كشف الأسرار و عدة الأبرار رشيد الدين ميبدى سورة الكهف آیه 13- 22
2- النوبة الاولى
(18/ 22- 13)
قوله تعالى:
«نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ» ما بر تو خوانيم،
«نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ» قصّه ايشان و خبر ايشان براستى،
«إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ» ايشان جوانى چند بودند،
«آمَنُوا بِرَبِّهِمْ» بگرويدند بخداوند خويش،
«وَ زِدْناهُمْ هُدىً (13)» و ايشان را راست راهى فزوديم.
«وَ رَبَطْنا عَلى قُلُوبِهِمْ» و بر دل ايشان ربطه تعريف و عصمت نهاديم و بالهام ايمان بند بستيم،
«إِذْ قامُوا» آن گه كه بر [دين] خاستند،
«فَقالُوا رَبُّنا رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» و گفتند خداوند ما خداوند آسمان و زمينست،
«لَنْ نَدْعُوَا مِنْ دُونِهِ إِلهاً» نخوانيم جز ازو خدايى،
«لَقَدْ قُلْنا إِذاً شَطَطاً (14)» كه اگر خوانيم، كژ و ناسزا و دروغ گفته باشيم.
«هؤُلاءِ قَوْمُنَا» اينان كه كسان مااند،
«اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً» جزاز اللَّه خدايان گرفتند [و بتان پرستيدند]
«لَوْ لا يَأْتُونَ عَلَيْهِمْ بِسُلْطانٍ بَيِّنٍ» چرا بر خدايى اين خدا خواندگان خويش حجّتى و عذرى نياورند،
«فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً (15)» كيست ستمكارتر از آن كس كه بر اللَّه تعالى دروغ سازد [و بر او انباز دعوى كند].
«وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ» و [ايشان را در دل افكنديم كه] هر گه كه از قوم خويش دورى جستيد و جدايى گرفتيد
«وَ ما يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ» و آنچ قوم مىپرستند جز از اللَّه تعالى،
«فَأْوُوا إِلَى الْكَهْفِ» با كهف شويد،
«يَنْشُرْ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ» تا باز گستراند شما را خداوند شما رحمت خويش،
«وَ يُهَيِّئْ لَكُمْ» و باز سازد اللَّه تعالى شما را،
«مِنْ أَمْرِكُمْ مِرْفَقاً (16)» از كار شما برگ كاهى.
«وَ تَرَى الشَّمْسَ إِذا طَلَعَتْ» و آفتاب را بينى آن گه كه برآيد،
«تَزاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ» كه در گردد از تيغ غار ايشان،
«ذاتَ الْيَمِينِ» از راست سوى، «وَ إِذا غَرَبَتْ» و آن گه كه آفتاب فرو شود،
«تَقْرِضُهُمْ ذاتَ الشِّمالِ» وا برد از ايشان و در گردد از سوى چپ دست،
«وَ هُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ» و ايشان در گشادى در غارند،
«ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ» آن از شگفتيهاى خداست [كه درين جهان كرد]،
«مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ» هر كه اللَّه تعالى راه نمايد او را راه يافته اوست،
«وَ مَنْ يُضْلِلْ» و هر كرا بى راه كرد اللَّه تعالى او را،
«فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِداً (17)» نيابى او را يارى دهى راه نماى.
«وَ تَحْسَبُهُمْ أَيْقاظاً» پندارى ايشان را كه بيدارانند
«وَ هُمْ رُقُودٌ» و ايشان در خوابند،
«وَ نُقَلِّبُهُمْ» و ايشان را مىگردانيم،
«ذاتَ الْيَمِينِ وَ ذاتَ الشِّمالِ» از چپ بر راست و از راست بر چپ،
«وَ كَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ» و سگ ايشان دو دست خويش گسترانيده،
«بِالْوَصِيدِ» بر درگاه غار،
«لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ» اگر دريشان فرو نگريدى تو،
«لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً» پيش باز گريزيدى از ايشان،
«وَ لَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً (18)» و بر گرديدى تو از بيم ازيشان.
«وَ كَذلِكَ بَعَثْناهُمْ» هم چنان از خواب بينگيزانيديم ايشان را،
«لِيَتَساءَلُوا بَيْنَهُمْ» آن را تا يكديگر پرسند [از درنگ خويش در غار]،
«قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ» گويندهاى گفت از ايشان [كه بيدار شدند]،
«كَمْ لَبِثْتُمْ» چند بوديد [درين غار]،
«قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ» بعضى گفتند از ايشان كه يك روز يا نيم روز،
«قالُوا رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ» آخر گفتند خداوند شما داند كه چند است تا اينجاايد،
«فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ» يكى را از آن خويش بشهر فرستيد و اين درم كه داريد،
«فَلْيَنْظُرْ أَيُّها أَزْكى طَعاماً» تا بنگرد كه كجاست طعامى پاكيزهتر و نيكوتر،
«فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ» تا شما را خوردنى آرد از آن،
«وَ لْيَتَلَطَّفْ» و تا پنهان رود تا آزار و رفق كند [در خريدن طعام]،
«وَ لا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَداً (19)» و مبادا كه كسى را از حال شما آگاه كناد.
«إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ» كه ايشان اگر آگاهى يابند از شما و دست يابند بر شما،
«يَرْجُمُوكُمْ» شما را ازين غار بيرون آرند،
«أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ» يا شما را با كيش خود برند،
«وَ لَنْ تُفْلِحُوا إِذاً أَبَداً (20)» و اگر با كيش ايشان شويد هرگز نيكى نيابيد.
«وَ كَذلِكَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ» و هم چنان [ديگر شگفتها كه كرديم ديدار داديم و] آگاهى نموديم ايشان را،
«لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ» تا بدانند كه رستاخيز حقّ است،
«وَ أَنَّ السَّاعَةَ لا رَيْبَ فِيها» و در خاست رستاخيز شك نيست،
«إِذْ يَتَنازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ» آن گه كه سخن در ميان خويش از دهن يكديگر فرا مىستدند،
«فَقالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْياناً» گفتند اينجا مسجدى كنيد زائر و متعبّد را،
«رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ» خداى ايشان داناتر بايشان،
«قالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ» آن قوم گفتند كه بر قصّه اصحاب الكهف افتادند و از ايشان آگاه،
«لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً (21)» بر غار ايشان مسجد گيريم و جاى پرستش.
«سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ» مىگويند كه ايشان سه تناند چهارم ايشان سگ ايشان،
«وَ يَقُولُونَ خَمْسَةٌ سادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ» و گروهى مىگويند كه پنج تناند ششم ايشان سگ ايشان،
«رَجْماً بِالْغَيْبِ» بپنداشت مىگويند از چيزى پوشيده ازيشان،
«وَ يَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَ ثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ» و گروهى ميگويند كه هفت تناند و هشتم ايشان سگ ايشان،
«قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ» بگوى خداوند من داناتر بچندى ايشان،
«ما يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ» نداند ايشان را از خلق مگر اندكى،
«فَلا تُمارِ فِيهِمْ إِلَّا مِراءً ظاهِراً» پيكار مكن در كار ايشان مگر بآنچ قرآن ترا پيدا كند،
«وَ لا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ» و فتوى مپرس و دانش مجوى در كار اصحاب كهف،
«مِنْهُمْ أَحَداً (22)» از جهودان از هيچكس.
النوبة الثانية
قوله تعالى: «نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ» يقال قصصت القصة اذا تتبّعت الحديث، «نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ» اى خبرهم بالصّدق. و قيل باليقين. «إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ» حكم اللَّه لهم بالفتوّة حين آمنوا بلا واسطة، كذلك قال بعضهم رأس الفتوة الايمان، «آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْناهُمْ هُدىً» ايمانا و بصيرة و ايقانا. و قيل ثبّتناهم على ذلك.
«وَ رَبَطْنا عَلى قُلُوبِهِمْ» اى قوّينا قلوبهم على اتمام ما لووا. و قيل قوّيناهم بنور الايمان حتّى صبروا على هجران دار قومهم و فراق ما كانوا فيه من خفض العيش و فروا بدينهم الى الكهف. و قيل الهمناهم الصبر، «إِذْ قامُوا» بالدّعوة الى الايمان سرّا.
و قيل قاموا على ارجلهم. و قيل قاموا من رقدتهم. و قيل قاموا على ايمانهم و لم يرتدوا. و قيل قاموا بين يدى دقيانوس الملك الذى كان يفتن اهل الايمان عن دينهم، «فَقالُوا رَبُّنا رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لَنْ نَدْعُوَا» اى لن نعبد، «مِنْ دُونِهِ إِلهاً لَقَدْ قُلْنا إِذاً شَطَطاً» كذبا و جورا و خطأ،- الشّطط- اسم للجور فعلا او قولا اخذ من الشّطوط و هو البعد، يقال شطّ يشطّ اذا بعد.
قال الشّاعر:
| تشطّ غدا دار جيراننا | و الدّار بعد غد ابعد |
معنى آيت آنست كه ايشان را ايمان و بصيرت و يقين افزوديم و بر آن بداشتيم و قوّت دل داديم تا آن كار كه در گرفتند بسر بردند، از خان و مان و كسان خود ببريدند و ناز و نعيم و كام دنيا بگذاشتند و با دين اسلام و توحيد با غار گريختند، در دعوت اسلام ايستادگى نمودند و بر آنچ گفتند بايستادند و برنگشتند، و پيش دقيانوس جبّار بر پاى ايستاده با قوّت دل و نور ايمان گفتند:«رَبُّنا رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لَنْ نَدْعُوَا مِنْ دُونِهِ إِلهاً لَقَدْ قُلْنا إِذاً شَطَطاً».
«هؤُلاءِ قَوْمُنَا» فى النّسب، «اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ» اى من دون اللَّه، «آلِهَةً لَوْ لا يَأْتُونَ» هلّا يأتون، «عَلَيْهِمْ» اى على عبادتهم، «بِسُلْطانٍ بَيِّنٍ» بحجّة ظاهرة، بكتاب مبين، بعذر واضح. قال قتادة كل سلطان فى القرآن فمعناه الحجّة، «فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً» فى اشراكه مع اللَّه آلهة، تا اينجا سخن ايشانست.
«وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ» اين عزلت، مهاجرت است، همچون عزلت ابراهيم از پدر و قوم خويش كه گفت: «وَ أَعْتَزِلُكُمْ وَ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ». «وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ» يعنى اذا بعدتم عن القوم، «وَ ما يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ» اى دون اللَّه، و فى مصحف ابن مسعود: «و ما يعبدون دون اللَّه». و روا باشد كه آن قوم هم بت مىپرستيدند و هم اللَّه را جلّ جلاله و آنكه استثناء متّصل باشد يعنى اعتزلتم قومكم، «وَ ما يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ» فانّكم لم تتركوا عبادته، «فَأْوُوا إِلَى الْكَهْفِ» صيروا اليه، «يَنْشُرْ لَكُمْ رَبُّكُمْ» يبسط و يوسّع عليكم، «مِنْ رَحْمَتِهِ» اى رزقه.
و قيل من توفيقه، «وَ يُهَيِّئْ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ مِرْفَقاً» اى يسهل لكم ما تريدون من امر الدّين. و قيل «مِرْفَقاً» رزقا رغدا و غذاء تأكلونه،- مرفقا- بفتح ميم و كسر فا قراءت مدنى و شامى است، باقى بكسر ميم و فتح فا خوانند، فالمرفق بفتح الميم مصدر كالمطلع و المرجع و المحيص و المحيض و بكسر الميم اسم لما يرتفق به كالمخيط و المقطع و هو ما يرتفق و يستعان به.
