكران | |
| نزد شه بهتر بود از ديگران | كه به خدمت حاضرند و جان فشان | |
| پس به غيبت نيمذرّه حفظ كار | به كه اندر حاضرى زان صد هزار | |
[أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا وَ كُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى] و آن مسلمانانى كه پيش از فتح مكّه در راه دين انفاق و جهاد كردند و خدا به هر چه كنيد آگاه است.
يعنى ثواب نيكو، يا عاقبت نيكو.
[وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ] خداوند به آنچه عمل مىكنيد آگاه است، پس احتياجى نيست كه در اعمالتان شما حضور داشته باشيد.
[مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ] خداوند قرض را به او دو برابر و به طور مضاعف ردّ مىكنيد، و براى قرضدهنده نيز پاداشى است كريم كه هيچ منّت و كوتاهى و زوال در آن نيست.
اين آيه با بيان آن در اواخر سورهى بقره گذشت.
از امام كاظم عليه السّلام آمده است[1] كه اين آيه در صلهى امام نازل شده است و در روايتى ديگر: در دولت فسّاق نازل شده.
[يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ] اى رسول ما ياد آر روزى را مردان و زنان مؤمن.
لفظ «يوم» ظرف «يضاعفه» يا ظرف خبر در قول خداى تعالى: لَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ يا ظرف «كريم» يا ظرف لفظ «يقال» مىباشد كه قبل از قول خداى تعالى:
بُشْراكُمُ الْيَوْمَ تقدير گرفته شده، يا ظرف «يسعى» است و معناى آن اين است كه هر زمان كه مؤمنين و مؤمنات را مىبينى، يعنى روزى كه آنها را مى بينى چنين مىبينى.
[وَ الْمُؤْمِناتِ يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمانِهِمْ] وقتى چشم بصيرتت را باز كنى روزى كه مؤمنين را ببينى مى بينى كه نور ايمانشان از پيش رو و سمت راست آنها مى شتابد.
و مقصود از اين نور آن كيفيّتى است كه در قلب بيعت كننده با بيعت خاصّ ولوى به سبب قبول ولايت داخل مى شود، آن فعليّت اخير بيعت كننده است و از همين جاست كه او فرزند كسى مى شود كه با او بيعت كرده است.
گاهى او را در يك واقعه به صورت كسى مىبيند كه به دست او بيعت كرده و گاهى به صورت فرزند او از صلب او مىبيند، اين كيفيّت يك كيفيّت عرضى نيست، بلكه آن يك صورت جوهرى است كه از ولىّ امرش نازل شده و به قلب او داخل گشته و قول خداى تعالى: وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ اشاره به همين صورت است و آن صورت با چشمان حسّى ديده نمى شود، بلكه با چشم بصيرت در دنيا و آخرت ديده مى شود و در عالم برزخها و آخرت آن صورت از پوشش مادّه رها مى شود و هر كس كه از حجاب چشم مادّى رهايى يافته آن را مى بيند.
پس هر كس آن را مىبيند، صاحب نور نيز آن را مىبيند و مىبيند كه آن كيفيّت به صورت امامش در پيش رويش راه مىرود، اختيار پيش رو و سمت راست بدان جهت است كه آن صورت نورانى است و استنارهى از آن به مقدارى كه بر او ظاهر شود، پشت سر مؤمن دنياست كه ظلمانى و تاريك است و شمال او ملكوت سفلى است كه آن تاريكترست و نورانى با ظلمانى تناسب ندارد.
پيش روى او عالم غيب است كه آن نور محض است، سمت راست او عالم ارواح پاك است كه آن نيز نورانى است و گاهى آن نور بر سالك ظاهر مىشود، و آن هنگامى است محبّت او شدّت بگيرد، در سلوك خود استقامت نمايد و با مرگ اختيارى بميرد، اين همان مطلبى است كه صوفى ها مىگويند مبنى بر اينكه سالك بايد در سلوك خود به حصول حال حضور اهتمام بورزد.
و اين همان شناخت على عليه السّلام به نورانيّت است كه آن معرفت خداست، اين همان است كه حضور و سكينه و فكر ناميده شده و اين همان ذكر حقيقى خداست.
[بُشْراكُمُ الْيَوْمَ] تو مى گويى يا ملايكه مى گويند، يا به آنها گفته مىشود: امروز بر شما بشارت باد.
[جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها] بهشتى كه نهرها زير درختانش جارى است بشارت باد.
در آخر سورهى آل عمران باين جريان نهرها از زير بهشتها گذشت.
[ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ] و اين همان سعادت و فيروزى بزرگ شماست.
[يَوْمَ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ] در آن روز مردان و زنان منافق به اهل ايمان گويند.
اين جمله بدل از «يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ» يا بدل از «اليوم» است.
[وَ الْمُنافِقاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونا] بما نگاه كنيد و شتاب مكنيد يا منتظر باشيد.
[نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ] و بنگريد ما را تا از نور و روشنايى شما ما هم بگيريم.
چون بين مؤمنين و نور آنها و بين منافقين مناسبتى نيست به آنها گفته مىشود برگرديد به پشت سرهايتان.
[قِيلَ ارْجِعُوا وَراءَكُمْ] همان طور كه در دنيا پشت سرتان بر مىگشتيد.
[فَالْتَمِسُوا نُوراً] از باب استهزا به آنان گفته مىشود: نورى ديگر طلب كنيد.
[فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ] ديوارى بين آنها كشيده مىشود.
[لَهُ بابٌ باطِنُهُ] باطن درب يا باطن ديوار.
[فِيهِ الرَّحْمَةُ وَ ظاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذابُ] ديوار عبارت از حجابى است كه بين ملكوت سفلى و ملكوت عليا حاجز و حاجب است، باطن آن به ملكوت علياست كه در آن رحمت و رضوان است، و ظاهر آن به ملكوت سفلى است كه در آن جهنّم و آتش آن و انواع عذاب آن است.
