ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن حسن طبرسی سوره «ص»

سوره «ص»

عدد آيات‏

«كوفيان» اين سوره را هشتاد و هشت و «حجازيان»، «بصريان» و «شاميان» هشتاد و شش آيه دانسته و تنها «ايّوب بن متوكل» اين سوره را هشتاد و پنج آيه گفته است.

فضيلت سوره‏

«ابى بن كعب» از رسول خدا (ص) نقل كرده كه فرمود:

هر كه سوره (ص) را بخواند خداوند به وزن هر كوهى كه براى «داود» (ع) مسخر كرده بود به او از حسنات پاداش دهد و او را نگه دارد از اصرار ورزيدن به گناه كوچك و بزرگ.

«عياشى» به اسناد خود از «حضرت باقر» (ع) نقل كرده كه فرمود: هر كه بخواند سوره (ص) را در شب جمعه داده مى‏شود به او خير دنيا و آخرت كه به هيچ كس جز پيامبر مرسل و فرشته مقرب داده نشود و خداوند او را به بهشت داخل مى‏كند و نيز داخل كند آن را كه او دوست داشته باشد از اهل بيت خود حتى خادم او را، اگر چه در رديف خانواده او نباشد و ايمن گرداند خداوند او را از بى‏تابى بزرگ روز قيامت‏

 

[سوره ص (38): آيات 1 تا 5]

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‏

ص وَ الْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ (1) بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَ شِقاقٍ (2) كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فَنادَوْا وَ لاتَ حِينَ مَناصٍ (3) وَ عَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ وَ قالَ الْكافِرُونَ هذا ساحِرٌ كَذَّابٌ (4)

أَ جَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً إِنَّ هذا لَشَيْ‏ءٌ عُجابٌ (5)

ترجمه:

ص، و سوگند به قرآن صاحب ذكر. بلكه آنان كه كافر شدند در سركشى و ستيزند. بسا هلاك كرديم پيش از ايشان از قرنى، پس ندا كردند و نبود هنگام گريز. و عجب داشتند كه بيايدشان بيم دهنده‏اى از ايشان و گويند كافران، اين جادوگر و دروغگوست. آيا خدايان را خداى واحدى قرار داد همانا اين است چيز شگفت.

قرائت‏

ص- در ميان قرائت‏هاى قليل، قرائت «ابى بن كعب» و «ابن ابى اسحاق» است كه (صاد) را به كسر (دال) خوانده‏اند و توجيه در قرائت ايشان به دو وجه است، اول اين كه كسره (دال) به جهت (التقاء ساكنين) است، دوم اين كه (صاد) را از (مصاداة) بگيريم و آن به معنى (معارضه)است، يعنى قرآن را به عمل خود عرضه كن.

قرائت دوم نظر «ثقفى» بوده كه (صاد) را به فتح (دال) خوانده است و توجيه آن نيز بر دو گونه است اول اين كه فتحه اخف از كسره است و دوم اين كه (صاد) علم باشد بر سوره و غير منصرف باشد.

قرائت سوم كه قرائت مورد انتخاب است به وقف (صاد) مى‏باشد چون (صاد) از حروف هجاء بوده و لازمه آن وقف است.

عجاب- اين كلمه با تشديد به معنى زياده روى در تعجب است كه مرحله اول (عجيب)، مرحله دوم (عجاب) به تخفيف و مرحله سوم از نظر شدت (عجّاب) به تشديد مى‏باشد.

شقاق- به معنى خلاف است و اصل اين كلمه از قرار گرفتن يكى از دو فرقه در جانبى و سمتى مى‏باشد، گفته مى‏شود، فلانى شق عصاى اجتماع مى‏كند يعنى به خلاف ايشان كار مى‏كند.

مناص- اين كلمه از (نوص) بوده و به معنى تأخر است و در مقابل آن (بوص) بوده كه به معنى تقدم مى‏باشد.

اعراب‏

وَ الْقُرْآنِ‏– حرف (واو) قسم بوده و جواب آن را چند گونه دانسته‏اند كه به ترتيب توجه مى‏كنيد:

1- جواب قسم محذوف بوده و تقدير چنين باشد (لقد جاء الحق و ظهر الامر) زيرا كه حذف در جواب رساتر مى‏باشد چون در اين صورت جواب قسم عموميت داشته و به يك معنى اختصاص پيدا نمى‏كند.

2- جواب قسم عبارت از (ص) به معنى (صدق) است كه مقصود چنين است (سوگند به قرآن كه محمد (ص) راست مى‏گويد) 3- جواب قسم چيزى است كه اين جمله جاى او را گرفته است‏ (كَمْ أَهْلَكْنا) و يا چيزى بوده كه به جاى آن‏ (بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا) قرار داده شده‏

ترجمه تفسير مجمع البيان، ج‏21، ص: 68

است، گويا كه خداوند مى‏گويد: (سوگند به قرآن كه امر آن چنان نيست كه مى‏گويند) و اين دو سخن، اولى از «فراء» و دومى از «قتاده» است.

4- جواب قسم جمله‏ (كَمْ أَهْلَكْنا) بوده و (لام) قسم به خاطر طول كلام از سر (كم اهلكنا) حذف شده است چنان كه لام در كلام‏ (قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى) كه بايد (لقد …) باشد به خاطر طول كلام حذف شده است. اين سخن نادرست است زيرا كه (كم) مفعول بوده و لام بر سر مفعول داخل نمى‏شود.