«وَ تَرَى الشَّمْسَ»- ترى- كلمة عربيّة تفتتح بها تضعها موضع العلم. و قيل معناه لو رأيتهم يا محمّد لرأيتهم بهذه الصّفة، «إِذا طَلَعَتْ تَزاوَرُ» بى الف بر وزن تصفر: قراءت شامى و يعقوب است، «تَزاوَرُ» بالف و تخفيف قراءت عاصم و حمزه و كسايى، باقى «تزاور» بتشديد زا و الف خوانند، اى تتزاور من الزّور و هو الميل اى تميل و تنحرف الشّمس عن حرف الكهف، «إِذا طَلَعَتْ» فى اطول ايّام من ايّام الصيف لانّ الكهف فى مقابلة بنات النعش، «ذاتَ الْيَمِينِ» اى ناحية يمين القائم بباب الكهف، «وَ إِذا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ» اى تتركهم و تعدل عنهم،
«ذاتَ الشِّمالِ» معنى آنست كه ربّ العزّه شخص و صورت ايشان در آن غار از حرارت شعاع آفتاب نگه داشت كه آن غار برابر بنات النّعش بود، آفتاب بوقت طلوع و غروب از ايشان در مي گذشت، روشنايى مىداد و شعاع بر ايشان نمى افتاد و اللَّه تعالى ايشان را نگه مىداشت، «وَ هُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ» اى فى متّسع و فضاء من الكهف ينالهم نسيم الرّيح و برد الهؤاء و تنفى عنهم كربة الغار و غمومه، «ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ» اى ذلك الذى ذكرت من امر الفتية من عجائب صنع اللَّه تعالى و دلالات قدرته و حكمته، «مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ» من يوفقه فهو الذى اهتدى و اصاب اشار الى انّه هو الذى تولى هدايتهم و لو لا ذلك لم يهتدوا، «وَ مَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِداً» اى من اضلّه فلا هادى له لانّ التوفيق و الخذلان بيد اللَّه.
«وَ تَحْسَبُهُمْ أَيْقاظاً» جمع يقظ و يقظ مثل قولك رجل نجد و نجد للشّجاع و جمعه انجاد، «وَ هُمْ رُقُودٌ» اى نيام، جمع را قد مثل قاعد و قعود، يعنى لو رأيتهم مشاهدة لظننت ذلك لانّ عيونهم كان مفتوحة كانّهم احياء ينظرون، «وَ نُقَلِّبُهُمْ ذاتَ الْيَمِينِ وَ ذاتَ الشِّمالِ» يريد فى رقدتهم كى لا تأكل الارض ما يليها من ابدانهم على طول المدّة و ذات اليمين صفة البقعة اى من البقعة الّتى تلى ايمانهم الى البقعة الّتى تلى شمالهم و هى نصب على ظرف المكان، و يقال انّ يوم عاشوراء كان يوم تقليبهم. و عن قتادة قال انّ التّقليب كان فى الرّقدة الاولى. و قال ابن عباس انّ لهم فى كلّ عام تقليبين ستّة اشهر على ذى الجنب و ستّة اشهر على ذى الجنب.
… قوله: «وَ كَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ» يديه، يقال يلحسهما فتشبعه احديهما و ترويه الأخرى، و الوصيد موضع العتبة كانت او لم تكن و الايصاد الاغلاق، سمّيت العتبة وصيدا لانّ الباب عليها يغلق، قوله: «لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ» يعنى لو اشرفت عليهم فنظرت اليهم، «لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً» لا عرضت عنهم و هربت منهم، «وَ لَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً» اى امتلئت منهم خوفا لانّ اظفارهم و شعورهم طالت و اعينهم مفتحة كالمستيقظ الّذى يريد ان يتكلّم و هم نيام. و قيل «رُعْباً» من وحشة المكان الّذى هم فيه. و قيل انّ اللَّه تعالى منعهم بالرّعب لئلّا يراهم احد و لا تمسّهم يد لامس حتّى يبلغ الكتاب اجله فيوقظهم اللَّه عزّ و جل من رقدتهم لارادة اللَّه سبحانه ان يجعلهم آية و عبرة لمن شاء من خلقه: «لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ أَنَّ السَّاعَةَ لا رَيْبَ فِيها». قرأ ابن كثير و نافع: «وَ لَمُلِئْتَ» بالتشديد و الوجه انّ ملّاء بالتشديد لغة فى ملاء بالتّخفيف و ان كانت لغة قليلة، قال المخبّل- السعدىّ:
| و أذقتك النّعمان بالنّاس محرما | فملّئ من كعب بن عوف سلاسله |
و جائز ان يقال ان المشدّد لكثرة الفعل فيكون المراد منه ملاء بعد ملء و على هذا يحمل ما فى البيت لانّ السلاسل جمع، و قرأ الباقون: «وَ لَمُلِئْتَ» مخفّفة و الوجه انّه اللّغة الجيّدة و هى المشهورة عندهم. قال الحسن الخفيفة اجود فى الكلام العرب يقول ملأني رعبا و لا يكادون يعرفون ملأنى، قال الشّاعر:
| فتملأ بيننا اقطا و سمنا | و حسبك من غنى شبع و رىّ |
و قال اللَّه تعالى: «يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ» و هو مطاوع ملأ. «رُعْباً» بتحريك العين قرأها ابن عامر و الكسائى و يعقوب و قرأ الباقون «رُعْباً» بتسكين العين و الوجه انّهما لغتان الرّعب و الرّعب كالشّغل و الشّغل و يجوز ان يكون الرّعب بالتّسكين مخفّفا من الرّعب بالتّحريك.
روى سعيد بن جبير عن ابن عباس قال: غزونا مع معاوية غزوة المضيق نحو الرّوم فمررنا بالكهف الّذى فيه اصحاب الكهف، فقال معاوية لو كشف لنا عن هؤلاء فنظرنا اليهم، فقال ابن عباس ليس لك ذلك قد منع اللَّه تعالى من هو خير منك، فقال: «لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً وَ لَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً»، فقال معاوية لا انتهى حتّى اعلم علمهم فبعث ناسا فقال اذهبوا فانظروا فلمّا دخلوا الكهف بعث اللَّه عزّ و جل عليهم ريحا فاخرجتهم.