[يُنادُونَهُمْ] منافقين زن و مرد ندا سر مىدهند و به مؤمنين مىگويند: مگر ما در انسانيّت با شما نبوديم.
[أَ لَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ] مگر ما در انسانيّت، يا در اسلام و بيعت عامّ، يا در ايمان و بيعت خاصّ با شما نبوديم؟
[قالُوا بَلى] جواب مىدهند كه چرا، در ظاهر اسلام و در ظاهر ايمان با ما بوديد.
[وَ لكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ] و ليكن شما فتنه كرديد.
لفظ «فتنه» به معناى اين است كه تو چيزى را بپسندى و به معناى آب كردن طلا و نقره، گمراه كردن و در فتنه واقع ساختن نيز مىباشد.
[أَنْفُسَكُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ] منتظر هلاكت محمّد صلّى اللّه عليه و آله يا مؤمنين بوديد.
[وَ ارْتَبْتُمْ] در دين خويش شكّ كرديد و در اين جهت با ما نبوديد.
[وَ غَرَّتْكُمُ الْأَمانِيُ] و آرزوها شما را از طلب آخرت و عمل براى آن بازداشت و مغرور كرد.
[حَتَّى جاءَ أَمْرُ اللَّهِ] تا امر خدا به قبض ارواح شما رسيد.
[وَ غَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ] شيطان شما را به خدا مغرور ساخته، كه گفته خدا كريم است و زمان توبه وسيع است.
[فَالْيَوْمَ لا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ] اگر فديه هم داشته باشيد امروز از شما گرفته نمىشود در حالى كه فديه نداريد.
[وَ لا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا] و از آنان كه كافر شدند نيز فديه پذيرفته نمىشود.
[مَأْواكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ] آتش متصدّى امر شماست، كه آن مالك شماست و غير از آتش چيزى در شما تصرّفى ندارد (و شما سزاواريد به آن).
[وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ] و آتش جايگاه بسيار بدى است.
[أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ] آيا وقت آن نرسيده تا كسانى كه ايمان آوردهاند دلهايشان به ياد خدا ترسان گردند.
وقتى حال منافقين و نور مؤمنين را ذكر كرد و از سوى ديگر نفاق ناشى از ايستادن در يك مرتبه و راضى شدن به وقوف در آن مرتبه است كندى حركت مؤمنين را به مقامات بالاتر گوشزد كرد به نحوى كه از ايستادن بر مراتب حاصله آنان را بر حذر نمود، زيرا استفهام در اينجا براى توبيخ و انكار است.
در سورهى بقره بيان معنى خشوع و فرق بين آن و بين خضوع و تواضع در تفسير قول خداى تعالى: وَ إِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ گذشت.
مقصود از ذكر خدا ذكرى است كه از صاحب ذكر گرفته شود، يا تذكّر خدا و تذكّر عظمت او است، يا مقصود صاحب ذكر است و آن على عليه السّلام با بشريّت او است يا على عليه السّلام با مقام نورانيّتش صاحب ذكر است.
[وَ ما نَزَلَ مِنَ الْحَقِ] و به آنچه از حقّ فرود آمده.
مقصود از حقّ آيات قرآن، يا احكام رسالت، يا قرآن ولايت على عليه السّلام يا واردات آفاقى يا انفسى است.
[وَ لا يَكُونُوا] لفظ «يكونوا» به صورت غايب خوانده شده و آن نفى است و عطف بر «تخشع» يا نهى شده است و عطف بر «أ لم يأن» به اعتبار معنا، گويى كه گفته باشد: نبايد مؤمنين بر مقام خود بايستند و توقّف كنند و نبايد چنين باشند.
و به صورت خطاب خوانده شده كه مىتواند نفى باشد و عطف بر«تخشع» و التفات از غيبت باشد، مىتواند نهى باشد و عطف به اعتبار معنا و التفات، تقدير آيه چنين مىشود: (لا يقفوا و لا يكونوا).
[كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ] زمان وقوف و ايستادن در مقامشان طول كشيد، ترقّى به مقاماتى كه از آنها مفقود است نكردند.
[فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ] بيشتر آنها منافق شدند، و فاسق گشتند، و از حكم امامشان خارج شدند.
از امام صادق عليه السّلام روايت شده: معناى اين آيه اين است كه در امام قائم عليه السّلام چنين باشد، يعنى اين آيه دربارهى مؤمنين در زمان غيبت نازل شده و خداوند با اين آيه آنها را بر حذر داشته كه به سبب وقوف بر مقام واحد و عدم خروج به مقامات بالاتر منافق شوند، مانند منافقين زمان محمّد صلّى اللّه عليه و آله كه به سبب وقوف در يك مقام و خارج نشدن از آن به مقامات بالاتر منافق شدند، چه به آنان كتاب نبوّت داده شد و قبل از مؤمنين آن را پذيرفتند و قبول كردند.
[اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها] بدانيد كه زمين را خدا پس از مرگ زنده مىگرداند.
گويا بعد از آنكه مؤمنين را از وقوف بر حذر داشت و آنها را بر اين وقوف توبيخ كرد گروهى از واقفين و توقّفكنندگان از رحمت مأيوس شدند و گفتند: بنا بر اين براى ما جز قساوت دلها چيزى نيست.
پس خداى تعالى براى از بين بردن يأس و نااميدىشان و ترجيح دادن جانب اميد و رجا فرمود: بدانيد كه خداوند زمين قلوب مؤمنين را با ذكر خدا در دنيا يا با نور امام در آخرت زنده مىكند پس از روح خداو رحمت او مأيوس نشويد.
[قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ] ما آيات (تدوينى آفاقى و انفسى) و دلايل قدرت خود را براى شما بيان كرديم.
[لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ] باشد كه شما خرد بورزيد (تا متنبّه شده و انديشه كنيد) يا با ادراك عقلانى درك كنيد، يا با عقلهايتان درك دريابيد كه ايستادن در يك مقام موجب قساوت قلب است و ذكر جلا، روشنى دلها و موجب خشوع است.
[إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَ الْمُصَّدِّقاتِ] همانا مردان و زنانى كه در راه خدا صدقه و احسان كنند.
لفظ «مصدّقين و المصدّقات» با تشديد صاد از باب تفعّل خوانده شده، يعنى كسانى كه صدقه مىدهند و با تخفيف صاد از باب تفعيل خوانده شده، يعنى كسانى كه خدا و رسولش را تصديق كردند.
[وَ أَقْرَضُوا اللَّهَ] و به خدا قرض نيكو دهند.
اين جمله حاليّه يا معترضه يا معطوف بر صلهى الف و لام است و به هر تقدير تقييد تصدّق است اگر تصدّق به معناى انفاق مطلق باشد، يا تأكيد آن است اگر به معنى انفاق لوجه اللّه باشد.
و ممكن است مقصود از تصدّق انفاق بر نيازمندان و مقصود از قرض دادن به خدا صلهى امام باشد[2].
و بنا بر قرائت تخفيف صاد جمله عطف مىشود و به منزلهى اين است كه گفته شود: كسانى كه ايمان آوردند و انفاق كردند.
و بنا بر قرائت تشديد صاد قول خدا: إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَ الْمُصَّدِّقاتِ وَ أَقْرَضُوا اللَّهَ [قَرْضاً حَسَناً يُضاعَفُ لَهُمْ وَ لَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ] (يعنى به محتاجان قرضالحسنه دهند) خدا احسان آنان را چندين برابر سازد و پاداش با لطف و كرامت نيز عطا كند.
به منزلهى اين است كه گفته شود: (ان الذين يعطون الزكاة) و جمله بيان جزاى انفاق است و قول خداى تعالى:
[وَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ[3]] بيان جزا و پاداش ايمان است.
و به عبارت ديگر: إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ بيان جزاء قوّة عمّاله است.
و الَّذِينَ آمَنُوا بيان جزاى قوّهى علّامه است.
و به عبارت ديگر اوّلى بيان جزاى زكات است و دوّمى بيان جزا و نماز و ترجيح جانب قوّهى علّامه و نماز بر قوّهى علامه و زكات مىباشد. چه قول خداى تعالى: أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ [وَ الشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ] براى حصر كردن كمال صدق و راستى و شهادت در آنانست و قول خداى تعالى:
[لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ] تفخيم و بزرگداشت اجر و نور آنها است، و اين تفخيم از آن جهت حاصل مىشود كه اجر و نور اضافه به آنها شده است و اين بدان معناست كه شناخت اجر آنان ممكن نيست مگربه سبب اضافه شدن به آنها.
و بعضى گفتهاند: لفظ «الشّهداء» مبتداء است، و «لهم اجرهم» خبر آن مىباشد.
از امام باقر عليه السّلام آمده است كه فرمود: كسانى از شما كه اين مطلب را بشناسد و بفهمد، انتظار آن را بكشد و به وجود خير در آن گمان برد به خدا سوگند او مانند كسى است كه با شمشيرش در ركاب قائم عليه السّلام جهاد كرده است، پس فرمود: بلكه به خدا سوگند مانند كسى است كه با شمشيرش در ركاب رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله جنگ كرده باشد، سپس براى بار سوم فرمود: بلكه به خدا سوگند مانند كسى است كه در ركاب رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله شهيد شده باشد.
و در ميان شما دراينباره آيهاى از كتاب خدا وجود دارد.
گفته شد: آن آيه كدام است؟
فرمود: قول خداى تعالى: «وَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ … تا آخر آيه» سپس فرمود: شما به خدا سوگند صادق و شهدا نزد پروردگارتان هستيد و اخبارى كه به اين مضمون وارد شده، يعنى صدّيقين و شهدا را به شيعيانشان تخصيص داده بسيار است.
و اين خبر كه ذكر مىشود از نقل بقيّه اخبار بىنياز مىكند.
و آن خبر اين است: از امير المؤمنين عليه السّلام روايت شده: وقتى در جنگ نهروان امام عليه السّلام خوارج را كشت مردى خدمت امام عليه السّلام رسيد و عرض كرد: يا امير المؤمنين عليه السّلام خوشا به حال ما كه در اين موقف در حضور شما بوديم و شاهد جنگ در ركاب شما بوديم و به همراهى شما خوارج را كشتيم.
امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: سوگند به خدا كه دانه را شكافت و خلق را آفريد كسانى در اين موقف ما را همراهى كردند و با ما بودند كه هنوز خداوند پدران و اجداد آنان را نيافريده است.
آن مرد عرض كرد: گروهى كه هنوز آفريده نشدهاند چگونه با ما همراه بودند؟
امام عليه السّلام فرمود: بلكه گروهى در آخر الزّمان به وجود مىآيند، كه با ما در آنچه كه هستيم شريك مىشوند و بر ما سلام مىكنند، به حقّ آنان شركاى ما هستند.
[وَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ[4]] و آنان كه به خدا كافر شدن و آيات الهى را تكذيب كردند آنها اهل آتش دوزخند.
اين جمله در مقابل «الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ» مىباشد.
[اعْلَمُوا] بدانيد.
اين جمله ابتداى كلامى است كه از ما قبلش منقطع است و تشويق به زهد در زندگى دنيا و لوازم آن و ترغيب به آخرت و انفاق و آسان نمودن انفاق است.
[أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ] كه زندگانى دنيا به حقيقت بازيچه است طفلانه و لهو و عيّاشى.