5- جواب قسم در آخر سوره اين جمله است‏ (إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ) ولى توجه مى‏كنيد كه جواب از خود قسم بسيار دور مى‏باشد.

وَ لاتَ حِينَ مَناصٍ‏– در اين جمله دو قول است:

اول- «زجاج» گويد: (تا) به (لا) متصل بوده و (لات) به معنى (ليس) است، در اين صورت (حين) منصوب و خبر (ليس) مى‏باشد كه اسم آن در تقدير بوده و (الوقت) مى‏باشد، و يا خبر در تقدير بوده و (حين) مرفوع و اسم (ليس) است.

كسانى كه وقف به (تاء) كرده درست گفته‏اند به خلاف آنان كه (لات) را به صورت (لاه) به (ه) وقف كرده‏اند، زيرا كه اين (تاء) مانند (تاء) در فعل (ذهبت) مى‏باشد و يا (تاء) در حرف چون (رأيت زيدا ثمت عمروا) «اخفش» گويد: لات حين مناص، مانند (لا رجل فى الدار) مى‏باشد دوم- اين كه (تاء) متصل به (حين) است، چنان كه شاعر گويد:

العاطفين تحين ما من عاطف‏		و المطعمين زمان ما من مطعم‏

شأن نزول‏

مفسران گفته‏اند: اشراف «قريش» كه بيست و پنج نفر بودند و «وليد ابن مغيره» كه بزرگتر از ايشان بود، و «ابو جهل» و «ابى بن خلف» و «امية ابن خلف» و «عتبه» و «شيبه» پسران «ربيعه» و «نصر بن حارث» كه همه از اشراف قريش بودند به نزد «ابو طالب» آمدند و گفتند: تو پير و بزرگ ما هستى! پيش تو آمديم تا ميان ما و پسر برادرت قضاوت كنى چه اين كه او به خدايان ما ناسزا گفته و مقاصد ما را به باد مسخره گرفته است، پس «ابو طالب» حضرت محمد (ص) را طلبيد و گفت اى پسر برادرم! اين مردم از تو پرسش مى‏كنند، محمد (ص) گفت چه مى‏گويند؟ قريش گفتند تو ما را و خدايان ما را رها كن و ما هم تو و خدايت را رها مى‏كنيم! حضرت رسول (ص) فرمود: آيا يك كلمه مى‏بخشيد و مى‏گوئيد كه مالك عرب و عجم گرديد؟ گفتند ما ده برابر آن كلمه را به تو مى‏دهيم! حضرت فرمود: بگوئيد (لا اله الا اللَّه) چون قريش اين سخن را شنيدند همگى برخاسته و گفتند: آيا قرار مى‏دهد خدايان ما را يك خدا؟! پس بدين مناسبت اين آيات نازل شد.

روايت شده كه پيغمبر پس از اطلاع از گفتار قريش گفت اى عمو! اگر خورشيد در دست راست من قرار داده شود و ماه در دست چپ من، هرگز سخن خود را ترك نمى‏كنم يا آن را نافذ ساخته و يا كشته شوم! «ابو طالب» گفت: برو به تعقيب كار خود هرگز تو را تنها نخواهم گذاشت.

تفسير:

ص‏– در لفظ (ص) اختلاف شده برخى گفته‏اند اين لفظ نام سوره است و اقوال ديگرى نيز وجود دارد كه ما در اول سوره «بقره» ياد آور شديم.

«ابن عباس» گويد: لفظ (ص) يكى از نامهاى خداوند است كه به آن سوگند خورده است و اين نظر از «امام صادق (ع)» نيز روايت شده است.

«ضحاك» گويد: لفظ (ص) به معنى (صدق) مى‏باشد.

«قتاده» گويد: لفظ (ص) يكى از نامهاى قرآن است بنا بر اين جايز است كه محلا منصوب باشد چون با حذف حرف قسم- منصوب به (نزع خافض) خواهد بود. و نيز جايز است كه مرفوع باشد به اين كه خبر بوده و مبتداء محذوف بوده كه (هذه) باشد و اين نظر كسى است كه (ص) را نام قرآن مى‏داند.

وَ الْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ (و قرآن صاحب ذكر) يعنى صاحب شرف. از ابن عباس. و واضح كننده اين سخن قول خداوند است كه مى‏گويد: (إِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ)، «همانا آن ذكرى براى تو و براى قومت مى‏باشد- زخرف- 44» و برخى گفته‏اند معنى‏ (ذِي الذِّكْرِ) يعنى صاحب بيانى كه مودّى به حق و هدايت كننده‏اى به سوى رشد باشد، زيرا در چنين كتابى دليل‏هايى ذكر شده است كه هر شخصى در آنها تفكر كند مسلما حق را خواهد شناخت هم از طريق عقل و هم از طريق شرع.

«قتاده» گويد: (ذى الذكر) بمعنى صاحب تذكر است كه موجب تذكر خوانندگانش مى‏شود.

و «جبائى» گفته مراد از (ذى الذكر) كتابى است كه داراى ذكر خداوند و توحيدش و نامهاى نيكويش و صفات برترش، و ذكر پيامبران، و اخبار امتها، و ذكر بعث و نشر و ذكر احكام و آن چه مكلف از احكام و دستورات احتياج دارد، باشد، و مؤيّد اين نظر قول خداوند است كه مى‏فرمايد: (ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْ‏ءٍ)، «فرو نگذارديم در كتاب چيزى را- انعام- 38».

بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا (بلكه آنان كه كافر شدند) از اهل مكه فى عزة (در سركشى) يعنى در تكبر از حق و حميت جاهليت هستند.