«وَ كَذلِكَ بَعَثْناهُمْ» اى كما انمناهم فى الكهف و منعنا هم من الوصول اليهم و حفظنا اجسامهم من البلى على طول الزّمان و ثيابهم من العفن على مرّ الايّام بقدرتنا فكذلك بعثنا هم من النّومة التي تشبه الموت، «لِيَتَساءَلُوا بَيْنَهُمْ» ليتحدّثوا و يسأل بعضهم بعضا يعنى الجأنا هم الى ان يسأل بعضهم بعضا عن مدة لبثهم فيعرفوا ما جرى عليهم و يعلموا قدرة اللَّه عزّ و جل و ليعلم سائر النّاس ايضا حالهم، «قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ» يعنى رئيسهم مكسلمينا،
«كَمْ لَبِثْتُمْ» اى كم لبثتم مدّة، كم مرّ علينا منذ دخلنا الكهف، «قالُوا لَبِثْنا يَوْماً» لانّهم دخلوا الكهف غدوة، فلمّا رأوا الشّمس قالوا، «أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ» توقّيا من الكذب و كان قد بقيت من الشّمس بقيّة، فلمّا نظروا الى اظفارهم و اشعارهم تيقّنوا انّ لبثهم اكثر من يوم و من بعض يوم فاحالوا على اللَّه معرفة ذلك، «قالُوا رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ» و قيل انّ رئيسهم لمّا رأى اختلافهم قال: «رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ» … «فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ» اى بدراهمكم، «هذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ» و كانت دراهم كاخفاف الإبل من ضرب ملكهم دقيانوس، قرأ ابو عمرو و حمزة و ابو بكر و روح عن يعقوب: «بِوَرِقِكُمْ» بسكون الرّاء و من بقى بكسر الرّاء و هما لغتان مثل كبد و كبد و كتف و كتف.
و قيل الورق الفضّة مضروبة كانت او غير مضروبة، دليله ان عرفجة بن اسعد اصيب انفه يوم الكلاب فاتّخذ انفا من و رق فانتن عليه فامره النّبي (ص) ان يتّخذ انفا من ذهب، «فَلْيَنْظُرْ أَيُّها» اى بايعى اهل المدينة، «أَزْكى طَعاماً» اى احلّ طعاما و اطهر و اطيب من جهة انّه ذبيحة مؤمن او من جهة انّه غير مغصوب. و قيل «أَزْكى» اى اكثر و ارخص، «فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ» اى بطعام و قوت، «وَ لْيَتَلَطَّفْ» اى و ليترّفق فى شراه او فى دخول المدينة و يخف نفسه و ما يشتريه لئلّا يعلم به، «وَ لا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَداً» اى لا يفعل ما يكون سببا لمعرفة القوم باحوالكم.
«إِنَّهُمْ» يعنى اهل القرية، «إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ» يعلوكم و يظفروا بكم، يقال ظهر عليه اذا علاه و غلبه. و قيل: «إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ» يشرفوا عليكم فيعلموا بمكانكم، «يَرْجُمُوكُمْ» يسبوكم. و قيل يقتلوكم رجما بالحجارة و كان من عادتهم القتل بالرّجم و هو اخبث القتل، «أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ» يكلّفوكم العود الى الكفر، «وَ لَنْ تُفْلِحُوا إِذاً» بعد العود الى الكفر، «أَبَداً» دائما.
روى عن النّبي (ص) انّه قال: ثلث من كنّ فيه وجد حلاوة الايمان من كان اللَّه و رسوله احبّ اليه ممّا سواهما و من احبّ عبدا لا يحبّه الّا اللَّه و من يكره ان يعود فى الكفر بعد اذ انقذه اللَّه منه كما يكره ان يلقى فى النّار.
روايت وهب بن منبه در قصّه اصحاب الكهف آنست كه مردى از حواريان عيسى (ع) قصد آن مدينه كرد كه اصحاب الكهف از آنجا بودند، او را گفتند بر دروازه اين شهر بتى نهاده اند و هيچكس را دستورى نيست كه در شهر شود تا اوّل آن بت را سجود كند، اين مرد از خود روا نداشت كه بت را سجود كند و در شهر شود، گرمابه اى بود نزديك شهر در آن گرمابه رفت و خود را بمزدورى بصاحب گرمابه داد، صاحب گرمابه بعد از آن باندك روزگاردر كسب و كار خود بركت ديد و روزى فراخ و معاش تمام، گفت مبارك مردى است و خجسته پى كه چندين خير و بركت از آمدن وى بر ما پيدا گشت، پس آن جوانمردان اصحاب الكهف يك يك بوى همى پيوست تا همه بر وى مجتمع شدند و سخن وى بشنيدند كه از آسمان و زمين و احوال و اهوال قيامت خبر مى داد، ايشان او را تصديق كردند و بوى ايمان آوردند و بر دين وى و سيرت و طريقت وى برفتند و ايمان خود از اهل شهر پنهان مى داشتند، پس روزى پسر ملك ايشان با زنى در آن گرمابه رفت و هر دو در آن گرمابه هلاك شدند، با ملك گفتند صاحب گرمابه پسر ترا هلاك كرد، ملك او را طلب كرد و نيافت، گفت در آن گرمابه يار وى كه بود و با كه صحبت مى داشت، گفتند جوانى چند پيوسته باين گرمابه مى آمدند، كارى نو ساخته و دينى نو گرفته، گفت ايشان را طلب كنيد و بر من آريد، ايشان از ملك بترسيدند كه از بطش وى ايمن نبودند، بگريختند و روى بصحرا نهادند، بمزرعه اى رسيدند، صاحب آن مزرعه احوال ايشان پرسيد، ايشان قصّه خود بگفتند، آن صاحب مزرعه نيز ايمان آورد و با ايشان برفت، و با وى سگى بود در آن مزرعه آن سگ هم چنان بر پى وى مى رفت تا شب در آمد و ايشان بدان غار رسيده بودند، در غار شدند، بر قصد آنكه شب در غار باشند و بامداد تدبير كار خويش كنند، همى با يكديگر سخن مى گفتند كه ناگاه در خواب شدند، و در آن خواب سيصد و نه سال بماندند.
ديگر روز بامداد ملك با لشكر و حشم خويش در پى ايشان همى آمدند تا بدر غار، هر آن كس كه خواست تا در غار شود رعبى عظيم در دلش مى افتاد كه هم بر جاى مى ماند و طاقت نداشت كه در غار شود، پس ملك بفرمود تا در غار بر ايشان بگرفتند و بشهر باز گشت، چون روزگار بر آمد و قرنا بعد قرن در گذشت، روزى شبانى آنجا گوسفندان را بچرا داشت باران گرفت، پناه با در غار برد، با خود گفت اينجا غارى بوده و در برآورده، اكنون در آن فرا گشايم و در آن نشينم، بجهدى و رنجى بسيار آن در غار بگشاد، و ربّ العالمين ايشان را در آن غار از خواب بيدار كرد.- يك قول اينست كه گفتيم.
