كشف الأسرار و عدة الأبرار رشيد الدين ميبدى سوره بقره آیه ۲53-۲۵4
الجزء الثالث
النوبة الاولى
– قوله تعالى: تِلْكَ الرُّسُلُ – آنك پيغامبران و فرستادگان، فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ فضل داديم و افزونى بعضى را ازيشان ور بعضى، مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ هست ازيشان آن كس كه اللَّه با او سخن گفت وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ و بعضى را ازيشان برداشت زبر ديگران بدرجها، وَ آتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ و داديم عيسى مريم را روشنيها و معجزهاى درست، وَ أَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ و نيرو داديم وى را بجان پاك، وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ و اگر خواستى خداى مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مختلف نگشتند مردمان در دين خويش پس پيغامبران خويش، مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ پس آنك بايشان آمد نشانهاى روشن و معجزهاى درست، وَ لكِنِ اخْتَلَفُوا لكن مختلف شدند، فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ ازيشان بود كه بر ايمان بپائيد وَ مِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ و بود كه كافر شد وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا و اگر خواستى اللَّه پراكنده و مختلف و بسته راه نگشتندى، وَ لكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ 253 لكن اللَّه آن كند كه خود خواهد.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا- اى ايشان كه بگرويدند أَنْفِقُوا نفقت كنيد، مِمَّا رَزَقْناكُمْ از آن چيز كه شما را روزى داديم، مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ پيش از آنكه آيد روزى لا بَيْعٌ فِيهِ كه در آن روز خريد و فروخت نبود، وَ لا خُلَّةٌ وَ لا شَفاعَةٌ و نه دوستى و نه خواهش گرى مگر بدستورى وَ الْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ 254 و ظالمان فردا ايشان باشند كه امروز كافرانند.
النوبة الثانية
– قوله تعالى: تِلْكَ الرُّسُلُ الآية …- ميگويد آنك آن پيغامبران، آن سخن رسانان و بر رسالت من استواران، ما ايشان را فضل داديم بر يكديگر و افزونى داديم در برترى بچيز چيز از فضائل، همه پيغامبران برتران از همه آدميان، وانگه مرسلان مهينان از ديگران، وانگه اولو العزم ازيشان برتر از ديگران وانگه آدم بكرامت در خلقت، و نوح در اجابت دعوت، و ابراهيم در خلت، و داود در زبور و در آواز و ملك و نبوت، و سليمان در سخن گفتن با مرغ و تسخير با دو جن و شياطين و ملك و علم و رسالت، و موسى در مناجات و مكالمت، و عيسى از مادر بىپدر و زنده در آسمان و كشتن دجال بآخر عهد، و محمد صلّى اللَّه عليه و آله و سلم بقرآن و بديدار شب معراج و مهر نبوت و فردا بشفاعت.
مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ الآية … ازيشان كس است كه اللَّه با وى سخن گفت يعنى بى واسطه و ترجمان و بى سفير در ميان، و آن آدم است و موسى و محمد صلّى اللَّه عليه و آله و سلم، اما سخن با آدم آنست كه گفت رب العزة- اسْكُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ و درست است خبر كه رسول خدا گفت صلّى اللَّه عليه و آله و سلم «خلق اللَّه آدم على صورته و طوله ستون ذراعا فلما خلقه، قال اذهب، فسلم على اولئك النفر و هم نفر من الملائكة جلوس، فاسمع ما يجيبونك به، فانه تحيّتك و تحيّة ذريتك، قال فذهب فقال السلام عليكم، فقالوا- السلام عليك و رحمة اللَّه، قال فكلّ من يدخل الجنة على صورة آدم طوله ستون ذراعا، فلم يزل الخلق ينقص حتى الآن.»