و اين سخن «قتاده» است. و بر اين سخن دلالت مى‏كند آيه ديگرى در قرآن كه: (أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ)، «بگيردش عزت به گناه- بقره- 206».

و برخى گفته: (فِي عِزَّةٍ) يعنى در مالكيت و اقتدار و قوتى كه خداوند به آنان داده است مى‏باشند.

وَ شِقاقٍ‏ (و خلاف) يعنى هستند ايشان در عداوت و معصيت و اختلاف زيرا كه آنان از متابعت تو سرپيچى كرده و به مخالفت تو مى‏پردازند. سپس خداوند آنان را ترسانده و گويد:

كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ‏ (اى بسا هلاك كرديم پيش از ايشان از مردم روزگار) به اين كه رسولان را تكذيب كردند.

فَنادَوْا (پس ندا كردند) هنگام وقوع عذاب و استغاثه نمودند وَ لاتَ حِينَ مَناصٍ‏ (و نبود هنگام گريز) يعنى زمانى نبود كه نجات يابند و ناديده گرفته شوند.

و برخى گفته‏اند: نبود هنگام ندايى كه نجات بخش باشد.

«قتاده» گويد: يعنى ندا كردند هنگامى كه وقت ندا نبود.

وَ عَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ‏ (و عجب مى‏كردند كه بيايدشان ترساننده‏اى از جانب خودشان) يعنى شگفت داشتند كه پيامبرى از جانب خودشان مبعوث شود كه از طرف خداوند مأموريت داشته و ترساننده باشد كه ايشان را از معاصى بر حذر داشته و از آتش بترساند.

وَ قالَ الْكافِرُونَ هذا ساحِرٌ كَذَّابٌ‏ (و گويند كافران اين جادوگر دروغگو است) با اين كه خود را رسول خداوند مى‏داند.

أَ جَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً (آيا قرار داد خدايان را خداى واحدى) اين جمله، استفهام انكارى و سخن اعجاب آميز است، و به اين جهت است كه پيامبر اكرم (ص) عبادت خدايان ايشان را در مقابل عبادت خداوند باطل كرده بود و آنان را به عبادت خداوند يكتا دعوت مى‏كرد و لذا ايشان تعجب مى‏كردند از اين سخن، و مى‏گفتند: چگونه براى ما يك خدا قرار داد پس از آن كه خدايان متعددى را عبادت مى‏كرديم.

إِنَّ هذا (بدرستى كه اين) كه محمد (ص) مى‏گويد: خداوند يكى است.

لشى‏ء عجاب (چيز شگفتى است) و بسيار تعجب آور است‏.

 

[سوره ص (38): آيات 6 تا 10]

وَ انْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَ اصْبِرُوا عَلى‏ آلِهَتِكُمْ إِنَّ هذا لَشَيْ‏ءٌ يُرادُ (6) ما سَمِعْنا بِهذا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هذا إِلاَّ اخْتِلاقٌ (7) أَ أُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنا بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذِكْرِي بَلْ لَمَّا يَذُوقُوا عَذابِ (8) أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَحْمَةِ رَبِّكَ الْعَزِيزِ الْوَهَّابِ (9) أَمْ لَهُمْ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُما فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبابِ (10)

ترجمه:

و رفتند گروهى از ايشان كه برويد و صبر كنيد بر خدايان خويش، همانا اين چيزيست خواست شده. ما نشنيده‏ايم اين را در ملت آخر، نيست اين مگر دروغ ساختنى. آيا نازل شده است بر او ذكر از ميان ما، بلكه ايشان در شك هستند از ذكر من، بلكه هنوز نچشيده‏اند عذاب مرا. يا كه در نزد ايشان خزينه‏هاى رحمت پروردگارت بود كه عزيز و بخشاينده است. يا براى ايشان است ملك آسمانها و زمين و آنچه ميان آن دو است؟، پس بالا روند در اسباب.

شرح لغات:

انطلاق- به آسانى راه رفتن را گويند و لذا گفته مى‏شود: (طلاقة الوجه) يعنى خوشرويى و (طلاقة الخلق) يعنى خوش خويى‏ اختلاق- اين كلمه با (افتراء) از نظر مقصود يكسان است.

ارتقاء- به معنى صعود به بلندى با طىّ درجات مى‏باشد اسباب- جمع سبب است، و فرق ميان (سبب) و (علت) در اصطلاح متكلمان آن است كه (علت) ذاتا موجب چيزى و (سبب) صفتا موجب چيزى مى‏باشد.

اعراب‏

أَنِ امْشُوا– كلمه (ان) در اينجا به معنى (مفسّره است) كه معنى چنين مى‏شود (اين كه برويد). و «زجاج» گويد: تقدير چنين است (بان امشوا) به اين كه به اين سخن برويد.

تفسير:

وَ انْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ‏ (و رفتند گروهى از ايشان) اين سخن پايان حكايت كافران است كه قبلا ياد آورى شد، و اكنون بزرگان و اشراف ايشان مى‏روند تا بگويند:

أَنِ امْشُوا (كه برويد) يعنى برخى به برخ ديگرشان گفتند: برويد وَ اصْبِرُوا عَلى‏ آلِهَتِكُمْ‏ (و صبر كنيد بر خدايان خويش) يعنى ايشان از مجلس «ابو طالب» خارج شده و مى‏گفتند: ثابت باشيد بر خدايانتان و بر دين خود صبر كنيد و در راه آن مشقات را تحمل كنيد، گفته‏اند كه گوينده اين سخن «عقبة بن ابى معيط» بود.