لعب چيزى است كه داراى يك غايت خيالى غير عقلانى است و لهو چيزى است كه هيچ غايت خيالى هم ندارد، يعنى غايتى كه درك و احساس شود ندارد وگرنه جائز نيست كه كار شخصى فاعل مختار بدون غايت باشد.
و تقدير آيه چنين است: بدانيد كه متاع زندگى دنيا، يا حاصل زندگى دنيا لعب و لهو است.
[وَ زِينَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَ تَكاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ] و آرايش زنانه و تفاخر و خودستايى با يكديگر و حرص افزودن مال و فرزندان يعنى زندگى دنيا طلب زيادى و غلبه كردن در اموال و اولاد است.
و براى قوّهى عاقله هيچ يك از اين امور باقى نمى ماند.
[كَمَثَلِ غَيْثٍ] مانند بارانى است كه به موقع ببارد.
اين جمله مفعول دوّم «اعلموا» است، يا لفظ «انّما» و ما بعدش جاى در مفعول نشسته است، يا اين جمله خبر مبتداى محذوف است.
[أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَباتُهُ] گياه باران، يعنى گياهى كه به سبب باران روييده است.
و خداى تعالى فرمود: روييدن گياه كفّار را به شگفت و اعجاب واداشته، چون كفّار از آن جهت كه به خدا كافرند به صورت گياه بيشتر شگفت زده مىشوند به خلاف غير كفّار كه آنها به منعم و انعام او خوشحال مىشوند.
[ثُمَّ يَهِيجُ] سپس خشك مىشود، از باب اينكه به غايت و آخر مىرسد يا به آفتى دچار مىگردد.
[فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطاماً] سپس هيزم مىشود و لايق سوختن و آتش.
[وَ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ] و در عالم آخرت (دنيا طلبان را) عذاب سخت جهنّم است.
زندگى دنيا و نازل شدن آب حيات از آسمان ارواح را مثل به آمدن باران از آسمان زده و صورت انسان را در ابتداى كار تشبيه به روييدن گياه كرده كه در ابتدا ضعيف است.
سپس استوا و بزرگ شدن انسان را تشبيه به استوا و بزرگ شدن گياه كرده كه در آن حال گياه سبز و شاداب مى شود و غافل از آخرت شگفت زنده مى گردد، سپس انحطاط و پايين آمدن انسان و بالاخره مرگ او را تشبيه به خشك شدن گياه و زردى و شكستگى آن كرده، سپس عذاب اخروى را براى كسى كه فريب دنيا را خورده به آتش شدن و سوختن گياه خشك تشبيه نموده است.
[وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٌ] مغفرت و رضوان براى كسى است كه فريب دنيا را نخورده است، يا براى همه است به شرط استعداد و استحقاق.
[وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ] زندگى دنيا بهره و لذّتى است كه از غرور ناشى مىشود يا متاعى است كه سبب غرورست.
[سابِقُوا] (الا اى مؤمنان) بشتابيد.
اين جمله به منزلهى نتيجه، يا جواب سؤال مقدّر است كه ناشى از ما قبلش مىباشد، گويى كه گفته شده: اگر حيات و زندگى دنيا متاع غرور است و اهل دنيا در آخرت معذّب هستند پس ما چه كار كنيم؟
فرمود: به مغفرت خدا سبقت بگيريد.
[إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ] به سوى آمرزش پروردگارتان و براه بهشتى كه عرضش به قدر پهناى آسمان و زمين است.
در سورهى آل عمران بيان تشبيه عرض بهشت به عرض آسمانها و زمين گذشت.
[أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ] براى اهل ايمان به خدا و پيامبرانش مهيّا گرديده. اين جمله صفت، يا حال، يا مستأنفه است.
[ذلِكَ] اين ايمان به خدا و رسولان او، يا اين مغفرت و بهشت كه ذكر شد.
[فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ] و اين فضل خداست كه به هر كس خواهد عطا مىكند.
چه مبدأ توفيق براى ايمان كه سبب مغفرت و بهشت است ناشى از خداى تعالى است، بنابراين كسى به سبب خودش يا عملش داخل بهشت نخواهد شد.
[وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ] و فضل و كرم خدا بسيار عظيم است.
[ما أَصابَ] اين جمله از ما قبلش منقطع يا جواب سؤالى است كه از ما قبلش ناشى شده است، گويى كه گفته شده: اگر خداوند نسبت به بندگانش داراى فضل باشد پس اين مصائب و بلاها از كجا مىآيند؟ در جواب فرمود: ما أَصابَ …
[مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ] آنچه كه از بلاهاى عمومى كه در عالم كبير بر اموال اهل زمين مىرسد.
[وَ لا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها] قبل از آنكه انفس را خلق كنيم، يا قبل از آنكه زمين و نفسها را خلق كنيم و مقصود از كتاب لوح محفوظ است.
و مقصود اين است كه مصائب و بلاها محقّق نمىشوند مگر با علم و قدرت و مصيبت وارد ساختن ما.
[إِنَّ ذلِكَ] اين ثبت در كتاب [عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ] بر خدا آسانست.
[لِكَيْلا تَأْسَوْا] (اين را بدانيد) تا هرگز آنچه از دست شما رود دلتنگ نشويد.
لفظ «لكيلا تأسوا» متعلّق به قول خدا: «فى كتاب» يا متعلّق به محذوف است و تقدير آيه اين است كه ما اين مطلب را به شما خبر داديم تا بدانيد آنچه كه در زمين واقع مىشود در لوح ثابت، با علم و ارادهى ما واقع مىشود تا شما بر گذشتهها تأسّف نخوريد.
[عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ] براى اينكه بر هر چه كه از شما فوت مىشود صبر كنيد و راضى باشيد و خداى را شكر نماييد، اين معنا نهايت زهد است، چون تغيير نكردن در آنچه كه از دست مىرود و در آنچه كه به دست مىآيد كمال زهد است.