و بقولى ديگر چون مدّت درنگ ايشان بسر آمد و سيصد و نه سال تمام شد، از خواب در آمدند، گفتند آه كه وقت نماز بما درگذشت كه در خواب دير بمانديم، و ايشان چون در غار مى شدند چشمه آب و درختان ديده بودند بر در غار، گفتند تا رويم و آب دست كنيم، چون بيرون آمدند آن چشمه را خشك ديدند و از آن درختان هيچ نمانده، با خود تعجب همى كردند كه ديروز ما اينجا چشمه آب و درختان ديديم و امروز چنين است!!
با يكديگر گفتند:«كَمْ لَبِثْتُمْ قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ» باين سخن در خلاف افتادند، مهتر ايشان گفت: لا تختلفوا فانّه لم يختلف قوم الّا هلكوا، پس آن درم كه داشتند از ضرب دقيانوس به يمليخا دادند تا بشهر رود و طعام آورد، اينست كه ربّ العالمين گفت: «فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَ لْيَتَلَطَّفْ وَ لا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَداً» طعامى حلال طلب كردند از ذبايح مؤمنان و از آن كه در آن هيچ غصب نرفته كه ايشان در عهد دقيانوس ديده بودند كه گوشت خوك مى خوردند و پيه خوك در ميان طعامها مى كردند، يمليخا درم برداشت و روى بشهر نهاد، همه آن ديد كه نديده بود!
بعضى خرابها بعمارت ديد و بعضى عمارت خراب ديد: هم چنان متفكر مى رفت و تعجب همى كرد تا بدروازه شهر رسيد، علمى ديد نصب كرده بر آن علم نبشته كه: لا اله الّا اللَّه عيسى رسول اللَّه، زمانى بايستاد و تفكر همى كرد پس در آن شهر شد و هيچ كس را نمى شناخت، بقومى بر گذشت كه كتاب انجيل مى خواندند و عبادت همى كردند، نه چنان كه وى ديده بود، همى رفت در بازار تا بدكان خبّاز رسيد، آنجا بنشست و خبّاز را گفت اين شهر را چه گويند؟- گفت: افسوس، گفت نام ملك شما چيست؟- گفت: عبد الرّحمن.
پس يمليخا درم بوى داد تا بدان طعام خرد، خبّاز در آن نگرست ضرب دقيانوس ديد، گفت تو گنجى يافته اى اگر مرا از آن بهره كنى و گرنه ترا بپادشاه شهر سپارم، يمليخا گفت من گنج نيافته ام، امّا كارى عجبست كار من و حالى طرفه! و بعضى قصّه خويش بگفت، خبّاز دست وى بگرفت و او را بقهر پيش ملك عبد الرّحمن برد، ملك از حال وى باز پرسيد و گفت درين شهر هيچ كس را دانى؟- يمليخا گفت هزار كس دانم و نامهاى ايشان بر شمرد، ملك گفت اين نامها خود نه نام اهل اين زمانست، درين شهر هيچ سراى دارى؟
گفت دارم، يمليخا مىرفت و ملك عبد الرّحمن با اركان دولت با وى همى رفتند تا بدر سرايى رسيدند كه از آن عالى تر سرايى نبود، گفت اين سراى منست، پيرى از آن سراى بيرون آمد عصابهاى بر پيشانى بسته، گفت چه بوده است كه امير با لشكر اينجا آمده است، گفتند اين مرد همى گويد كه اين سراى منست، آن پير گفت من اين سراى بميراث دارم از آبا و اجداد خويش، يمليخا گفت از آن آبا و اجداد خويش هيچكس را نام بدانى گفتن؟
گفت آرى از فرزندان يمليخاام، يمليخا گفت پس بدان كه من يمليخاام، آن پير بوى در افتاد و بوسه بر سر و چشم وى مى نهاد و ميگفت بآن خداى كه يكتاست كه او راست مى گويد و اين جدّ منست.
و قومى از مسلمانان گفتند آرى كه ما از پدران خويش شنيده ايم و ايشان از پدران خود شنيده كه جمعى مسلمانان در روزگار دقيانوس بگريختند و پنهان شدند، مگر وى از ايشانست و آن لوح نيز با دست آوردند كه نامهاى ايشان و سيرت ايشان بر آن نبشته بود و تاريخ آن گفته، پس ايشان را يقين شد كه وى راست ميگويد امير از اسب فرود آمد و بوى تقرّبها كرد و او را بر گردن گرفتند و اهل شهر با وى برفتند تا ياران خود را بايشان نمايد، و اهل شهر در آن زمان دو گروه بودند: گروهى ترسايان صليب پرست، و گروهى مسلمانان بر دين عيسى (ع)، پس همه با وى برفتند، مسلمانان و ترسايان چون نزديك غار رسيدند يمليخا گفت تا من از پيش بروم و از اين احوال ايشان را خبر دهم تا ايشان آگاه شوند كه اين جمع دقيانوس نيست و الّا از ترس و بيم دقيانوس هلاك شوند، يمليخا رفت و احوال با ايشان بگفت كه روزگار نه آنست و پادشاه نه آن كه شما ديدند، و مردمان شهر جمله آمده اند كه شما را ببينند، ايشان گفتند پس ما را در فتنه افكنند، دستها برداشتند و دعا كردند كه بار خدايا ما را با آن حال بر كه بوديم، ربّ العزّه دعاء ايشان اجابت كرد و با آن حال برد كه بودند، و ايشان يمليخا را ديدند كه در آن غار شد و نيز ايشان را باز نيافتند و هيچكس زهره نداشت كه در آن غار شود، پس مسلمانان گفتند كه بر دين ما بودند و ترسايان گفتند ملك زادگان ما بودند، ما بايشان اوليتريم حرب ساختند، و مسلمانان غالب گشتند، آنجا مسجدى بنا كردند، اينست كه ربّ العالمين گفت: «لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً».