إِنَّ هذا (بدرستى كه اين) كه از زياد شدن اصحاب «محمد» (ص) مشاهده مى‏كنيم:

لَشَيْ‏ءٌ يُرادُ (چيزيست كه اراده شده) يعنى كارى است كه بر ما اراده و خواسته شده است.

برخى گفته‏اند مقصود اين است كه: اين فساد در زمين است كه بزودى نابود شده و خلاص خواهيم شد.

و نيز گفته شده كه: اين امرى است كه براى از ميان رفتن نعمت و نزول شدت بما وارد شده است، چه اين كه اعتقاد داشتند اگر در عبادت بت‏ها و خدايانشان كوتاهى و متاركه كنند، قحط و شدت بر ايشان نازل مى‏شود.

و نيز خداوند از قول ايشان نقل مى‏كند كه گفتند:

ما سَمِعْنا بِهذا (نشنيده‏ايم به اين) كه بخواند «محمد» (ص) ما را به سوى توحيد و اين كه غير از (اللَّه) را ترك كنيم! فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ (در ملت آخر) «ابن عباس» گويد: منظورشان «نصرانيان» است كه آخرين ملتها بودند و گويد: كه نصرانيان اهل توحيد نبودند چه اين كه مى‏گفتند خداوند (سومين سه گانه است) برخى گفته‏اند: منظور از ملت آخر خود «قريش» مى‏باشد، يعنى اين سخن را از ملت اين زمان نشنيده‏ايم. و اين نظر «مجاهد و قتاده» است.

«حسن» گويد: يعنى ما نشنيده‏ايم در آخر الزمان چنين چيزى بوجود خواهد آمد.

إِنْ هذا (نيست اين) كه محمد (ص) مى‏گويد، إِلَّا اخْتِلاقٌ‏ (مگر دروغ ساختنى) سپس كافران منكر مى‏شوند كه از ميان ايشان تنها محمد (ص) به نزول قرآن و نبوت اختصاص داشته باشد و مى‏گويند:

أَ أُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنا (آيا نازل شده است ذكر بر او از ميان ما) يعنى چگونه قرآن بر محمد نازل شده در حالى كه از نظر سن و سال از ما بزرگتر نيست و از حيث شرف از ما برتر نمى‏باشد.

بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذِكْرِي‏ (بلكه ايشان در شك هستند از ذكر من) يعنى ايشان را بر اين سخن وا نمى‏دارد مگر اين كه شك مى‏كنند در ذكر من كه به رسولم نازل كرده ‏ام‏

بَلْ لَمَّا يَذُوقُوا عَذابِ‏ (بلكه هنوز نچشيده‏اند عذاب مرا) و اين سخن، هشدارى است بر ايشان، و مقصود اين است كه ايشان به زودى عذاب مرا خواهند چشيد.

سپس خداوند از انكار نبوت ايشان پاسخ گفته و مى‏فرمايد:

أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَحْمَةِ رَبِّكَ‏ (يا نزد ايشان است خزينه‏هاى رحمت پروردگارت) يعنى آيا كليدهاى نبوت و رسالت مگر به دست ايشان است تا هر جا كه بخواهند بگذارند؟!، يعنى نبوت به دست ايشان نبوده بلكه به دست خداوند است كه:

الْعَزِيزِ (عزيز) است در ملكش‏ الْوَهَّابِ‏ (بخشاينده) است، يعنى بخششها و عطاياى او زياد بوده و طبق مصالح، به هر كه بخواهد مى‏دهد، و از بندگانش هر كه را بخواهد به پيامبرى انتخاب مى‏كند. و اين، مانند قول خداوند است كه مى‏فرمايد: (وَ لَقَدِ اخْتَرْناهُمْ عَلى‏ عِلْمٍ عَلَى الْعالَمِينَ)، «و همانا به حقيقت برگزيديم ايشان را با علمى بر جهانيان- دخان- 32».

أَمْ لَهُمْ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُما (يا بر ايشان است ملك آسمانها و زمين و ميان آن دو) تا مهيا شده و خداوند را از مرادش مانع شوند!.

فَلْيَرْتَقُوا (پس بالا روند) يعنى اگر چنين ادعايى دارند پس بالا بروند.

فِي الْأَسْبابِ‏ (در اسباب) يعنى در درهاى آسمان و راههاى آن. از «مجاهد و قتاده».

برخى گفته‏اند: مراد از اسباب حيله‏ها مى‏باشد، يعنى در اسباب رسيدن به آسمانها حيله كنند تا وحى را بياورند و آن كه مى‏خواهند براى آن.

انتخاب كنند.

[سوره ص (38): آيات 11 تا 15]

جُنْدٌ ما هُنالِكَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزابِ (11) كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عادٌ وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتادِ (12) وَ ثَمُودُ وَ قَوْمُ لُوطٍ وَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ أُولئِكَ الْأَحْزابُ (13) إِنْ كُلٌّ إِلاَّ كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ عِقابِ (14) وَ ما يَنْظُرُ هؤُلاءِ إِلاَّ صَيْحَةً واحِدَةً ما لَها مِنْ فَواقٍ (15)

ترجمه:

لشكرى‏اند در آنجا شكست خورده از احزاب. تكذيب كرد پيش از ايشان، قوم نوح و عاد و فرعون صاحب ميخها. و ثمود و قوم لوط و اصحاب ايكه ايشانند احزاب. نبودند همه مگر تكذيب كردند رسولان را، پس حق شد عقاب. و نظر نكنند اينان مگر فرياد واحدى را، نيست براى آن رجوعى.

