كشف الأسرار و عدة الأبرار رشيد الدين ميبدى سوره بقره آیه ۱16-123
النوبة الاولى
قوله تعالى: وَ قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً 116گفتند كه اللَّه فرزندى گرفت سُبْحانَهُ پاكى و بىعيبى وى را، بَلْ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ نيست فرزند بل كه رهى است و بنده اوست هر چه در آسمانها و زمين كس است و چيز كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ همه وى را پرستگاراند و به بندگى مقر.
بَدِيعُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ- نو كارست و نو ساز و نو آرنده آسمان و زمين را از نيست، وَ إِذا قَضى أَمْراً و چون كارى خواهد كه راند فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ آن بود كه گويدش. باش تامى بود.
وَ قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ- و گفتند ايشان كه خداى را نميدانند لَوْ لا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ چرا خدا با ما سخن نميگويد أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ يا بر يكى از ما بزبان ما پيغامى نمىآيد؟ كَذلِكَ قالَ همچنين گفتند الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ايشان كه نادانان پيشين بودند، مِثْلَ قَوْلِهِمْ گفتنى همچون گفت ايشان تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ دل بدل مانست تا گفت بگفت مانست. قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ پيدا كرديم نشانهاى خويش و روشن فرستاديم سخنان خويش لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ قومى را كه بىگمانانند.
إِنَّا أَرْسَلْناكَ- ما ترا فرستاديم بِالْحَقِ بر سزاوارى و براستى بَشِيراً وَ نَذِيراً شاد كننده و بيم نماينده، وَ لا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ و مپرس از حال دوزخيان از سختى و زارى و رسوايى.
وَ لَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ- و خشنود نگردند از تو جهودان وَ لَا النَّصارى و نه ترسايان حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ تا آن گه كه پس كيش ايشان شوى، قُلْ گوى إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى راه نمونى اللَّه راه نمونى آنست وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ و اگر بخوش آمد ايشان پى برى و بر پسند ايشان روى بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ پس آن دانش و پيغام كه از خداى آمد بتو ما لَكَ ترا نيست از خداى پس آن مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصِيرٍ نه رهاننده و نه بروى يارى دهنده.
الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ- ايشان كه نامه داديم ايشان را يَتْلُونَهُ حَقَ تِلاوَتِهِ پى مىبرند بآن پى بردن بسزا، أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ ايشانند كه گرويدهاند بنامه خويش، وَ مَنْ يَكْفُرْ بِهِ هر كه كافر گردد بآن فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ ايشانند كه زيان كارانند و نوميدان.
يا بَنِي إِسْرائِيلَ- اى فرزندان يعقوب اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ ياد كنيد و ياد داريد نعمت من الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ آن نيكو كارى و نواخت كه من بر شما كردم وَ أَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ و شما را افزونى دادم و بهترى بر جهانيان روزگار شما.
وَ اتَّقُوا يَوْماً- و به پرهيزيد از روزى لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً كه بسنده نبود و به كار نيايد كس كس را وَ لا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ و از وى باز خريدى نه پذيرند، وَ لا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ و بكار نيايد وى را كه كسى آيد و وى را خواهش گرى كند، وَ لا هُمْ يُنْصَرُونَ123 و نه ايشان را كسى فرياد رسد يا يارى دهد.