چنانچه از امير المؤمنين عليه السّلام روايت شده كه فرموده: همهى زهد بين دو كلمهى از قرآن آمده است؟ خداى تعالى فرمود: لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ كسى كه بر گذشته تاسّف نخورد، و به آنچه كه به دست مىآيد خوشحال نگردد هر دو طرف زهد را دارا مىباشد.
از امام باقر عليه السّلام آمده است: اين آيه دربارهى ابى بكر و اصحابش نازل شده[5]، يكى راجع به گذشته و يكى راجع به قضاياى بعد و آينده.
يعنى تأسّف نخوريد كه علىّ بن ابى طالب عليه السّلام مخصوص به فضايلى بود كه شما آن فضائل را نداشتيد و خوشحال نشويد براى فتنهاى كه بعد از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله بر شما عارض گشته است.
[وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ] و خدا دوستدار هيچ متكبّر خودستايى نيست.
اين جمله عطف بر قول خدا: «ما أصاب» است.
و مقصود اين است كه اندوهناك نشدن بر گذشته و خوشحال نشدن بر آينده گاهى از باب تكبّر و فخر است كه اين ممدوح نيست، اين معنا فقط وقتى ممدوح است كه ناشى از زهد در دنيا باشد.
يا معناى آيه اين است: صدقه دهندگانى كه انفاق مى كنند و همچنين مؤمنين انفاق كننده و آنان كه صدقه نمى دهند ولى تكبّر مى كنند و از انانيّت خود كم نمى كنند، آنان كه فخر مى فروشند و ايمان به خدا و رسولش نمى آورند مورد غضب خدا هستند.
مكرّر اين مطلب گذشته كه مفهوم اين عبارت اگر چه اعمّ از مبغوض بودن آنانست ولى مقصود بر حسب مقام همين معناست.
[الَّذِينَ يَبْخَلُونَ] كسانى كه در مورد اموال و اعراض و قوا و انانيّتهايشان بخل مى ورزند و انفاق نمى كنند، از انانيّت خويش كم نمى كنند و مطيع خدا و رسولش نمى شوند.
[وَ يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَ مَنْ يَتَوَلَ] هر كس از انفاق و ايمان برگردد به خداوند متعال ضررى نمى رساند.
[فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُ] چه خداى تعالى بىنياز است و احتياجى به اموال و اعراض و انفاق شما از چيزهايى كه بايد انفاق شود ندارد.
[الْحَمِيدُ] خداوند كسى است كه احتياج به ايمان و تصديق و تعظيم شما ندارد.
و مقصود كسى است كه از على عليه السّلام، يا از خدا و رسول دربارهى ولايت علىّ عليه السّلام روى بر مىگرداند.
زيرا كه على عليه السّلام كه مظهر خدا است بى نياز از اعراض كننده و انفاق اوست، او در ذات خودش حميد است، خواه كسى او را تصديق كند يا تكذيب.
در اينجا اين گمان پيش مىآيد كه كسى سؤال كند: به چه وسيله انسان مىتواند مؤمن و انفاق كننده باشد تا از ايمان و على عليه السّلام روى بر نگرداند؟ خداى تعالى جواب اين سؤال را چنين مىدهد:
لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ رسولان خويش را با احكام رسالت و معجزهها كه دلالت بر صدق آنها بكند فرستاديم، پس هر كس ايمان بخواهد به آنان روى بياورد.
[وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ] كتاب نبوّت، كتابهاى تدوينى و ملّتهاى الهى صورتهاى آنان هستند.
و لذا از امام صادق عليه السّلام دربارهى اين آيه وارد شده: كتاب اسم اكبر است كه با آن علم هر چيزى كه با انبيا عليهم السّلام بوده دانسته مىشود.
امام عليه السّلام فرمود: آنچه كه به نام كتاب تورات، انجيل و فرقان خوانده مىشود كه در آن كتاب لوح و كتاب صالح و شعيب و ابراهيم عليه السّلام است با همين اسم اكبر شناخته مىشود.
پس خداى عزّ و جلّ خبر داده: إِنَّ هذا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَ مُوسى پس صحف ابراهيم كجاست؟
صحف ابراهيم عليه السّلام همان اسم اكبر است و صحف موسى عليه السّلام همان اسم اكبر است[6].
[وَ الْمِيزانَ[7] لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ] و بر ايشان كتاب و ميزان عدل نازل كرديم تا مردم به راستى و عدل گرايند.
ميزان هر چيزى است كه چيز ديگرى با آن قياس شود يعنى مورد مقياس قرار گيرد، از قبيل دو كفّه، قپان، ريسمان بنّاها، سيرهى سلاطين در سلطنت، احكام قالبى ملّى شرايع، عقل، رسول، رسالت، ولىّ، ولايت، كتابهاى آسمانى و لكن ميزانى كه مردم با آن به عدل و قسط قيام كنند عبارت از ولايت و قبول آن و احكام آن و خود ولىّ امر مىباشد.
چه هر ميزانى غير از ولايت وقتى ميزان است و مردم با آن به عدالت قيام مىكنند فرستاديم؛ ليكن چون منظور از ذكر حديد مترتّب شدن غايت يارى كردن رسولان بر حديد و ما قبل آن مىباشد.
لذا بهتر اين است كه گفته شود: حديد را با رسولان فرستاديم و معناى نازل كردن آهن (حديد) با اينكه آن در معادن تكوّن پيدا مىكند عبارت از ايجاد آن است.
يا مقصود اين است كه هر موجودى كه در اين عالم است در عالمهاى مثال و در عالمهاى بالاتر وجود داشته است، سپس از آن عالم به عالم كون و فساد نازل شده است.
[فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ] در آهن سختى كارزار است، چنانچه اين مطلب مشاهد و محسوس است، از قبيل قطع اعضا و مفاصل حيوان، قطع حيات حيوان و انسان كه متّصل به ولايت باشد.