قرائت:

اهل كوفه غير از «عاصم» (من فواق) با ضمّ خوانده‏اند و ديگران به فتح خوانده‏اند، و اين دو لغت مانند (قصاص) به فتح و (قصاص) به ضمه مى‏باشد و آن از باب (افاقه) و هوشيارى است و برخى گفته (فواق) به فتح اول به معنى راحتى و به ضم اول به معنى مهلت و انتظار است. و اين قول «ابو عبيده» و «فراء» مى‏باشد.

اعراب‏

جُنْدٌ ما هُنالِكَ‏– لفظ (ما) زايد است و (جند) مبتداء بوده و خبرش (مهزوم) مى‏باشد و (هنا لك) صفت براى (جند) است.

 

شرح لغات:

هنا لك- اشاره به مكان بعيد است.

احزاب- جمع حزب و آن به معنى جماعت است.

فواق- به معنى رجوع و بازگشت است.

تفسير:

خداوند از شكست كافران در جنگ «بدر» حكايت كرده و مى‏گويد:

جُنْدٌ ما هُنالِكَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزابِ‏ (لشكرى‏اند آنجا، شكسته خورده از احزاب) «قتاده» گويد: خداوند سبحان در مكه از شكست مشركان در جنگ خبر داده و تأويل آن در جنگ «بدر» بوقوع پيوسته است، و (هنالك) اشاره به جنگ بدر است، يعنى آنان كه اين سخن را گفتند از جمله كفارى هستند كه با پيغمبران جنگ كرده و شكست مى‏خورند، و تو اى پيغمبر بر عليه آنان يارى شده و غالب خواهى شد. و ايشان احزابى هستند كه در جنگ «خندق» با پيغمبر ما جنگ كردند، و وجه اتصال اين جمله به ما قبل خود اين است كه:

چگونه ايشان مى‏توانند به آسمانها صعود كنند در حالى كه از گروه‏هاى مختلفى هستند كه همواره در مقابل نهضتهاى انبياء شكست خورده‏اند.

كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ‏ (تكذيب كرد پيش از ايشان) يعنى قبل از اين كفار:

قَوْمُ نُوحٍ وَ عادٌ وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتادِ (قوم نوح و عاد و فرعون صاحب ميخها) درباره لفظ (اوتاد) اختلاف شده كه اينك توجه مى‏كنيد:

1- «ابن عباس»، «قتاده» و «عطاء» گويند: مراد از ميخها بازيچه- هايى بود كه فرعون با آنها بازى مى‏كرد.

2- «سدى»، «ربيع بن انس»، «مقاتل» و «كلبى» گويند: فرعون چون به كسى غضب و خشم مى‏كرد دستها و پاهاى او را با ميخ به زمين ميكوبيد و اين عذابى بود كه او اعمال مى‏كرد.

3- «ضحاك» گفته است: منظور از (اوتاد) بنيان است، يعنى فرعونى كه صاحب بنيان است.

4- «جبائى» و «قتيبى» گويند: مراد از (ذو الاوتاد) صاحب لشكريان و جمعيتهاى بسيار است به معنى اين كه آنان ملك او را استوار ساخته و امرش را تقويت كنند، آن چنان كه ميخ چيزى را محكم و ثابت مى‏كند.

5- به اين جهت (ذو الاوتاد) گفته شده كه فرعون داراى لشكريان سير كننده در زمين و كثرت ميخهاى خيمه‏ها بوده است پس به كثرت (اوتاد) تعبير از كثرت لشكريان شده است.

وَ ثَمُودُ (و ثمود) يعنى قوم صالح و قوم لوط و اصحاب الئيكة (وَ قَوْمُ لُوطٍ وَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ) و آنان قوم «شعيب» بودند أُولئِكَ الْأَحْزابُ‏ (ايشانند احزاب) خداوند چون حال اين دروغگويان را بيان كرد به ما تذكر ميدهد كه مشركان قريش نيز حزبى از اين احزاب مى‏باشند و مقصود اين است كه ايشان حقا احزاب شيطان مى‏باشند.

إِنْ كُلٌّ إِلَّا كَذَّبَ الرُّسُلَ‏ (و نبودند همه مگر تكذيب كردند رسولان را) فَحَقَّ عِقابِ‏ (پس حق شد عقاب) يعنى عقاب بر ايشان واجب شد به اين كه رسولان مرا تكذيب كردند.

وَ ما يَنْظُرُ (و ننگرند) يعنى انتظار نبرند هؤُلاءِ (اينان) يعنى كافران مكه‏ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً (مگر فرياد واحدى) و ن نفخه اول است در صور ما لَها مِنْ فَواقٍ‏ (نيست بر آن رجوعى) يعنى براى اين صيحه، هوشيارى براى رجوع به دنيا نيست. و اين سخن از «قتاده» و «سدى» مى‏باشد و مراد اين است كه عقوبت امت «محمد» تا روز قيامت تأخير مى‏افتد و عقوبت‏ امتهاى ديگر معجّلا در دنيا انجام مى‏شود چنان كه خداوند مى‏گويد: (بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَ السَّاعَةُ أَدْهى‏ وَ أَمَرُّ) «بلكه ساعت است وعده ايشان و ساعت است هراسناكتر و تلختر- قمر- 46».