النوبة الثانية
قوله تعالى-، وَ قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً … الآية … جهودان مدينه را ميخواهد كه گفتند- عزيز ابن اللَّه- و ترسايان نجران كه گفتند- المسيح ابن اللَّه، و مشركان عرب كه گفتند الملائكة بنات اللَّه. جاى ديگر گفت- تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ نزديك بيد آسمانها كه بشكافيد و پاره پاره درهم افتيد كه ايشان خداى را فرزند گفتند و فريشتگان را فرزند وى خواندند، آن گه ايشان را جوابها داد و گفت فَاسْتَفْتِهِمْ أَ لِرَبِّكَ الْبَناتُ وَ لَهُمُ الْبَنُونَ پرس ازيشان كه فريشتگان ما را دختران مىگوييد و خداوند را دختران مىپسنديد و خود را پسران؟ أَ لَكُمُ الذَّكَرُ وَ لَهُ الْأُنْثى شما خود را پسر نهيد و او را دختر؟ تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى- اينست قسمتى كژ و ستمكارانه، جاى ديگر گفت فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ چه رسيد شما را؟ چيست اين حكم كه ميكند؟ أَ فَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً، وَ يَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَ لَهُمْ ما يَشْتَهُونَ، وَ جَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً
و در حكايت از جهودان و ترسايان گفت وَ قالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَ قالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ- رب العالمين ايشان را جواب داد ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ آن چيزيست كه بزبان ميگويند، يعنى كه در آنچه ميگويند هيچ علم نيست ايشان را، و هيچ اصل ندارد كه اللَّه از آن پاكست و منزه. و مصطفى ع گفت حكايت از خداوند جل جلاله تنزيه و تقديس خويش را«كذبنى ابن آدم و لم يكن له ذلك و شتمنى و لم يكن له ذلك، فاما تكذيبه اياى فقوله: لن يعيدنى كما بدأنى و ليس اول الخلق باهون علىّ من اعادته، و اما شتمه اياى فقوله «اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً» و أنا الاحد الصمد لم ألد و لم اولد و لم يكن لى كفوا احد».
چون كافران او را فرزند گفتند تنزيه خود بخلق باز نگذاشت و گفت «سُبْحانَهُ» پاكى و بيعيبى او را، بل نه چنانست كه ايشان ميگويند. لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ هر چه در آسمانها و زمين كس است و چيز همه ملك و ملك اوست، همه بنده و رهى اوست.
كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ- مطيعون مقرّون، بالعبودية داعون، همه او را پرستگارند و فرمانبردار، به بندگى وى مقرر، و او را خواننده و خواهنده. كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ هر چند كه لفظ عامست اما بمعنى خاصّ است كه مراد بآن عزيز است و مسيح و ملائكة و مؤمنان از اهل طاعت، و اگر بر عموم خلق نهى رواست، دوست و دشمن آشنا و بيگانه بآن معنى كه سايه هر شخصى خداى را مىسجود كند و ذلك فى قوله «يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَ الشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ» يابس بقيامت باشد چنانك رب العزة گفت- «وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ»- فقها اين آيت بدليل كردند كه ملك و ولادت هر دو بهم جمع نشوند كسى كه پدر را بخرد چون بخريد بروى آزاد گشت، از بهر آنك رب العالمين با ثبوت ملك نفى ولادت كرد از خود جل جلاله و هو ظاهر بيّن لمن تأمّله.
بَدِيعُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ- ميگويد نو كننده آسمانها و زمين اللَّه است بى قالبى و بى مثالى، و بى عيارى، از پيش، و بدعت ازينجا گرفتهاند، هر سخنى يا كردى كه نوآرند در دين، و از پيش فانگفته باشند و نه كرده، آن را بدعت گويند و گوينده و نهنده آن مبتدع، پس بدعت بر دو قسم است چنانك شافعى گفت بدعتى پسنديده و بدعتى نكوهيده، اما آنچه پسنديده است آنست كه عمر خطاب گفت- قيام رمضان را و افروختن قنديلها را در مسجد انّها لبدعة حسنة و مصنفات علما و ادبا و كلمات مذكّران و ترتيب واعظان و ساختن مئذنههاى مؤذّنان و رباط و خانقاه صوفيان بدان ملحق است، كه اين همه از ابواب بر است و يقول اللَّه تعالى- وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى، اما بدعت نكوهيده آنست كه در ذات و صفات خداوند عز و جل سخن گويى از فضول متكلمان و دقائق فلاسفه و منجمان، و آن گويى كه كس نگفت از صحابه و تابعين و سلف صالحين، نه كتاب و سنت بدان ناطق، نه سيرت سلف آن را موافق.