و مردى آمد برسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله و سلم گفت- يا رسول اللَّه أ نبيّا كان آدم؟قال «نعم مكلما»
و سخن گفتن با موسى آنست كه رب العزة گفت در قرآن- إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ، إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ، لا إِلهَ إِلَّا أَنَا، فَاعْبُدْنِي، إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي، انى انا اللَّه رب العالمين، وَ أَنْ أَلْقِ عَصاكَ
وفى الخبر ما روى- ان النبى صلّى اللَّه عليه و آله و سلم قال «كلم اللَّه اخى موسى ع بمائة الف كلمة و اربعة و عشرين الف كلمة و ثلاث عشرة كلمة، فكان الكلام من اللَّه و الاستماع من موسى.»
وقال النبى صلّى اللَّه عليه و آله و سلم- «ان موسى كان يمشى ذات يوم بالطريق فناداه الجبار يا موسى، فالتفت يمينا و شمالا و لم ير احدا، ثم نودى الثانية يا موسى، فالتفت يمينا و شمالا فلم ير احدا، و ارتعدت فرائصه ثم نودى الثالثة- «يا موسى بن عمران، انّى انا اللَّه لا اله الا انا، فقال- لبيّك فخر اللَّه ساجدا، فقال- ارفع رأسك يا موسى بن عمران، فرفع رأسه، فقال- يا موسى ان احببت ان تسكن فى ظلل عرش يوم لا ظل الّا ظلّه فكن لليتيم كالاب الرحيم و كن للارملة كالزوج العطوف، يا موسى ارحم ترحم، يا موسى كما تدين تدان، يا موسى انه من لقينى و هو جاحد بمحمد ادخلته النار و لو كان ابراهيم خليلى و موسى كليمى.
فقال- الهى و من محمد؟ قال- يا موسى، و عزتى و جلالى ما خلقت خلقا اكرم على منه كتبت اسمه مع اسمى فى العرش قبل ان اخلق السماوات و الارض و الشمس و القمر بالفى الف سنة، و عزتى و جلالى، ان الجنة محرمة حتى يدخلها محمد و امته. قال موسى و من امة محمد؟ قال امته الحمادون، يحمدون صعودا و هبوطا، و على كل حال يشدّون اوساطهم و يطهّرون ابدانهم، صائمون بالنهار، رهبان بالليل، اقبل منهم اليسير و ادخلهم الجنة بشهادة- ان لا اله الا اللَّه، قال- الهى اجعلنى نبى تلك الامة، قال نبيها منها، قال اجعلنى من امة ذلك النبى.
قال استقدمت و استأخروا و لكن ساجمع بينك و بينه. فى دار الجلال».
اما سخن گفتن با محمد صلّى اللَّه عليه و آله و سلم آنست كه شب معراج كه بر خداى رسيد، با خداى سخن گفت و با وى رازها رفت، كه از آن چيزى گفتنى نيست، و رب العالمين آن رازها سر بسته بيرون داد گفت «فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى». اما بعضى از آنك نصيب خلق در آن بود مصطفى صلّى اللَّه عليه و آله و سلم بيرون داد گفت-
«رأيت ربى عز و جل بعينى، فالهمنى ربى حتى قلت التحيات اللَّه و الصلوات الطّيبات، فقال لى ربى عز و جل، السلام عليك ايها النبى و رحمة اللَّه و بركاته، فقلت السلام علينا و على عباد اللَّه الصالحين ثم قال ربى.- يا محمد،قلت لبيك ربى، قال فيم يختصم الملأ الاعلى؟ قلت لا ادرى، فوضع يده بين كتفىّ حتى و جدت برد انامله بين ثديى، فتجلى لى ما فى السماوات و ما فى الارض. و فى رواية اخرى- قال لى ربى سل، فقلت- يا رب اتخذت ابراهيم خليلا و آتيت داود ملكا عظيما، و ألنت له الحديد و سخّرت له الجبال و الجن و الانس و الشياطين، و اعطيت سليمان ملكا لا ينبغى لاحد من بعده، و علّمت عيسى التورية و الانجيل، و جعلته يبرئ الاكمه و الأبرص و يحيى الموتى باذنك، و اعذته و امه من الشيطان الرجيم، فلم يكن للشيطان عليهما سبيل، فقال لى ربى- يا محمد قد اتخذتك حبيبا كما اتخذت ابراهيم خليلا، و كلّمتك كما كلمت موسى تكليما، و ارسلتك الى الناس كافّة بشيرا و نذيرا، و شرحت لك صدرك و وضعت عنك وزرك و رفعت لك ذكرك، فلا اذكر الّا ذكرت معى، و جعلت امتك اقواما، اناجيلهم فى صدورهم، و جعلتهم آخر الامم خلقا و اولهم بعثا، و اولهم دخولا الجنة، و أعطيتك سبعا من المثانى، لم اعطها نبيا قبلك، و اعطيتك خواتيم سورة البقره و لم اعطها نبيا قبلك و اعطيتك الكوثر و اعطيتك ثمانية اسهم: الاسلام و الهجرة و الجهاد و الصلاة و الصدقة و صوم رمضان و الامر بالمعروف و النهى عن المنكر و جعلتك فاتحا و خاتما».
وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ- ميگويد برداشت لختى ازيشان بر لختى بدرجها، همانست كه گفت- وَ لَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ اين درجات پيغامبران است و تفاضل ميان ايشان، اما ديگر مردمان هم بعضى را بر بعضى شرف داد و افزونى در برترى، بعضى را درجه علم داد، بعضى را درجه عبادت و توفيق طاعت و يافت مثوبت، و بعضى را در روزى و احوال معاش در دنيا. اما درجه علم آنست كه در قصه ابراهيم خليل گفت- «وَ تِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ، نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ» و در سورة يوسف گفت نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَ فَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ و در سورة المجادله گفت يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ.
اما درجات توفيق طاعت و درجات پاداش آنست كه گفت فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً. همانست كه جاى ديگر گفت «لا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا» جاى ديگر گفت وَ لِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا بندگان را ميگويد كه عمل ميكنند كه ايشان بر درجاتاند، درجه آن كس كه بريا كار ميكند چون درجه مخلصان نيست، و نه درجه جاهل چون درجه عالم، و نه درجه سنى چون درجه صاحب هوى، و نه درجه عادتيان چون درجه مخلصان. اما درجات روزى و احوال معاش دنيا و تفاضل و تفاوت در آن ميان ايشان آنست- كه گفت «نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ» ميگويد- قسمت كرديم و بخشيديم ميان خويش زندگى و معاش ايشان، و ايشان را برداشتيم زبر يكديگر، در توانگرى و درويشى و عز و ذل و اقامت و غربت و صحت و بيمارى و عافيت و بلا و شادى و اندوه. اين همه كه گفتيم درجات اين جهانىاند، و تفاضل و تفاوت ميان خلق درين جهان.
باز درجات آن جهانى در افزونى دادن بر يكديگر مه نهاد و بزرگتر، چنانك گفت «وَ لَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَكْبَرُ تَفْضِيلًا». و درجات آن جهانى آنست كه بهشتيان را گفت «فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى»- ايشانراست درجههاى بلند، بهشتهاى جاودانه پاينده، هر يكى بقسمى نواخته، و هر يكى را درجه ساخته، و هر يكى را از فضل بهره انداخته، همانست كه گفت «لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ كَرِيمٌ» مؤمنانرا ميگويد- براستى و درستى كه ايشانراست درجات پاداش، بنزديك خداوند ايشان، و آمرزش و مزد نيكو بىرنج، هر كه امروز اندوهگنتر، فردا شادتر، هر كه امروز ترسندهتر، فردا ايمن تر، هر كه امروز كوشندهتر در طاعت، فردا توانگرتر در دار مقامت.