و گفته اند اهل آن شهر سه گروه بودند: بعضى منكران بعث، و بعضى نه منكر بودند لكن ميگفتند بعث ارواح را بود نه اجساد را، بعضى گفتند كه هم اجساد را بعث است و هم ارواح را، و آن ملك ايشان از آن خلاف ضجر همى شد و او را شبهت پديد همى آمد و مسلمان بود، پس روزى بصحرا شد و بر خاك نشست و دعا كرد گفت الهى بنماى علامتى ما را چندانك اين خلاف بر خيزد، ربّ العالمين ايشان را از آن خواب بيدار كرد و آن حال بايشان نمود تا ببعث و نشور يقين شدند، اينست كه ربّ العالمين گفت:
«وَ كَذلِكَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ أَنَّ السَّاعَةَ لا رَيْبَ فِيها» اى كما بعثنا هم من نومهم اطلعنا عليهم يعنى اعلمنا النّاس بحالهم ليستدلّوا على صحّة البعث، يقال عثر على كذا عثورا اذا علمه و اعثر غيره اعلمه، «لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ» يعنى ليزداد اصحاب الكهف علما بقيام السّاعة و معرفة بقدرة اللَّه عزّ و جل.
و قيل ليعلم اهل القرية اذا رأوا اصحاب الكهف بعثوا بعد تسع و ثلاثمائة سنة انّ بعثة يوم القيامة حقّ، «وَ أَنَّ السَّاعَةَ لا رَيْبَ فِيها إِذْ يَتَنازَعُونَ» اذ منصوب باعثرنا اى فعلنا ذلك اذ وقع التّنازع فى امرهم و تنازعهم ان قال بعضهم قد ماتوا فى الكهف و بعضهم قال بل هم نيام كما ناموا اوّل مرّة. و قيل التّنازع هو انّهم لمّا اظهروا عليهم، قال بعضهم «ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْياناً» يعرفون به، و قال آخرون اتّخذوا «عَلَيْهِمْ مَسْجِداً». و قيل تنازعوا فقال المؤمنون نبنى عندهم مسجدا لانّهم على ديننا، و قالت النّصارى نبنى كنيسة لانّهم على ديننا.
و قيل كانوا يختلفون فى مدّة مكثهم و عددهم يدل عليه قوله: «رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ» و قوله: «رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ».
… «قالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ» و هم المؤمنون، «لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ» اى عندهم، «مَسْجِداً». و ذكر انّه جعل على باب الكهف مسجد يصلّى فيه.
«سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ» اى هم ثلاثة رجال و كلب، و معنى رابعهم يربعهم بانضمامه اليهم، و كذلك خامس الاربعة و سادس الخمسة الى عاشر التّسعة، و امّا ثالث ثلاثة و رابع اربعة و ثانى اثنين فالمعنى واحد الثّلاثة و واحد الاربعة و واحد الاثنين.
ابن عباس گفت دو مرد آمدند از ترسايان نجران از دانشمندان ايشان بر مصطفى (ص) نام ايشان سيّد و عاقب، رسول خداى ازيشان پرسيد كه عدد اصحاب الكهف چند بود؟- سيد گفت سه مرد بودند چهارم ايشان سگ ايشان، و اين سيّد از ترسايان يعقوبى بود.
و عاقب گفت پنج بودند ششم ايشان سگ ايشان، و اين عاقبت، نسطورى بود، و مسلمانان گفتند هفت تن مرد بودند و هشتم ايشان سگ ايشان، ربّ العالمين از قول ترسايان حكايت باز كرد و بر عقب گفت: «رَجْماً بِالْغَيْبِ» اى قذفا بالظنّ من غير يقين- آنچ ميگويند بظنّ ميگويند از پوشيدگى نه از يقين.
اين دليلست كه ربّ العزّه قول مسلمانان در آنچ گفتند: «سَبْعَةٌ» راست كرد و بپسنديد كه اگر سبعة همچون خمسة و ثلاثة بودى، «رَجْماً بِالْغَيْبِ» بآخر گفتى، پس گفت: «وَ ثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ» هذه الواو واو الثّمانية و ذلك لانّ العرب تقول، واحد، اثنان، ثلاثة، اربعة، خمسة، ستّة، سبعة و ثمانية لانّ العقد كان عندهم سبعة كما هو اليوم عندنا عشرة، و نظيره قوله تعالى: «التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ» الى قوله: «وَ النَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ» و قوله:«مُسْلِماتٍ مُؤْمِناتٍ» الى قوله: «وَ أَبْكاراً».
و قيل هذه واو الحكم و التّحقيق دخلت فى آخرها اعلاما بانقطاع القصّة و انّ الشّىء قد تمّ. كأنّ اللَّه سبحانه حقّق قول المسلمين و صدقهم بعد ما حكى قول النّصارى و اختلافهم فتمّ الكلام عند قوله:«سَبْعَةٌ» ثمّ حكم بانّ «ثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ» و الثّامن لا يكون الّا بعد السّبعة فهذا تحقيق قول المسلمين.
… «قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ ما يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ» من النّاس و هو النّبي (ص)، و قيل هم اهل الكتاب. و قال ابن عباس انا من ذلك القليل ثمّ ذكرهم باساميهم فذكر سبعة، «فَلا تُمارِ فِيهِمْ إِلَّا مِراءً ظاهِراً»- المراء- اخراج ما فى قلب المناظر من الخطا بطريق الحجاج و المعنى لا يأت فى امرهم بغير ما اوحى اليك، اى افت فى قصّتهم بالظاهر الّذى انزل عليك و قل: «ما يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ» و لا تتعرّف ازيد من ذلك من اليهود و النّصارى، «وَ لا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ» اى لا تطلب الفتوى فى اصحاب الكهف، «مِنْهُمْ أَحَداً» اى من اهل الكتاب، و قيل من المسلمين. قال ابن عباس معناه حسبك ما قصصت عليك.
النوبة الثالثة
قوله تعالى: «نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ» اينت شرف بزرگوار و كرامت تمام و نواخت بى نهايت كه ربّ العالمين بر اصحاب كهف نهاد كه ايشان را جوانمردان خواند گفت: «إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ» با ايشان همان كرامت كرد كه با خليل خويش ابراهيم (ع) كه او را جوانمرد خواند: «قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ» و يوشع بن نون را گفت: «وَ إِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ» و يوسف صدّيق را كه گفت: «تُراوِدُ فَتاها». و سيرت و طريقت جوانمردان آنست كه مصطفى (ص) با على (ع) گفت: يا على جوانمرد راست گوى بود، وفادار و امانت گزار و رحيم دل، درويش دار و پر عطا و مهمان نواز و نيكوكار و شرمگين.
و گفته اند سرور همه جوانمردان يوسف صدّيق بود عليه السلام كه از برادران بوى رسيد آنچ رسيد از انواع بليّات، آن گه چون بر ايشان دست يافت گفت: «لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ».