عبد اللَّه مسعود گفت- انّ احسن الحديث كتاب اللَّه و احسن الهدى هدى محمد، و شرا الامور محدثاتها و كل محدثة بدعة، و كل بدعة ضلالة- و قال ابن عباس- عليكم بالاستقامة اتّبعوا و لا تبتدعوا-
وعن مكحول قال قال على ع. «ما احداث يا رسول اللَّه؟» فقال كلّ شىء يخالف القرآن و يخالف سنّتى اذا عملوا بالرّأى فى الدّين، و ليس- الرأى فى الدين، انما الدّين امر الرب تبارك و تعالى و نهيه، و هلك المحدثون فى دين اللَّه»
و قال النبى ع «تعمل هذه الامّة برهة بكتاب اللَّه، ثم تعمل بسنة رسول اللَّه، ثم تعمل برهة بعد ذلك بالرأى، فاذا عملوا بالرأى فقد ضلّوا»
و قال ابو جعفر الترمذى- رأيت النبى صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم فى ما يرى النائم و إنه بمدينة الرسول فى مسجده، فقلت يا رسول اللَّه ما تقول فى راى ابى حنيفه؟ قال- لا و لا حرفا، قلت ما تقول فى رأى مالك فقال- اكتب منه ما ما وافق حديثى او سنّتى. قلت- ما تقول فى رأى الشافعى؟ فطأطأ رأسه شبه الغضبان، و قال- امّا انه ليس برأى و لكنّه اتباع سنّتى أو رد على من خالف سنّتى.
قوله تعالى-: وَ إِذا قَضى أَمْراً …- اى قدّره ولدا و خلقه، و چون چيزى خواهد كه آفريند يا خواستى خواهد كه گزارد يا مرادى خواهد كه پيش برد، يخاطبه بكن- ثم يكوّنه بقدرته فيكون على ما اراد. آن را گويد- كه باش تامى بود- چنانك خواهد. قال الزجاج- يقول له و ان لم يكن حاضرا: «كن» لانّ ما هو معلوم عنده بمنزلة الحاضر.
روى فى بعض الاخبار- ان الحق جلّ جلاله يقول- انّى جواد ماجد عطائى كلام و عذابى كلام و اذا اردت امرا فانما اقول له- كن فيكون
و گفته اند كه معنى قضا در قرآن بر ده وجهست بمعنى- وصيت- چنانك گفت وَ قَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ و بمعنى- اخبار- چنانك گفت «وَ قَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ» و بمعنى- فراغ چنانك گفت «فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ»، «فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ» و بمعنى- فعل- چنانك گفت «فَاقْضِ ما أَنْتَ قاضٍ و بمعنى- وجوب- چنانك گفت وَ قُضِيَ الْأَمْرُ اى وجب العذاب. جاى ديگر گفت قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ و بمعنى- كتابت- چنانك گفت وَ كانَ أَمْراً مَقْضِيًّا اى مكتوبا فى اللوح المحفوظ، و بمعنى- اتمام- چنانك گفت فَلَمَّا قَضى مُوسَى الْأَجَلَ اى أتمّه و بمعنى- فصل- چنانك گفت وَ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِ و بمعنى- خلق- چنانك گفت فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي يَوْمَيْنِ و بمعنى- احكام و اتقان فعل- چنانك گفت وَ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ.
قوله تعالى- وَ قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ- الاية … مشركان عرب گفتند- ايشان كه خداى را نمىدانند و از رسيدن بر وى مىترسند كه ما ايمان نياريم و محمد را استوار نگيريم، تا آن گه كه اللَّه با ما سخن گويد بخودى خود، و از وى بشنويم كه محمد پيغامبرست آن گه بوى ايمان آريم. جاى ديگر گفت حكاية هم ازيشان- وَ قالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا و نيز آيات خواستند و اقتراح كردند گفتند- أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ- يا پس نشانى روشن بايد كه بما رسد و بر صدق نبوت تو دلالت كند، و شرح اين كه خواستند و اقتراح كه كردند در سورة بنى اسرائيل است آنجا كه گفت قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً الى آخر آيات الاربع.
كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ- كافران پيشين و جهودان همچنين سؤال تعنت كردند از پيغامبران، و مسئله محال كردند تا بآن كافر شدند. تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ- دل بدل مانست بكفر و قسوت، يا گفت بگفت مانست بسؤال تعنت و اقتراح محال.
قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ- هر كه بر پى حق است و جوينده روشنايى و بيگمانى قرآن وى را بس است بروشنايى و راهنمونى. قال الواسطى فى هذه الآية:- قد كلّمتكم- حيث انزلت عليكم خطابى و أيّة آية اشرف من محمد ص و قد اظهرت لكم.
ذلك قوله- إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِ- اى لم نرسلك عبثا بل ارسلناك بالحقّ- ميگويد نه بازىگرى بود اين فرستادن ما ترا يا محمد، بلكه كارى را بود كه حق است و بودنى، اين همچنانست كه جاى ديگر گفت:- وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما لاعِبِينَ ما خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِ جاى ديگر گفت. أَ يَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً، أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ- اين همه از يك بابست و سياق آن بر يك معنى. و گفته اند إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِ- اى مع الحق، و الحق هو القرآن كقوله بَلْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ- و قيل هو دين الاسلام- كقوله وَ قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ و قيل معناه- الصدق- كقوله و يستنبئونك أحق هو- معنى آنست كه ترا با قرآن و با دين اسلام و براستى فرستاديم.
بَشِيراً وَ نَذِيراً- اى بشيرا بالجنّة- لمن اطاع اللَّه، و نذيرا بالنّار لمن عصاه.آشنايان و دوستان را بشارت ميدهد به بهشت جاويد و نعيم باقى، و كافران و بيگانگان را بيم مىنمايد بآتش سوزان و عقوبت جاودان.
وَ لا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ- و لا تسئل قراءت نافع است و يعقوب، ميگويد- مپرس از حال دوزخيان از سختى و زارى ايشان، …
در خبرست كه آن شب كه سيد را بمعراج بردند، زنى را ازين زانيه شوريده دام دريده كه در دنيا جز بمعصيت مشغول نبودى در فردوس اعلى بنام آن زن درجات ديد، گفت- خداوندا بچه خدمت باين پايگه رسيد؟ گفت روزى سگى را ديد تشنه بر كنار چاهى بيفتاده و چاه را نه دلو بود و نه رسن، موزه خويش از پاى بكند، و چادر در آن بست، و آب بر كشيد و آن سگ را سيراب كرد. ما آن حال بر وى بگردانيديم و بنام وى در علّيين درجات بر آراستيم. رسول ع بازگشت و بر كناره دوزخ گذر كرد ناله زار شنيد كه همى گفت- يا محمد ادركنى اى محمد زينهار مرا درياب …
جبرئيل ع گفت يا سيد نه جاى سخن است اين درد بدل همى دار و هيچ مگوى- وَ لا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ.
و اگر بضمتين خوانى بر قراءة باقى، معنى آنست كه ترا نخواهند پرسيد فردا از ناگرويدگان كه ايشان را از بهر آتش آفريدهاند، و سبب آن بود كه رسول خدا گفت:لو انزل اللَّه بأسه باليهود لآمنوا
– اگر خداى عز و جل جهودان را عذاب فرستادى ايشان ايمان آوردندى، رب العزة گفت. ايشان از بهر آتش آفريدهام و فردا ترا نپرسم كه ايشان چرا ايمان نياوردند، و چرا گناه كردند. و نظائر اين در قرآن فراوانست:- لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ، ما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ وَ ما عَلَيْكَ أَلَّا يَزَّكَّى، فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ وَ عَلَيْكُمْ ما حُمِّلْتُمْ.