«فرّاء» گويد: زمانى كه حيوان بچه خود را شير دهد تا بچه فارغ و نازل شود اين حالت را (افاقه) گويند و اين همان لغت (فواق) است، براى كسى كه راحت گشته و انتظار استراحت كند گفته مى‏شود و «ابن زيد» گويد: فواق به معنى فتور است كه به معنى سستى است‏.

 

[سوره ص (38): آيات 16 تا 20]

وَ قالُوا رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسابِ (16) اصْبِرْ عَلى‏ ما يَقُولُونَ وَ اذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ (17) إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَ الْإِشْراقِ (18) وَ الطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ (19) وَ شَدَدْنا مُلْكَهُ وَ آتَيْناهُ الْحِكْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطابِ (20)

ترجمه:

و گفتند پروردگار ما شتاب كن براى ما بهره ما را پيش از روز حساب.

شكيبايى كن بر آن چه مى‏گويند و ياد آور عبد ما داود را كه صاحب قدرت بوده و همانا اوست بسيار بازگردنده. همانا ما مسخر كرديم كوه‏ها را با او تسبيح مى‏كردند به شامگاه و هنگام اشراق. و مرغان را جمع كرده شده بودند همه او را رجوع كننده. و سخت كرديم پادشاهيش را و داديم به او حكمت و فصل خطاب.

شرح لغات:

قط- به معنى كتاب است و اشتقاق اين كلمه از (القط) به معنى قطع مى‏باشد زيرا كه به واسطه آن نصيب هر كسى قطع و جدا مى‏شود به آن مقدارى كه در آن نوشته شده است. و نيز (قط) به معنى نصيب و بهره است. و نيز (قط) به معنى حساب و به معنى جوائز و ارزاق است و لذا درباره خريد و فروش ارزاق و جوائز اختلاف شده و از آن به عنوان (قطوط) ياد كرده‏اند.

 

تفسير:

وَ قالُوا (و گفتند) يعنى اين كافران كه خداوند وصفشان كرد رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا (پروردگار ما شتاب كن براى ما بهره ما را) يعنى مقدم بدار نصيب ما را از عذاب.

قَبْلَ يَوْمِ الْحِسابِ‏ (پيش از روز حساب) كافران اين سخن را بر اساس مسخره از خبر دادن خداوند به عذاب، گفتند. و اين گفتار نظر «ابن عباس» و «قتاده» و «مجاهد» است.

«سدى» و «سعيد بن جبير» گويند: خدايا نشان بده به ما حظ و قسمت ما را از نعمت در بهشت تا ايمان بياوريم.

«ابى العاليه» و كلبى» و «مقاتل» گفته‏اند: چون اين آيه نازل شد:

(أَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِشِمالِهِ فَيَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ)، «اما آن كه داده شد كتابش به چپش، پس گويد اى كاش داده نمى‏شدم كتاب خويش را- حاقه- 25».

«قريش» گفتند اى محمد: تو كه گمان مى‏كنى كتاب و نامه ما به دست چپ ما داده خواهد شد پس زودتر كتابمان را بده تا آن را بخوانيم. و اين سخن از باب مسخره كردن بود كه وعيد را مسخره كرده و آن را تكذيب مى‏كردند و خداوند به پيامبر خود مى‏گويد:

اصْبِرْ (صبر كن) اى محمد و خود را نگه دار عَلى‏ ما يَقُولُونَ‏ (بر آن چه مى‏گويند) كه تو را تكذيب مى‏كنند، چه اينكه وبال و نتيجه كارشان به خودشان باز مى‏گردد.

وَ اذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ (و به ياد آور بنده ما داود را كه صاحب قدرت بود) كه «ابن عباس» و «مجاهد» گفته‏اند: صاحب نيرو براى عبادت خدا بود كه نيمه شب برخاسته و نيمه‏اى از عمر خود را روزه گرفت، چه اين كه يك روز افطار كرده و روز ديگر را روزه‏دار بود و اين، صورت سخت روزه دارى مى‏باشد.

برخى گفته ‏اند: صاحب نيرو و قوت بر دشمنان و غلبه بر آنان بود چون سنگى را از سنگ انداز خود به سينه كسى پرتاب مى‏كرد از سينه او وارد و از پشت او خارج شده و به ديگرى اصابت مى‏كرد و هر دو را هلاك مى‏گردانيد.

و نيز گفته شده كه: (ذا الايد) به معنى صاحب قدرت عظيم و نعمتهاى بزرگ و فراوان مى‏باشد، چه اين كه در كنار محراب و لشكرگاهش هزاران مرد نيرومند در هر شب مى‏خوابيد إِنَّهُ أَوَّابٌ‏ (همانا اوست بسيار باز گردنده) يعنى بسيار توبه كننده‏اى كه از هر چيزى كه براى خداوند ناپسند باشد رجوع كرده و به سوى آن چه خداوند واجب كرده است باز گردد. و (اوّاب) از (آب- يؤب) به معنى (رجع) مى‏باشد. و اين سخن از «مجاهد و ابن زيد» است. و «سعيد» گفته مراد از (اوّاب) عبارت از (مسبح) مى‏باشد. و «ابن عباس» گويد:

(اوّاب) به معنى اطاعت كننده است.

إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ‏ (و همانا مسخّر كرديم كوه‏ها را با او تسبيح مى‏كنند) خداوند را، چون داود تسبيح مى‏كند.

احتمال دارد تسبيح جبال به اين باشد كه خداوند در آنها تسبيح را خلق كرده باشد و يا بنائى را قرار داده باشد كه آواز تسبيح از آن خارج شود.