وَ آتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ- و داديم عيسى مريم را كتاب انجيل و معجزهها- چون زنده كردن مردگان و بينا كردن نابينايان و درست كردن پيسان و معتوهان و دردمندان و منقوصان. «وَ أَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ» بجان پاك كه باد آورد و در مادر وى دميد، و گفتهاند- كه «بِرُوحِ الْقُدُسِ» جبرئيل است.
وَ لَوْ- شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ اى- من بعد موسى و عيسى و بينهما الف نبى» ميگويد اگر خداى خواستيد ايشان مختلف نگشتنديد و باز ايستادنديد بر سخن پيغامبران و بر دين و نشان ايشان- اقتتال- نامى است اختلاف را از بهر آنك اختلاف تخم اقتتال است، از خلاف قتال زايد، و آنچه در اول گفت وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ و در آخر گفت وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا اين حكم تكرار ندارد كه هر يكى معنيى را گفت- اقتتال اول اختلاف است و اقتتال ثانى حقيقت قتل و محاربت، ميگويد: اگر اللَّه خواستيد ايشان مختلف نگشتنديد و يك امت بود نديد، چنانك جاى ديگر گفت وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى آن گه گفت و اگر اللَّه خواستيد كه اين اختلاف نبودى، قتل و محاربت ميان ايشان نرفتى، و قيل معناه و لو شاء اللَّه ان لا يأمر المؤمنين بالقتال للكافرين عقوبة لكفرهم لما اقتتلوا- ميگويد اگر اللَّه خواستيد كه مؤمنانرا نفرمايد بقتال و محاربت كافران، عقوبت كفر ايشان را ايشان اقتتال نكردندى. اين آيت در قدريان و معتزليان است، كه ايشان اضافت مشيت با خلق ميكنند، و مشيت حق تبع مشيت خلق مىسازند، رب العزة درين آيت اضافت مشيت به كليت با خود كرد، و نفى اقتتال بر ناخواست خود حوالت كرد. شافعى باين معنى اشارت كرده و گفته:
| فما شئت كان و ان لم نشأ | و ما شئت ان لم نشأ لم يكن | |
| خلقت العباد على ما علمت | ففى العلم يمضى الفتى و المسن | |
| على ذا مننت و هذا خذلت | و هذا اعنت و ذا لم تعن | |
| فمنهم شقى و منهم سعيد | و منهم قبيح و منهم حسن |
يكى از پيران سلف گفت نام او ابو غياث- كه در عهد ما قدرى فرمان يافت، وى را در گورستان مسلمانان دفن كرديم، همان شب بخواب ديدم كه جنازه مىبردند، و حمّالان آن سياهان، و آن كس كه بر آن جنازه بود پايهايش از پيش جنازه بيرون آمده بر مثال آلاس سياه، آن سياهان را گفتم- كه اين جنازه كيست؟ گفتند جنازه فلان مرد يعنى آن قدرى، گفتم نه وى را دفن كرديم در فلان جايگه؟ گفتند آن نه جاى وى بود، ابو غياث گفت- از پس وى ميرفتم تا خود كجا برند، گفتا بناوس گبرانش بردند و آنجاش دفن كردند. نعوذ باللّه من درك الشقاء و سوء القضاء.
اعتقاد قدرى آنست كه اگر خواهد طاعت كند و اگر خواهد معصيت، كه هر دو در مشيّت و استطاعت اوست، نه در مشيت و تقدير اللَّه، ازينجاست كه قدرى هرگز نگويد:- اللهم وفّقنى، اللهم اعصمنى،- و هرگز نگويد- لا حول و لا قوة الا باللّه- و گفتهاند كه قدريى گبرى را گفت- كه مسلمانان شود، گبر گفت- تا خداى خواهد، قدرى گفت- اللَّه ميخواهد و شيطان ترا نمىگذارد و نمىخواهد، گبر جواب داد- كه اين عجب كاريست كه اللَّه را خواستى است و شيطان را خواستى، وانگه خواست شيطان غلبه دارد برخواست خداى، ما هذا الّا شيطان قوى. و عن الحسن بن ابى الحسن قال:- جف القلم و قضى القضاء و تم القدر بتحقيق الكتاب و تصديق الرسل، و سعادة من عمل و اتّقى، و شقاء من ظلم و اعتدى، و بالولاية من اللَّه للمؤمنين و التبرئة من اللَّه للمشركين، من كفر بالقدر فقد كفر بالاسلام.