قوله تعالى- وَ لَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ الآية … اين آيت پس از آن آمد كه قبله با كعبه گردانيدند، كه جهودان پيش از آن اميد ميداشتند كه رسول بدين ايشان بازگردد، و همچنين ترسايان اميد ميداشتند، پس چون قبله بگردانيدند يكبارگى نوميد شدند، و سخت آمد ايشان را تحويل قبله. رب العالمين اين آيت فرستاد و گفت ايشان هرگز از تو خشنود نباشند زان پس كه قبله بگردانيديم مگر كه تو پس كيش ايشان شوى، و نماز بقبله ايشان كنى.
اشتقاق ملت از- املال- است- يقال امللت الكتاب و امليته، و ملت و دين دو نام اند كه راه پرستيدن اللَّه و شريعت پاك باين هر دو نام باز خوانند. و فرق آنست كه ملت بر آن افتد كه از حق جل جلاله به بنده پيوندد،چون فرستادن كتاب و رسالت، و بنده را بر طاعت خواندن و فرمودن، و دين بر آن افتد كه از بنده بحق شود چون كتاب پذيرفتن و پيغام نيوشيدن، و خداى را عز و جل پرستيدن و فرمان بردن.
آن گه گفت:- قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى- يعنى كه اگر ايشان كيش خويش ستايند و شما را بآن خوانند يا در دين شما طعن زنند و شما را از آن باز خوانند كه تو رسولى بگوى- ان هدى اللَّه هو الهدى- راه راست آنست كه اللَّه نمايد، و راهنمونى راهنمونى ويست وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ- هوى نتيجه شهوت و داعى ضلالت، ازينجاست كه رب العزة هوى را به- اله الكفار- باز خواند. فقال تعالى- أ فرأيت من اتخذ الهه هواه.
و مصطفى ع گفت«ما تحت ضل السماء اله يعبد من دون اللَّه ابغض الى اللَّه ممن اتخذ الهه هواه»
و سمّى بذلك لانه يهوى بصاحبه فى الدنيا الى كل داهية و فى الآخرة الى الهاوية.
و در قرآن فراوانست كه رب العالمين بندگان را از اتباع هوى باز ميدارد و تحذير ميكند فقال تعالى- وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ قُلْ لا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَ لا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ، وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ
و مصطفى عليه السّلام گفت:«جانبوا الاهواء كلها، فان أوّلها و اخرها باطل، اجتنبوا اهل الاهواء فان لهم عرة كعرّة الجرب.»
مردى گفت ابن عباس را كه من بر هواء شما ام كه اهل بيتايد ابن عباس جواب داد كه هواها همه در آتش است، آن مرد گفت من از شيعه شما ام ابن عباس گفت اللَّه ما را مسلمان نام نهاد و هر نام كه نه اسلام است نه از ماست و نه از دين ما، آن گه گفت- اللَّه ربنا و الاسلام ديننا و القرآن امامنا و محمد صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم نبينا و الكعبة قبلتنا فمن كان على غير هذا فليس منّا.
وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ- اگر تو بر پسند ايشان و خوش آمد ايشان پى برى، پس از آنكه پيغام و دانش بتو آمد كه دين اسلام حق است، و ايشان بر ضلالتاند، ما لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصِيرٍ ترا بر اللَّه يارى دهنده نيست و نه از وى رهاننده.
قوله تعالى- الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ الآية- گفتهاند كه عبد اللَّه سلام است و مؤمنان اهل كتاب بر خصوص، و گفتهاند كه جمله مؤمنان خواهد بر عموم- اصحاب رسول صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم و غير ايشان، و حق تلاوت آنست كه در آن تغيير و تبديل نيارند و حلال آن حلال دانند و حرام آن حرام دانند، و محكم و متشابه آن بجاى خويش بشناسند، و بآن ايمان آرند، عمر خطاب گفت حق تلاوته آنست كه چون كتاب خدا خواند بصفت بهشت رسد از خداى عز و جل بهشت خواهد و چون صفت دوزخ خواند از خداى عز و جل زينهار خواهد، أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَنْ يَكْفُرْ بِهِ مؤمنان بكتاب ايشانند كه اين شرطها، بجاى آرند، و هر كه بر جهودى بستيهد و حق تلاوت بنگزارد و شرط آن بجاى نيارد فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ- زيان كاران و نوميدان ايشانند.