بِالْعَشِيِّ وَ الْإِشْراقِ‏ (به شامگاه و صبحگاه) وَ الطَّيْرَ (و مرغان) يعنى و رام كرديم براى او مرغان را مَحْشُورَةً (جمع شده) كه به نزد داود جمع شده و با او خدا را تسبيح مى‏كردند.

كُلٌ‏ (همه) يعنى همه پرندگان و كوه‏ها لَهُ أَوَّابٌ‏ (به سوى او باز گردنده است) يعنى رجوع مى‏كردند به مراد داود و او را در تسبيح اطاعت و تبعيت مى‏كردند.

«جبائى» گويد: مانعى ندارد كه خداوند در پرندگان معارفى را قرار داده باشد كه امر و نهى داود را بفهمند، پس اطاعت كنند او را در آنچه كه اراده كرده است، اگر چه مكلف نبوده و داراى عقل كامل نباشند.

وَ شَدَدْنا مُلْكَهُ‏ (و محكم ساختيم پادشاهيش را) يعنى ملك او را با نگهبانى و لشكريان و شكوه و زيادى نيرو و افراد فراوان، قوى گردانيديم.

وَ آتَيْناهُ الْحِكْمَةَ (و داديم او را حكمت) كه آن نبوت باشد و يا مصاب بودن در امور و يا علم به خدا و احكام و شرايع خداوند باشد. و اين سخن «ابى العاليه» و «جبائى» است.

وَ فَصْلَ الْخِطابِ‏ (و خطاب تفصيل دهنده) كه آن مسأله حضور شهود و استعمال سوگند است و يا اين است كه: (مدعى بايد بيّنه بياورد و منكر بايد سوگند بخورد) به اين جهت به اين امور فصل الخطاب گفته مى‏شود كه دشمنى ها و نزاع‏ها فقط از اين امور قطع و انفصال پيدا مى‏كند. و اين تفسير نظر اكثريت مفسران مى‏باشد.

«ابن مسعود»، «حسن»، «قتاده» و «مقاتل» گفته‏اند: مراد از فصل الخطاب، فهم و علم به قضا و حكومت مى‏باشد.

«بلخى» گفته مراد از تسبيح گفتن جبال با داود، اين است كه حضرت داود داراى آواز دلنشين و طنين افكن بود و خداوند آواز او را نيكو قرار داده بود و چون «زبور» را با صداى بلند مى‏خواند در كوه‏ها طنين افكنده و باز بر مى‏گشت و خداوند نيز عكس العمل صداى داود را به عنوان تسبيح آنها ياد كرده است‏.

 

[سوره ص (38): آيات 21 تا 25]

وَ هَلْ أَتاكَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ (21) إِذْ دَخَلُوا عَلى‏ داوُدَ فَفَزِعَ مِنْهُمْ قالُوا لا تَخَفْ خَصْمانِ بَغى‏ بَعْضُنا عَلى‏ بَعْضٍ فَاحْكُمْ بَيْنَنا بِالْحَقِّ وَ لا تُشْطِطْ وَ اهْدِنا إِلى‏ سَواءِ الصِّراطِ (22) إِنَّ هذا أَخِي لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً وَ لِيَ نَعْجَةٌ واحِدَةٌ فَقالَ أَكْفِلْنِيها وَ عَزَّنِي فِي الْخِطابِ (23) قالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ إِلى‏ نِعاجِهِ وَ إِنَّ كَثِيراً مِنَ الْخُلَطاءِ لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلى‏ بَعْضٍ إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ قَلِيلٌ ما هُمْ وَ ظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَ خَرَّ راكِعاً وَ أَنابَ (24) فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ وَ إِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى‏ وَ حُسْنَ مَآبٍ (25)

ترجمه:

و آيا آمد تو را خبر ستيزه كنندگان هنگامى كه بالا رفتند بر ديوار پرستشگاه.

زمانى كه داخل شدند بر داود پس هراسيد از ايشان، گفتند نترس دو تن‏ ستيزه كننده‏ايم، بعض ما بر بعض ديگر ستم كرده است، پس ميان ما به حق حكم كن و گزاف نگو و هدايت كن ما را به راه راست. به درستى كه اين برادر من است براى او نود و نه ميش و براى من يك ميش است، پس گفت واگذار آن را به من و مغلوب كرد مرا در خطاب. گفت به حقيقت تو را ستم كرده است به خواستن ميش تو بسوى ميشهاى خود، و همانا بسيارى از آميختگان هر آينه ستم ميكنند بعضى از ايشان بعض ديگر را، مگر آنان كه ايمان آوردند و عمل صالح كردند و اندكى‏اند ايشان و گمان كرد داود كه آزمايش كرديم او را پس درخواست آمرزش كرد از پروردگارش و بروى افتاد ركوع كننده و باز گرديد. پس اين را بر او آمرزيديم و همانا براى اوست در نزد ما تقربگاهى و نيكو بازگشتگاه.

قرائت:

تشطط- «ابن ابى رجاء» و «قتاده» كلمه (تشطط) را به فتح (تاء) و ضم (ط) خوانده كه از باب (شط- يشط- و يشط) مى‏باشد ولى قرائت مشهور (تشطط) به ضم (تاء) و كسر (ط) مى‏باشد.

نعجة- قرائت «حسن» و «اعرج» به كسر (نون) است و مانند لغت (لقوه) به كسر (لام) مى‏باشد ولى قرائت مشهور به فتح (نون) بوده و هر دو قرائت جايز بوده مانند (شجعه و شجعه) عزنى- «ابى حيات» اين كلمه را به تخفيف خوانده و وجهش آن كه اين كلمه مخفف باشد از (عزّتى) به تشديد كه (زاى) اول يا دوم براى تخفيف حذف شده باشد ولى قرائت مشهور در اين كلمه به تشديد مى‏باشد.