وروى عن الحسين بن على ع قال «ان القدرية لم يرضوا بقول اللَّه و لا بقول الملائكة و لا بقول النبيين و لا بقول اهل الجنة و لا بقول اهل النار و لا بقول اخيهم ابليس، اما قول اللَّه تعالى فانه يقول وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ اما قول الملائكة سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا و امّا قول النبيين، فقول نوح: «وَ لا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ» و قول موسى: «إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ» و امّا قول اهل الجنة:- الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا وَ ما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ، لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّهُ و اما قول اهل النار:- لَوْ هَدانَا اللَّهُ لَهَدَيْناكُمْ و اما قول ابليس:- رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي.
وقال جعفر بن محمد الصادق ع «جلّ العزيز ان يأمر بالفحشاء و عزّ الجليل ان يكون فى ملكه ما لا يشاء».
عبد اللَّه عمر را گفتند در بصره قومى پديد آمده اند كه قدر را منكراند، عبد اللَّه گفت من ازيشان بيزارم، آن گه سوگند ياد كرد كه اگر يكى ازيشان چند كوه احد زر در سبيل خدا خرج كند، اللَّه از وى نپذيرد تا بقدر ايمان نيارد. و بدان كه ايمان بقدر آنست- كه اعتقاد كند اللَّه در ازل هر چه بودنى است از افعال و اقوال بندگان خير و شر، ايمان و كفر، طاعت و معصيت همه تقدير كرد، و چنانك تقدير كرد خواست كه باشد و چنانك تقدير و خواست وى بود در لوح محفوظ نبشت، وانگه در وقت كرد ايشان آن افعال بيافريد، اينست كه رب العزة گفت وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ فعل بنده كسب وى است و آفريده خدا است، بنده مكتب است و خدا مكتسب نه، و خدا آفريدگار و بنده آفريدگار نه. و ميان قضا و حكم فرق نيست و قضا و تقدير و خواست بمعنى علم نيست، آن تأويل قدريان و معتزليان است و از دين بار خدا نيست، و دين جبر و قدر نيست، قدرى خود را استطاعت نهد گويد:- هر چه خواهم كنم. و جبرى بنده را خود اختيار نگويد. اهل سنت گويند:- بنده را اختيارست و اختيار او بمشيت خدا است، تا خدا نخواهد بنده نتواند خواست، و نتواند كرد وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ الآية …- ميگويد اى شما كه ايمان آورديد و پيغامبران ما را استوار گرفتيد و از باطل برگشتيد و با حق گرديديد، صدقه دهيد و از مال خويش در راه دين خداى و در فرمانبردارى وى هزينه كنيد، پيش از آن كه آيد روزى يعنى روز رستخيز، كه در آن روز بيع نبود كه كسى را باز فروشند تا خود را باز خرد، و نه بدان را آن روز دوستى بود يا مهربانى كه بريشان بخشايد، و نه شفيعى يابند كه ايشان را بخواهد لا بَيْعٌ فِيهِ وَ لا خُلَّةٌ وَ لا شَفاعَةٌ- بر قرائت مكى و بصرى هر سه نصباند بر تبرئه، يعنى كه البته هيچ استثنا نيست در نوميدى ايشان و بر قراءة باقى هر سه رفع است على الابتداء.