قوله تعالى:- يا بَنِي إِسْرائِيلَ … الآية.- شرح اين دو آيت از پيش رفت و فايده تكرار آنست كه تا در انذار و وعظ بيفزايد كه چون فرمان بزرگ بود تعظيم آن را باز گفتن شرط بود.
النوبة الثالثة
– قوله تعالى-: وَ قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ- پاكست و بى عيب و منزه خداوند يگانه، يگانه در حلم يگانه در وفا يگانه در مهر، در آزار از رهى نبرد كه در حلم يگانه است، اگر رهى بديگرى گرايد وى نگرايد كه در وفا يگانه است، اگر رهى عهد بشكند او نشكند كه در مهر يگانه است، يگانه در ذات يگانه در صفات، برى از علّات، مقدس از آفات، منزه از مداجات، ستوده بهر عبارات، زيبا در هر اشارات، خالق هنگام و ساعات، مقدّر احيان و اوقات، نه در صنع او خلل، نه در تقدير او حيل، نه در وصف او مثل، مقدّرى لم يزل.
| قدير عالم حىّ مريد | سميع مبصر لبس الجلالا | |
| تقدّس ان يكون له نظير | تعالى ان يظنّ و ان يقالا | |
| اى ذات كمالى كه ز تو كاسته نيست | جز از كف تو فيض كرم خاسته نيست | |
خداوندى بى شريك و بى انباز، پادشاهى بى نظير و بى نياز، نه وعد او كذب نه نام او مجاز، در منع ببسته و در جود او و از، گناه آمرز است و معيوب نواز، داناى بى علت تواناى بى حيلت، تنهاى بى قلت، گستراننده ملت، خارج از عدد، صانع بىكمد، قيوم تا ابد، قدوس از حسد، نامش لطيف و قيّوم و صمد، لم يلد و لم يولد و لم يكن له كفوا احد.
| اندر دل من بدين عيانى كه تويى | وز ديده من بدين نهانى كه تويى | |
| وصّاف ترا وصف نداند كردن | تو خود بصفات خود چنانى كه تويى! | |
خداوندى رهى دار نامدار، كه گوشها گشاده بنام او، دلها اسير پيغام او، موحّد افتاده در دام او، مشتاق مست مهر از جام او. مهربانى كه در عالم بمهربانى خود كه چنو، اميد عاصيان و مفلسان بدو، درويشان را شادى ببقاء جلال او، منزلشان بر درگاه او نشستنشان بر اميد وصال او، بودنشان در بند وفاء او، راحتشان با نام و نشان و ياد او.
| دو صد عالم كه روحانى است آن از فرّ فضل او | دو صد گيتى كه نورانيست از نور جمال او | |
شيخ الاسلام انصارى گفت رحمه اللَّه: «الهى يك چندى بياد تو نازيدم آخر خود را رستخيز گزيدم، چون من كيست كه اين كار را سزيدم؟ اينم بس كه صحبت تو ارزيدم! الهى نه جز از ياد تو دلست نه جز از يافت تو جان، پس بى دل و بى جان زندگى چون توان؟ الهى جدا ماندم از جهانيان، بآنك چشمم از تو تهى و تو مرا عيان!
| خالى نه از من و نه بينم رويت | جانى تو كه با منى و ديدار نه! | |
اى دولت دل و زندگانى جان، نادر يافته يافته و ناديده عيان! ياد تو ميان دل و زبانست و مهر تو ميان سر و جان. يافت تو روزست كه خود برآيد ناگاهان! يابنده تو نه بشادى پردازد نه باندهان! خداوندا بسر بر مرا كارى كه از آن عبارت نتوان.