و در خبر است كه رسول (ص) نشسته بود سائلى برخاست و سؤال كرد، رسول (ص) روى سوى ياران كرد گفت: با وى جوانمردى كنيد، على (ع) برخاست و رفت، چون باز آمد يك دينار داشت و پنج درم و يك قرص طعام، رسول (ص) گفت يا على اين چه حالست؟ گفت يا رسول اللَّه چون سائل سؤال كرد، بر دلم بگذشت كه او را قرصى دهم، باز در دلم آمد كه پنج درم بوى دهم، باز بخاطرم بگذشت كه يك دينار بوى دهم، اكنون روا نداشتم كه آنچ بخاطرم فراز آمد و بر دلم بگذشت نكنم، رسول (ص) گفت:«لا فتى الّا على»جوانمرد نيست مگر على.
… «وَ زِدْناهُمْ هُدىً» خلعتى كه بناء آن بر كمال دولت محبّت بود و درو بيان عنايت ازلى بود كم ازين نشايد كه آن جوانمردان را گفته: «وَ زِدْناهُمْ هُدىً».
«وَ رَبَطْنا عَلى قُلُوبِهِمْ» ايشان را بربطه عصمت ببستيم و بر بساط معرفت بداشتيم و بقيد محبت استوار كرديم، در وادى عنايت ايشان را شمع رعايت افروختيم و در دبيرستان ازل، ادب صحبت آموختيم تا در عين قدس روان گشتند و در خلوت غار با راز حقيقت پرداختند، هر چيزى كه عزتى دارد آن را در نقاب بسته دارند، در حجب عزت تا هر نامحرمى بدو ننگرد و دست هر متعنّتى بدو نرسد، آن جوانمردان بر درگاه احديّت ارجمند بودند، بنور ايمان و صفاء توحيد افروخته بودند و ديدههاى اهل آن روزگار برمص كفر و شرك آلوده بود، غيرت دين ايشان را در حجاب غار برد تا آن ديدههاى آلوده برمص كفر ايشان را نبيند.
فرمان آمد از جناب جبروت و درگاه عزت كه: «فَأْوُوا إِلَى الْكَهْفِ» درين غار غيرت رويد، در ظلّ عنايت، در كنف ولايت، در عالم حمايت، «يَنْشُرْ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ» تا اللَّه تعالى شما را در پرده عصمت نگه دارد و لباس رحمت بپوشاند، در كنف عزت جاى دهد. اى حبّذا روزگار كسى كه در راهى مىرود، ناگاه موكّل اين حديث در آيد و كمندى از طلب در گردن وى افكند و مىكشد كه: «وَ أَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى» اگر خواهى و اگر نه، تو آن منى و من آن تو: كن لى كما لم تكن فاكون لك كما لم ازل.
«وَ تَرَى الشَّمْسَ إِذا طَلَعَتْ» كسى كه انوار اسرار ازل بباطن وى روى نهد، انوار آفتاب صورت چه زهره آن دارد كه شعاع خود بر وى افكند؟- يا سلطنت خود بر وى براند، اين آفتاب صورت كه هست استضائت خلق راست و آن انوار اسرار كه هست معرفت حق راست، اين نور صورتست و آن نور سريرت، اين آفتاب جهان افروز و آن انوار دل افروز، اين روشن دارنده جهان تا خلق بدو نگرند، و آن روشن دارنده دل دوستان تا حق بايشان نگرد، انوار اسرار آن جوانمردان در آن غار درخشى بيرون داد از بريق شعاع آن انوار اسرار، خورشيد تابنده، دامن در خود چيد كه: «تَزاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذاتَ الْيَمِينِ» و كسى را كه سينه وى محلّ انوار اسرار غيبى كنند، صفت وى اينست كه ربّ العزّه گفت در حقّ جوانمردان:«وَ تَحْسَبُهُمْ أَيْقاظاً وَ هُمْ رُقُودٌ» چون ظواهر ايشان نگرى ايشان را بينى مشغول در ميدان اعمال، چون سراير ايشان نگرى ايشان را بينى فارغ در بستان لطف ذو الجلال، بظاهر در عمل، بباطن در نظاره لطف ازل، از «إِيَّاكَ نَعْبُدُ» كمر مجاهدت بر ميان بسته، و از «إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ» تاج مشاهدت بر سر نهاده، در زير قرطه تسليم پوشيده، بر زبر درّاعه عمل فرو كشيده، كردارى موافق امر، ديدارى موافق حكم.
پيرى را پرسيدند كه ايمان بى عمل تمام نيست و اصحاب كهف را عمل نبود كه چون در روش آمدند در حال بخفتند، پير جواب داد كه كدام عمل ازين بزرگوارتر كه ربّ العزّه ايشان را گفت: «إِذْ قامُوا». بر لسان اهل اشارت معنى آنست كه از خود برخاستند، و حاصل اعمال بندگان بدان باز آيد كه از خود برخيزند، چون از خود برخاستند بحق رسيدند، آن گه واسطه از ميان برخيزد، تصرّف در ايشان خود كند، كار ايشان خود سازد چنانك جوانمردان را گفت: «وَ نُقَلِّبُهُمْ ذاتَ الْيَمِينِ وَ ذاتَ الشِّمالِ» اى نقلّبهم بين حالتى الفناء و البقاء و الكشف و الاحتجاب و التجلّي و الاستتار.
پير طريقت چند كلمه گفته اشارت بمراتب اين احوال و رموز اين حقائق:الهى چند نهان باشى و چند پيدا؟ كه دلم حيران گشت و جان شيدا، تا كى از استتار و تجلّى، كى بود آن تجلّى جاودانى؟ الهى چند خوانى و رانى؟
بگداختم در آرزوى روزى كه در آن روز تو مانى، تا كى افكنى و برگيرى؟ اين چه وعدست بدين درازى و بدين ديرى؟ سبحان اللَّه ما را برين درگاه همه نياز، روزى چه بود كه قطرهاى از شادى بر دل ما ريزى؟! تا كى ما را مى آب و آتش بر هم آميزى؟! اى بخت ما از دوست رستخيزى.