پس مقصود از كتاب كه همراه رسولان است همان نبوّت و رسالت است، آن دو اسم اكبر مىباشند، هر چيزى در آن اسم اكبر هست، شرايع رسولان و كتب آنها صورت نبوّت و رسالتاند.
و چون ولايت- كه ميزان عدل است و ميزان بودن نبوّت و رسالت به سبب ولايت است- از بزرگترين اسباب قيام مردم به قسط بود اين غايت را قبل از ذكر آهن (حديد) آورد و حديد (آهن) را بعد از آن اضافه نمود و فرمود:
[وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ] آهن را با رسولان يا به طور مطلق فروفرستاديم [وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ] و آهن منافع زيادى براى مردم دارد، چون آلات بيشتر صنعتها و صنعتگرها از آهن است.
[وَ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَيْبِ] تا معلوم شود كه خدا و رسولش را با ايمان قلبى كه يارى خواهد كرد.
لفظ «بالغيب» يعنى در حالى كه يارىدهندهى از غيب از جانب خداست، يا در حالى كه خداوند به وسيلهى غيب از يارى كنندگان است، يا لفظ «بالغيب» ظرف «ينصره» است، قول خداى تعالى: لِيَعْلَمَ عطف بر قول خدا لِيَقُومَ النَّاسُ است و وجه تأخير نزول اين جمله از نزول حديد گذشت.
[إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ] كه خدا بسيار قوى و مقتدر است.
احتياجى به يارى شما نيست، زيرا خدا قوى و تواناست و بر هر چيز كه اراده كند قادر است، از تحقّق مراد او هيچ چيز نمىتواند مانع شود، هيچ چيز بر او غالب و چيره نيست.
و خداوند با اين كار خواسته است شما را امتحان نمايد و كافر و منافق از مؤمن موافق جدا شود.
[وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا] و البتّه ما فرستاديم. اين جمله عطف بر قول خدا: لَقَدْ أَرْسَلْنا مىباشد از قبيل عطف تفصيل بر اجمال.
[نُوحاً وَ إِبْراهِيمَ وَ جَعَلْنا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْكِتابَ] يعنى رسالت نوح و ابراهيم را و فرزندانشان نبوّت و كتاب آسمانى قرار داديم.
[فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ] كسانى از ذريّهى نوح و ابراهيم هدايت يافته اند در غايت هدايت و اهتدا مانند انبيا و اوليا عليهم السّلام، يا در اواسط اهتدا و هدايت اند مانند ساير مؤمنين.
[وَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ] و بسيارى به فسق و بدكارى شتافتند.
در مقابل جملهى «منهم مهتد» نفرمود: «و منهم فاسق» تا اشاره به اين باشد كه غلبه در جانب گمراهى است.
[ثُمَّ قَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِرُسُلِنا] رسولان ما از انبيا بنى اسرائيل و موسى و شعيب عليه السّلام.
[وَ قَفَّيْنا بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَ آتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ وَ جَعَلْنا فِي قُلُوبِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً وَ رَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها] و سپس عيسى بن مريم را فرستاديم و به او كتاب آسمانى انجيل را عطا كرديم و در دل پيروان (حقيقى) او رأفت و مهربانى قرار داديم و ليكن رهبانيت (و ترك دنيا) را از پيش خود بدعت برانگيختند.
يعنى نسبت به دين موسى رهبانيّت را اختراع كردند، نه آنكه در دين اختراع كردند تا بدعت باشد و رأفت شديدترين رحمت، يا رقيقترين آن است، يا چيزى است كه اثر آن در ظاهر آشكار و ظاهر مىشود، ولى اثر رحمت در ظاهر ظاهر نمىشود يا معناى آن دو بالعكس است.
و رهبانيّت و «رهبة» هر دو مصدر «الرّاهب» مفرد «رهبان» مى باشند، اينان نصارى بودند كه از مردم منقطع مى گشتند و پلاس مى پوشيدند در كوهها و در جاهاى خلوت عبادت مى كردند.
[ما كَتَبْناها عَلَيْهِمْ] يعنى آن را در قلوب اينان القا نكرديم.
[إِلَّا ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ] مگر براى طلب رضوان خدا، يا در حال طلب رضوان خدا، چون جائز نيست اين جمله مفعول له براى «كتبنا» باشد.
يا معناى آيه اين است كه آنان رهبانيّت را اختراع كردند، ما بر آنان واجب نكرديم و اختراع رهبانيّت بدان جهت بود كه رضوان خدا را طلب مى كردند.
بنابراين استثناى منقطع مى شود، و لكن قول خداى تعالى:
[فَما رَعَوْها حَقَّ رِعايَتِها] معناى اوّل را تأييد مى كند، بدين معنا كه رهبانيّت را با هواى نفس خويش قرار دادند، يا عمل به مقتضاى آن نكردند، يا با آن رضوان خدا را قصد نكردند، يا با آن رهبانيّت به خليفهى خدا منتهى نشدند و خليفهى خدا مؤسّس آداب سلوك الى اللّه است.
و به نبى صلّى اللّه عليه و آله نسبت داده شده كه آنها محمّد صلّى اللّه عليه و آله را تكذيب كردند.
[فَآتَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا] آنان كه به محمّد صلّى اللّه عليه و آله ايمان آوردند.
[مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ وَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ] بسيارى از آنان از ولىّ امر و خليفهى خدا پيروى نمىكنند.
از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله روايت شده كه فرمود: قبل از شما مردم بر هفتاد و دو فرقه و گروه بودند.