تمام كن بر ما كارى با خود كه از دو گيتى نهان».
ارباب حكمت راست كه درين آيت كه اللَّه گفت- وَ قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ رمزى عجب است كه گفته اند و لطيفه نيكو، و آن لطيفه آنست كه درين عالم هر چه راه آن بفناست اللَّه آن را تخمى پديد كرد و خلفى نهاد، تا نوع آن در جهان بماند و يكبارگى نيست نشود. اينست غرض كلى از وجود فرزند تا نوع وى بماند، و پدر را خلف شود و نسل منقطع نگردد. نه بينى اجرام سماوى چون شمس و قمر و كواكب و امثال آن كه در تضاعيف روزگار تا قيامت راه آن بفنا نيست لا جرم آن را تخم نساخت و خلف ننهاد، و بر خلاف آن انواع نبات و ضروب حيوانست كه چون فنا بروزگار در آن روانست لا جرم تخم و خلف از ضرورت آنست. ازينجا معلوم شود كه خداى را عز و جل فرزند گرفتن سزا نيست و خلف او را بكار نيست، كه وى زنده ايست باقى و كردگارى دائم، نقص فنا را بوى راه نه و آفت و زوال را در جلال وى جاى نه، و عيب نقصان در كمال وى گنجاى نه، هميشه بود و هميشه باشد، پس او را فرزند چه دربايد يا چون سزد؟ تعالى اللَّه عن ذلك علوّا كبيرا.
آن گه در حجت بيفزود گفت-: بَلْ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ- فرزند كه مىدربايد خدمت پدر را مىدربايد، و پشتى دادن و يارى كردن وى را، چنانك رب العزة گفت- وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَ حَفَدَةً، و نيز پدر به نفس خود كامل نيست و از ياران مستغنى نيست، حاجت بديگرى دارد تا فقر و ضعف خود بوى جبر كند. پس رب العالمين چه حاجت بفرزند دارد؟ كه نه وى را فقرست تا بكسى جبر كند، و نه عجزست تا بديگرى يارى گيرد، و آن گه با بى نيازى او آسمان و زمين و هر چه دروست همه ملك و ملك اوست، همه بنده و رهى اوست، همه خدمتكار و طاعت دار اوست، امّا طوعا او كرها، و هو المشار اليه بقوله عز و جل: وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً.
قوله تعالى إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ … الآية … در روزگار فترت ميان رفع عيسى و بعثت مصطفى عليهما السّلام ششصد سال و بيست سال بگذشت كه هيچ پيغامبر بخلق نيامد، جهان همه كفر گرفته و ظلمت بدعت و غبار فتنه در عالم پيچيده و درياى ضلالت بموج آمده، در هر كنجى صنمى، در هر سينه از شرك رقمى، در هر ميان زنّارى، در هر خانه بيت النّارى، هر كسى خود را ساخته معبودى، يكى آويخته حجرى، يكى پرستنده شجرى، يكى بمعبود گرفته شمسى و قمرى.
كس ندانست كه بيع و نكاح چيست، نه زكاة و نه صدقات، و نه جهاد و نه غزوات، نه حج و صوم و صلاة، همه با فساد و سفاح الف گرفته، بر ريا و نفاق جمع شده، فعل ايشان بحيره و سايبه، حج ايشان مكا و تصدية، قرآن ايشان شعر، اخبار ايشان سحر، عادت ايشان در خاك كردن دختران و ببريدن نسب از پسران. اندر روى زمين كس نبود كه از يگانگى آفريدگار آگاه بود، يا از صنع وى با خبر بود، يا از دين وى بر اثر بود.