… «وَ كَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ» چون فرا راه بودند، آن سگ بر پى ايشان افتاد كه شما مهمانان عزيزيد و مهمان عزيز طفيلى بر تابد، آن سگ در موافقت گامكى چند برداشت، تا بقيامت مؤمنان در قرآن قصّه وى ميخوانند و او را جلوه ميكنند كه: «وَ كَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ بِالْوَصِيدِ»، پس چه گويى كسى كه همه عمر خويش در صحبت اولياء بسر آرد و در موافقت ايشان قدم باز پس ننهد، گويى در قيامت اللَّه تعالى او را از ايشان جدا كند؟ كلّا و لمّا، پاكست و بى عيب آن خداوندى كه آن كند كه خود خواهد. بلعام را كه اسم اعظم دانست و از عرش تا ثرى بديد سگ خواند و از درگاه خود راند و با سگ اصحاب الكهف آن همه كرامت كند كه با دوستان خود فرا راه خود دارد، بجهانيان مى نمايدكه قرب بنواخت ماست نه بعلّت خدمت و بعد باهانت ماست نه بعلّت معصيت، «لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً» مطّلع كسى را گويند كه از زبر نگرد و مقام وى برتر بود، ميگويد اى محمد اگر تو بايشان نگرستى ازيشان بگريختى و دل تو بهم بر شدى.
اينجا محلّ اشكالست، چه! گويى: حال اصحاب الكهف بدان جاى بود كه خاتم النّبيّين را كه: نصرت بالرّعب، عنوان نامه مجد و جلالت او بود ازيشان بيم بودى؟ كلّا و حاشا، اين خطاب با مصطفى (ص) است و مراد غير او، و نظاير اين بسيار است: «يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ- لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ» هذا و اشباهه. و روا باشد كه گويى مراد ازين كلام نه تخويف مصطفى (ص) است بلكه تعظيم حالت ايشانست، و اين در متعارف هست كه گويند: فلان در بلائى بود كه اگر تو بديدى بيهوش گشتى، و ازين گفت تعظيم آن كار خواهند نه تحقيق اين كلمت، و مثال اين آنست كه مصطفى (ص) گفت:
«لا تفضلوني على اخى يونس بن متى»
وقال (ص) من قال انا خير منه فقد كذب.
و خلاف نيست ميان امت كه مصطفى (ص) از يونس (ع) فاضلتر بود، لكن حكمت نبوّت درين كلمه آن بود كه حق تعالى در مصحف مجيد در قصّه يونس چيزها ياد كرد كه بيم باشد كه بندگان باو گمان بد برند، چنانك گفت: «وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً» رسول (ص) گفت نبايد كه چون امت من اين آيت بشنوند گمان بد برند و بوى بچشم حقارت نگرند و آن بدگمانى دين ايشان را زيان دارد. هر چند كه مصطفى (ص) فاضلتر بود از وى و از همه پيغامبران گفت: «لا تفضلونى»- مرا بر يونس فضل منهيد، نه مراد تحقيق بود بلكه مراد تعظيم يونس بود تا همگنان بوى بچشم تعظيم نگرند نه بديده تحقير.
همچنين حق تعالى خواست تا اولياء خود را بزرگ گرداند تا خلق بچشم تعظيم بايشان نگرند با پيغامبر خود اين خطاب كرد كه: «لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً» تا خلق بديده تعظيم بايشان نگرند و دين ايشان را زيان ندارد.
علماء طريقت و خداوندان معرفت گفته اند كه بناء كار تصوّف بر روش وسيرت اصحاب الكهف نهاده اند و نيك ماند آداب طريقت و حليت اينان باحوال و سيرت ايشان، از تحقيق قصد و تجريد ارادت و همت و عزلت از خلق و اسقاط علاقت و اخلاص در دعوت و انابت، از خود بيزار و از عالم آزاد و بحق شاد، از تحكم خويش و پسند خويش باز رسته و دست نياز ببرّ اللَّه تعالى زده، گهى از صولت هيبت سوزان و گدازان، گهى در نسيم انس شادان و نازان.
و گفته اند ربّ العالمين با اصحاب كهف آن كرد كه مادر مهربان با فرزند كند: اول او را گهواره سازد، پس بخواباند، پس بجنباند، آن گه مگس براند. آن گه شير دهد تا بيارامد: اللَّه تعالى با ايشان همان كرد، اول كار ايشان بساخت غار بر ايشان چون مهد كرد: «وَ يُهَيِّئْ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ مِرْفَقاً»، پس بخوابانيد: «فَضَرَبْنا عَلَى آذانِهِمْ فِي الْكَهْفِ»، آن گه بجنبانيد: «وَ نُقَلِّبُهُمْ ذاتَ الْيَمِينِ وَ ذاتَ الشِّمالِ»، آن گه رنج آفتاب از ايشان باز داشت: «وَ تَرَى الشَّمْسَ إِذا طَلَعَتْ تَزاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذاتَ الْيَمِينِ»، آن گه ايشان را شربت رحمت فرستاد تا آرام گرفتند: «يَنْشُرْ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ».
قوله: «فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَلْيَنْظُرْ أَيُّها أَزْكى طَعاماً» فيه اشارتان: احديهما انّ المأخوذ على العبد المؤمن و ان بلغ الغاية القصوى فى الحقيقة ان يحفظ احكام الشّريعة لانّ كلّ حقيقة لا يشهد لها ظاهر الشّريعة فهى مكر الشّيطان و غروره و الاصل فى ذلك انّ الفتية بعثوا احدهم ليشترى لهم طعاما و أمروه بالبحث و الفحص عن وجهه كى لا تحمله الغفلة على الوقوع فى محظور، و الأخرى ما قاله يوسف بن الحسين لبعض اصحابه اذا حملت الى الفقراء او الى اهل المعرفة شيئا او اشتريت لهم طعاما فليكن اطيب شىء و الطفه فانّ الّذى بلغ المعرفة لا يوافقه الّا كلّ لطيف و لا يستأنس الّا بكلّ مليح. و الاصل فيه قوله تعالى: «فَلْيَنْظُرْ أَيُّها أَزْكى طَعاماً»، قال و اذا اشتريت للزهاد و العبّاد فاشتر كلّ ما تجده فانّهم بعد فى تذليل انفسهم و منعها من الشّهوات.
كشف الأسرار و عدة الأبرار// ابو الفضل رشيد الدين ميبدى جلد ۵