وَ الْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ- اى هم الذين وضعوا الامر غير موضعه، جاى ديگر گفت- وَ مَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ بيداد گران ايشانند كه از بد خويش با قرار و پشيمانى باز پس نيابند. گفتهاند كه ظلم بر سه قسم است: يكى ميان بنده و نفس خويش، ديگر ميان بنده و بنده، سديگر ميان بنده و حق، و در مقابله اين سه قسم اقسام عدالت است، و عدالت مهين آنست كه ميان بنده و حق است و آن ايمان است، همچنين ظلم مهين آنست كه ميان بنده و حق است و آن كفر است، ازينجا گفت رب العالمين وَ الْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ
النوبة الثالثة
– قوله تعالى: تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ الآية ….-
پيغامبران همه نواختگان اند، خاصه مرسلان كه برگزيدگان و مهيناناند، لكن نه چون پيغامبر ما- محمد عربى و مصطفى هاشمى، كه سيد ايشانست و سيد سران و سرورانست، كل كمال و جمله جمال است، قبله اقبال و مايه افضال است، خرد را جان و جان را دانش، دل را اميد و سر را آرايش، نه قوت او چون قرت ديگر پيغامبران، نه مركب او چون مركب ايشان، اگر آنچه قوت خاص وى بود و از حضرت عنديّت بادرار مرجان وى را روان بود، و از آن اين خبر باز داد كه- اظل عند ربى، يطعمنى و يسقينى، اگر يك ذره از آن آدم صفى بچشيدى، يا نصيب موسى كليم و عيسى نجى آمدى، زهر راه ايشان گشتى و بارگاه ايشان هرگز طاقت كشش آن نداشتى.
ازينجا همى گفت:- لى مع اللَّه وقت لا يسعنى فيه ملك مقرب و لا نبى مرسل و چنانك قوت وى ديگر بود، مركب وى ديگر بود، كه شش هزار سال انبيا را پيشى داد، گفت چندانك طاقت داريد، مركبها بدوانيد و بمقدمه لشكر و طليعه بيرون رويد، كه چون ما پاى در مركب آوريم، بيك ميدان از همه درگذريم، نحن الآخرون السابقون انبيا را كه از پيش فرستادند، همه از بهر تمهيد قواعد كار وى فرستادند، آدم را گفتند:- رو شراب انس در جام قدس نوش كن، بسراى سعادت نظرى كن، بسراى شقاوت گذرى كن، ببستان فضل در نگر، از زندان عدل بر انديش، از آنجا باز آى، فرزندان را خبر ده، كه ايشان امّت آن كس اند كه فرزند نجيب او خواهد بود.
بعد از آن ادريس را گفتند- رو برين معراج روحانى، برين گلشن بلند بر شو، نيك تأمل كن، دور هر فلكى را سير هر اخترى را نيك بنگر بسان مرد منجم، تا روزگار سعادت كى خواهد بود، كه سرا پرده شرع مطهر محمد مرسل بزنند و اطناب آن از قاف تا قاف بكشند، بعد از آن ابراهيم خليل را امر آمد- كه رو بسان كد خداى باش در زمين حجاز، خطّه حرم را نشان بر كش، در زمين شام نزل او بساز، كه هر كجا مهتر چنو بود، كد خدا كم از خليل نشايد و.
بعد از آن موسى را امر آمد:- كه اى موسى رو بسان اسپاه سالارى، عصا بر سفت نه، و با آن مرد طاغى كه أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى ميگويد جنگ كن، او را بدريا در آر، بآب بكش، تا چون درويشان امت محمد مرسل درآيند و سر بر سجده نهند وبندهوار سبحان ربى الاعلى گويند ظلمت نفس آن مرد طاغى خلوت سلوت ايشان را رحمتى نيارد.