پادشاه بزرگوار بنده نواز كارساز بفضل و لطف خود نظر رحمت بعالم كرد، كه بخشاينده بر بندگانست و مهربان بريشان است، از همه عالم حيوان برگزيد، و از حيوان آديمان برگزيد، و از آدميان عاقلان برگزيد، و از عاقلان مؤمنان برگزيد، و از مؤمنان پيغامبران برگزيد و از پيغامبران مصطفى ص برگزيد كه سيد پيغامبرانست، و خاتم ايشان، قطب جهان، ماه تابان، زين زمين و چراغ آسمان، قرشى تبار، و خرّم روزگار، سليمانى جلال، يوسفى جمال نگاشته و نواخته ذو الجلال، برگزيد اين مهتر را و برسولى بخلق فرستاد و رحمت جهانيان را و نواخت بندگان را، و باين بعثت منت بر وى نهاد و گفت:
إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَ نَذِيراً و خبر درست است از مصطفى صلّى اللَّه عليه و آله و سلم كه گفت-«ان اللَّه اصطفى كنانة من ولد اسماعيل، و اصطفى قريشا من كنانة، و اصطفى من قريش بنى هاشم و اصطفانى من بنى هاشم»
وقال- «بعثت من خير قرون بنى آدم قرنا فقرنا، حتى كنت من القرن الذى كنت منه»
وعن ابن عباس قال- جلس اناس من اصحاب رسول اللَّه فخرج سمعهم يتذاكرون، و قال بعضهم انّ اللَّه اتخذ ابراهيم خليلا، و قال آخر موسى كلمه اللَّه تكليما، و قال آخر- فعيسى كلمة اللَّه و روحه، و قال آخر- آدم اصطفاه اللَّه- فخرج صلّى اللَّه عليه و آله و سلم و قال «قد سمعت كلامكم و عنجبكم ان ابراهيم خليل اللَّه و هو كذلك، و موسى نجى اللَّه و هو كذلك، و عيسى روحه و كلمته و هو كذلك،و آدم اصطفاه اللَّه و هو كذلك، الّا و انا حبيب اللَّه و لا فخر و انا حامل لواء الحمد يوم القيمة تحته آدم فمن دونه و لا فخر، و انا اوّل شافع و اوّل مشفع يوم القيمة و لا فخر، و انا اول من يحرّك حلق الجنة فيفتح اللَّه لى، فيدخلنيها و معى فقراء المؤمنين و لا فخر، و انا اكرم الاولين و الآخرين على اللَّه و لا فخر، و انا اول الناس خروجا اذا بعثوا، و انا قائدهم اذا وفدوا و انا خطيبهم اذا انصتوا، و انا شفيعهم اذا حبسوا، و انا مبشّرهم اذا أئسوا- الكرامة، و المفاتيح يومئذ بيدى فاكسى حلة من حلل الجنة، ثم أقوم عن يمين العرش ليس احد من الخلائق يقوم ذلك المقام غيرى.»
بحكم آنك اين خصلتها جمله موهبت الهى است و عطاء ربانى، و هيچ چيز از آن كسب بشر نه.
مصطفى ع گفت-و لا فخر-يعنى كه نه از روى مفاخرت ميگويم كه آن همه موهبت الهى است و هيچ از آن مكتسب من نيست. و فخر كه كنند بچيزى كنند كه مكتسب خود بود نه موهبت محض.
قوله تعالى- الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ- حق تلاوت آنست كه قرآن خوانى بسوز و نياز و صفاء دل و اعتقاد پاك، بزبان ذاكر و بدل معتقد، و بجان صافى، زبان در ذكر و دل در حزن و جان با مهر، زبان باوفا و دل باصفا و جان با حيا، زبان در كار و دل در راز و جان در ناز.
پير طريقت گفت:- «بنده در ذكر بجايى رسد كه زبان در دل برسد، و دل در جان برسد و جان در سرّ برسد و سر در نور برسد، دل فا زبان گويد خاموش جان فا دل گويد خاموش سر فا جان گويد خاموش! اللَّه فارهى گويد- بنده من دير بود تا تو ميگفتى اكنون من ميگويم و تو مىنيوش!».
كشف الأسرار و عدة الأبرار// ابو الفضل رشيد الدين ميبدى جلد اول