از اين گروههاى مختلف فقط دو گروه نجات پيدا كردند، و بقيّهى آنها هلاك شدند، گروه اوّل آنان بودند كه با پادشاهان و ملوك كه بر ضدّ دين عيسى عليه السّلام بودند جنگيدند، پادشاهان آنان را كشتند، گروه دوّم كسانى بودند كه توان مقابله با ملوك را نداشتند و از سوى ديگر نمىتوانستند آنها را دعوت به دين خدا و دين عيسى عليه السّلام بكنند، اينان در شهرها گشتند و رهبانيّت اختيار كردند، آنان كسانى هستند كه خداى تعالى درباره ايشان فرموده: وَ رَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها ما كَتَبْناها سپس رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود: كسى كه به من ايمان آورد، مرا تصديق نمود و پيرو من شد، رعايت رهبانيّت را كرده و حقّ آن را ادا نموده و كسانى كه به من ايمان نياوردند در هلاكت و تباهىاند.
[يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا] اى كسانى كه به حقّ گرويدند.
پس از آنكه مؤمنين از اهل كتاب را مدح نمود، آنان را كه بر صورت دين خودشان باقى ماندند و ايمان به محمّد نياوردند ذمّ نمود، و فرمود: وَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ مطلق مؤمنين به محمّد صلّى اللّه عليه و آله را با بيعت عامّ نبوى مورد خطاب و ندا قرار داد.
يا مقصود از ندا كسانى از اهل كتاب هستند كه با بيعت عامّ به محمّد صلّى اللّه عليه و آله ايمان آوردند و فرمود: اگر مجرّد اسلام ناشى از بيعت عامّ و قبول دين براى نجات كافى بود براى اهل كتاب هم قبول دين خودشان كافى مىشد و فاسق ناميده نمى شدند.
پس شما اى مؤمنين در صورت دين محمّد صلّى اللّه عليه و آله توقّف نكنيد و به بيعت عام اكتفا نكنيد، بلكه [اتَّقُوا اللَّهَ] در جميع اوامر و نواهى خدا از او بترسيد، يا در مخالفت رسول صلّى اللّه عليه و آله و مخالفت قول او دربارهى على عليه السّلام از خدا بترسيد.
[وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ] به رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله با ايمان حقيقى ايمان آوريد كه آن با بيعت خاصّ ولوى حاصل مىشود.
[يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ][8] دو سهم از رحمت خود را به شما مىدهد.
[مِنْ رَحْمَتِهِ] يك سهم بر قبول رسالت و يك سهم بر قبول ولايت.
و به عبارت ديگر: نصيبى بر بيعت عامّ، نصيب و سهمى بر بيعت خاصّ.
به عبارت سوّم سهمى بر قبول اسلام و سهمى بر قبول ايمان.
و به عبارت چهارم: سهمى در مقام نفس انسانى و سهمى در مقام قلب.
و به عبارت پنجم: سهمى از بهشت نعيم، و سهمى از بهشت رضوان.
و به عبارت ششم: سهمى براى قوّه عمّاله و سهمى براى قوّهى علّامه.
[وَ يَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ] و نورى از پرتو قرآن شما را عطا كند كه بدان نور راه (بهشت ابد) پيماييد.
مقصود از نور صورت ولىّ امر است كه با بيعت خاصّ در قلب بيعت كننده داخل مىشود و از آن تعبير به ايمان مى شود كه داخل در قلب است.
هرگاه آن صورت از حجابهاى هواها و وابستگى ها بيرون رود نور آن ظاهر مى شود؛ به نحوى كه انسان از نور خورشيد بى نياز مىشود و زمين با نور پروردگارش اشراق مىكند كه اشاره به ظهور آن صورت روشنى آن و شناخت على عليه السّلام به نورانيّت است كه آن معرفت خداست.
و اين معرفت حاصل نمى شود مگر براى مؤمنى كه قلبش به ايمان امتحان شده كه عبارت از ظهور اين صورت است.
و آنگاه كه آن صورت از حجابهاى نفس و وابستگى هايش خلع شد صاحب آن صورت از تمام ما سواى آن بى نياز مىشود.
و آن صورت قرين يارى و نزول ملايكه مىشود و ظهور آن صورت همان نزول سكينه و آرامش است.
و لذا خداى تعالى فرمود: نُوراً تَمْشُونَ بِهِ چه آن صورت همان فعليّت اخير انسان است.
و همهى كارهاى آن چيز با فعليّت اخير محقّق مىشود، پس خداوند با آن بيعت نور مخفى يا آشكار قرار مى دهد كه جميع حركات و سكنات و عبادات و مكاسب او با همان نور محقّق مى شود.
[وَ يَغْفِرْ لَكُمْ] با آن نور شما را مىبخشد، چه اين نور باعث غفران و بخشش خدا است، زيرا خداى تعالى حيا مىكند امّتى را عذاب كند كه امامت امام عادل از جانب خدا را پذيرفتند و به آن گردن نهادهاند، اگر چه امّت در اعمال و افعال فاجر و فاسق باشند.
[وَ اللَّهُ غَفُورٌ] خصلت خداى تعالى بخشش است خواه موجب بخشش وجود داشته باشد، يا نه پس كسى كه در او مادّهى مغفرت و بخشش كه همان ولايت است باشد لا محاله بخشيده مى شود.
[رَحِيمٌ] خصلت او رحمت است خواه موجب آن باشد، چه نباشد.
و لفظ «نور» گاهى تفسير به امام شده كه به او تأسّى و اقتدا مى كنند.
از امام صادق عليه السّلام روايت شده كه فرمود: مقصود از دو سهم و نصيب از رحمت او حسن و حسين عليهما السّلام مىباشند و مقصود از «نُوراً تَمْشُونَ بِهِ» امامى است كه به او اقتداء مىكنند.
و در روايتى آمده است: نور على عليه السّلام است.
[لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ] تا اهل كتاب بدانند لفظ «لا» در «لئلّا» زايده است، يعنى آن همان است كه دربارهى نزول آيه ذكر شد، يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ يعنى يهود و نصارى.
[أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ] كه آنها به هيچ از رحمت و فضل خدا دستى ندارند.