بعد از آن خطاب آمد:- كه اى عيسى، تو در آى و مبشرا برسول مبشر باش، بگوى كه بر اثر من سيد ولد آدم مىآيد، اى عيسى! در آسمان چهارم مىباش تا آخر عهد كه دشمن دولت او بيرون آيد، از مركز چهارم قدم بر صخره بيت المقدس نه و آن دشمن را هلاك كن، آدم در مقدمه بسان مژده دهنده بود، ادريس بسان منجم، ابرهيم بسان كد خدا، موسى بسان اسپاه سالار عيسى بسان حاجب و مبشّر، همه عالم از بهر او آراسته، و همه در كار او برخاسته، شرعها را شرع او نسخ كرده، و عقدها را عقد او فسخ كرده، كار كار او، شرع شرع او، حرم حرم او، عزت عزت او، اگر نه جمال و عزّ او بودى نه همانا كه پرگار قدرت در دايره وجود بگشتى، يا آدم و آدميان را نام و نشان بودى لولاك لما خلقت الكونين.
| گر نه سبب تو بودى اى در خوشاب | آدم نزدى دمى درين كوى خراب | |
| هجران تو گر زمانه ديدى در خواب | گشتى دل و جان اين جهان آتش و آب |
گفته اند- وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ- اشارتست بمصطفى صلّى اللَّه عليه و آله و سلم و تشريف و تكريم وى را. و غيرت دوستى را صريح بنگفت تا در مدح بليغتر باشد و بدوستى نزديكتر.
آورده اند كه- چون بنده خداى را دوست دارد، خداى وى را در ميان خلق مشهور گرداند و چون خداى بنده را دوست دارد، وى را از خلق بپوشاند و مستور دارد، تا كس را بر سر دوستى وى اطلاع نبود.
پير طريقت گفت- در دوستى غيرت از باب است، و هر دل در آن دوستى و غيرت نيست خرابست. نصر آبادى گفت- الحق غيور و من غيرته انه لم يجعل اليه طريقا سواه. و هم ازين بابست كه مصطفى صلّى اللَّه عليه و آله و سلم با اعرابيى مبايعت كرد در اسبى، و اعرابى اقالت خواست، رسول وى را اقالت كرد، اعرابى گفت عمرك اللَّه ممن انت؟- تو از كدام قبيله و چه مردى؟ رسول گفت «انا امرؤ من قريش»
يكى از ياران گفت آن اعرابى را- كفاك جفاء ان لا تعرف نبيّك. بعضى علما گفتند مصطفى صلّى اللَّه عليه و آله و سلم، غيرت را نام خويش صريح بگفت و آنچه بر لفظ صحابى رفت كه پيغامبر خويش را مىنشناسى تعريف بود، تا بر اعرابى پوشيده نماند كه وى پيغامبر است صلّى اللَّه عليه و آله و سلم.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ الآية …- اهل تحقيق از راه تدقيق بمنقاش فهم ازين آيت لطيفه بيرون آورده اند گفتند- لا بَيْعٌ فِيهِ اشارتست باين مبايعت- كه رب العالمين گفت إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الآية.
مصطفى صلّى اللَّه عليه و آله و سلم گفت«الناس غاديان: فمبتاع نفسه- فمعتقها و بايع نفسه فموبقها»
و آن منزلت مقتصدانست كه خداى را عز و جل باميد بهشت و طلب ثواب پرستند، وَ لا خُلَّةٌ اشارت بآن محبت است كه رب العزة گفت إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ جاى ديگر گفت وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ و اين اشارت به منزلت سابقانست، كه خداى را عز و جل بدوستى و شوق پرستند، وَ لا شَفاعَةٌ اشارت بمنزلت ظالمانست، كه از درجه مقتصدان و سابقان واماندند، و در عبادت خداى همه تقصير كردند، اما دل از شفاعت رسول خدا بر نگرفتند كه گفت:«شفاعتى لاهل الكبائر من امتى».
اشارت جمله آيت آنست كه هر كه در دنيا كه سراى كسب و عملست، ازين سه منزل بازماند و به يكى از آن نرسد، فردا در قيامت از آن بازمانده تر و دورتر بود، كه اللَّه ميگويد آن روزى است كه لا بَيْعٌ فِيهِ وَ لا خُلَّةٌ وَ لا شَفاعَةٌ.
كشف الأسرار و عدة الأبرار// ابو الفضل رشيد الدين ميبدى جلد اول