دربارهى نزول اين آيه بعضى گفته اند:
رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله جعفر را با هفتاد سوار به سوى نجاشى فرستاد كه او را دعوت به اسلام كند، اينان پيش نجاشى رفتند و او را دعوت به اسلام كردند، او اجابت كرد و ايمان آورد.
پس جعفر خواست برگردد و جماعتى از اهل مملكت نجاشى كه ايمان آورده بودند، عدد آنان چهل نفر بود گفتند: به ما اجازه بده پيش اين پيامبر برويم و به او سلام كنيم، با جعفر آمدند و ديدند كه مسلمين در سختى و عسرت زندگى مىكنند.
از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله اجازه خواستند به مسلمانان كمك كنند و گفتند:
يا نبىّ اللّه ما اموالى داريم و سختى مسلمين را هم مىبينيم اگر به ما اجازه دهى مىرويم و اموالمان را مىآوريم و با مسلمانان همدردى مىكنيم.
پس رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله اجازه داد، آنان رفتند و اموالشان را آوردند و به مسلمانان كمك كردند، خداى تعالى اين آيه را دربارهى آنان نازل نمود: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ … تا قول خداى: وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ غير مؤمنين از اهل كتاب وقتى قول خدا: أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا را شنيدند بر مسلمانان فخر كردند و گفتند: اى گروه مسلمانان كسانى از ما كه به كتاب شما و كتاب ما ايمان آورده باشند داراى دو اجر و پاداش هستند، كسانى كه فقط به كتاب ما ايمان آورده باشند داراى يك اجر هستند مانند اجر شما مسلمانان، پس ديگر برترى شما بر ما از چيست؟
پس قول خداى تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ نازل شد، و براى مسلمانان دو پاداش قرار داد و بر آنها نور و مغفرت اضافه كرد، يعنى براى كسى كه ايمان به محمّد صلّى اللّه عليه و آله بياورد و تقوا پيشه كند دو اجر و پاداش داده مىشود.
تا اهل كتاب بدانند كه آنها توانايى و قدرت هيچ يك از فضل خدا را ندارند[9].
[وَ أَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ] و هر فضل و نعمتى به دست خداست كه او به هر كه بخواهد مى بخشد و خدا داراى فضل و رحمت بى پايان است.
بنا بر آنچه كه ذكر شد مبنى بر فرق بين اسلام و ايمان و فرق بين ملّت و دين، اينكه مراد از قول خدا: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسلام است كه با قبول دعوت ظاهرى و بيعت عامّ حاصل مى شود و قول خدا:
«آمنوا» امر به ايمان حقيقى و قبول دعوت باطنى با بيعت خاصّ ولوى است.
با توجّه به مطالب مذكور ما مى گوييم:
ممكن است مقصود از اهل كتاب ملّت باشد خواه به نحو آيين و عقيده باشد، خواه به نحو قبول رسالت با بيعت عام.
و خواه اهل ملّت محمّد صلّى اللّه عليه و آله باشند يا اهل ساير ملّتها و نيز لفظ «لا» در لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ زايده نباشد، تعليل گفتارى باشد كه از قول خدا: آمِنُوا بِرَسُولِهِ استفاده مىشود، يعنى ايمان با بيعت خاصّ.
و معناى آن اين است: كه گفتيم به رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله ايمان آوريد با قبول كردن دعوت باطنى.
زيرا كسانى كه به بيعت اسلامى قانع شدند و از اهل كتاب رسالت بودند نمىدانند كه آنها بر چيزى از فضل خدا را توانايى ندارند، بلكه گمان مىكنند بر فضل خدا كه از اموال دنيا ظاهر است قدرت دارند و نيز گمان مىكنند بر فضل باطنى قدرت دارند كه آن ناشى از درجات ايمان و مقامات رسالت و نبوّت و ولايت است.
چنانچه از بعضى مى شنيديم كه مى گفت: اگر يك چلّه خلوت كنيم بسيارى از مراتب ايمان براى ما حاصل مى شود.
ولى آنگاه كه به رسول صلّى اللّه عليه و آله با بيعت خاصّ ولوى ايمان آوريد و ولايت را قبول كرديد قصور و عجز شما روشن مى شود و مى فهميد كه بر چيزى از فضل خدا قادر نيستيد.
بدينوسيله به تدريج انانيّت را كم مىكنيد كه آن بزرگترين گناه در طريق الى اللّه است و اگر به اين مطلب آگاهى نداشته باشيد كمكم در جهت افزايش دادن انانيّت قدم بر مى داريد.
قال علىّ عليه السّلام اكثر مصارع العقول تحت بروق المطامع فرمود: كشتارگاه خردها، بيشتر در پرتو دروغين طمعهاست.
| خرد را مكش با طمع اى پسر | مشو غرّه بر پرتو بىثمر | |
منهاج البراعة ج 21 ص 289
ترجمه تفسير بيان السعادة فى مقامات العبادة، ج14، ص: 1
[1] اصول كافى- تفسير نور الثقلين ج 5 ص 239
[2] تفسير جامع جلد 7 ص 65
[3] على بن الحسين عليه السّلام: اين براى ما و براى شيعيان ماست. تهذيب الاحكام پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله: علىّ عليه السّلام صديق اكبر اين امّت و فاروق اعظم است. مناقب ابن شهرآشوب
[4] آنان كه به خدا كافر شده ولايت امير المؤمنين و فرزندانش را تكذيب كردهاند آنها اهل دوزخند- تفسير جامع جلد 7 ص 67
[5] تفسير على بن ابراهيم قمى- تفسير جامع جلد 7 ص 72
[6] اصول كافى- تفسير جامع جلد 7 ص 72
[7] ميزان امام است. تفسير على بن ابراهيم.
[8] الحسن و الحسين عليهما السلام. اصول كافى
[9] تفسير جامع جلد 7 ص 78.