فتناه- «عمر بن الخطاب» اين كلمه را به تشديد (تاء) خواند و آن مبالغه است مانند (فعّلنا) كه با تشديد باشد.

«قتاده» و «ابى عمرو» كلمه (فتناه) را به تخفيف خوانده و توجيه آن چنين است كه اين فعل تثنيه بوده و دو فاعل آن دو فرشته باشد كه براى «داود» آمده بودند.

 

شرح لغات:

خصم- مدّعى را گويند كه حقى را از حقوق از ديگرى ادعا كند و اين لفظ بر واحد و تثنيه و جمع يكسان اطلاق مى‏شود.

تسور- از ماده (سور) كه به معنى ديوار است بوده و گفته مى‏شود (فلان تسور الدار) يعنى از ديوار وارد خانه شد، پس (تسور) از ديوار آمدن را گويند.

محراب- جاى اشراف و بزرگان را گويند چه اين كه با مقام پائين و افراد پست محارب و مخالف است و بدين جهت قبله و جاى نماز را محراب گويند.

شطط- يعنى ستم كرد اذ دخلوا- اين جمله بدل از (اذ تسوروا) بوده و نيز گفته‏اند زمان دخول غير از زمان (تسور) است.

خصمان- خبر است بر مبتداء محذوف كه (نحن) باشد.

قليل ما هم- (هم) مبتداء و (قليل) خبر و (ما) زايد است. و ممكن است كه (ما) به معنى (الذى) بوده و (هم) مبتداء و خبر آن محذوف باشد و تقدير چنين باشد (و قليل الذينهم كذلك)

تفسير:

هنگامى كه خداوند از اعطاء حكمت و فصل خطاب به داود سخن گفت به يك نمونه از مخاصمه‏هايى كه نزد او آورده شده است اشاره كرد و فرمود:

وَ هَلْ أَتاكَ‏ (و آيا آمد تو را) اى محمد (ص) نَبَأُ الْخَصْمِ‏ (خبر مخاصمه كنندگان)، كلمه استفهام در اين جمله براى تشويق به شنيدن و ارائه مواردى از نقايص مى‏باشد.

إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ‏ (زمانى كه بالا رفتند بر ديوار پرستشگاه) تا در نمازگاه بر «داود» داخل شدند و اين كه فعل (تسوروا) به صورت جمع آورده شده با اين كه فاعل آن دو فرشته بوده است به جهت دو فرقه مخاصمه كننده مى‏باشد ولى آنان كه گفته‏اند جمع بر دو نفر نيز اطلاق مى‏شود به اين آيه تمسك جسته‏اند ولى جواب آنها در جمله فوق گفته شده است. إِذْ دَخَلُوا عَلى‏ داوُدَ فَفَزِعَ مِنْهُمْ‏ (زمانى كه داخل شدند بر داود پس او هراسيد از ايشان) كه در غير وقت مخاصمه، وارد شده و از غير درب وارد گشتند و بدون اذن او داخل شدند.

قالُوا لا تَخَفْ خَصْمانِ‏ (گفتند نترس دو ستيزه كننده است) يعنى به داود گفتند ما دو خصم هستيم.

بَغى‏ بَعْضُنا عَلى‏ بَعْضٍ‏ (بعضى بر بعض ديگر ستم كرده است) آمديم تا ميان ما قضاوت كنى.

فَاحْكُمْ بَيْنَنا بِالْحَقِّ وَ لا تُشْطِطْ (پس حكم كن ميان ما به حق و ستم نكن) و تجاوز از حق نكن كه فقط به ميل يكى قضاوت كنى‏ وَ اهْدِنا إِلى‏ سَواءِ الصِّراطِ (و هدايت كن ما را به راه راست) يعنى ارشاد و دلالت كن ما را به راه ميانه‏اى كه راه حق است. سپس خداوند از قول يكى از دو خصم به خصم ديگر مى‏گويد:

إِنَّ هذا أَخِي لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً وَ لِيَ نَعْجَةٌ واحِدَةٌ (همانا اين برادر من است براى اوست نود و نه ميش و براى من يك ميش است).

«خليل» گويد: نعجه عبارت است از مؤنث گوسفند و گاو وحشى و گوسفند كوهى و عرب از زنان به (نعاج) تعبير مى‏كنند.

فَقالَ أَكْفِلْنِيها (پس گفت واگذار آن را به من) يعنى آن يك ميش را نيز به.

ميشهاى من منضم كن و آن را در كفالت و حيازت من قرار بده و مقصود اين است.

كه آن را به من ببخش و در نصيب من قرار بده. و اين گفتار از «ابن عباس» و «ابن مسعود» و «مجاهد» مى‏باشد.

وَ عَزَّنِي فِي الْخِطابِ‏ (و مغلوب كرد مرا در خطاب) يعنى در كلام به من غلبه كرد، و برخى گفته‏اند مقصود اين است كه: اگر سخن مى‏گفت رساتر بود و اگر يورش مى‏آورد سخت‏تر از من بود و اگر به يارى مى‏طلبيد بيش از من مى‏توانست. و اين سخن «ضحاك» است.

قالَ‏ (گفت) داود لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ‏ (به حقيقت بر تو ستم كرده با درخواست ميشت) يعنى اگر امر آن چنان است كه تو ادعا مى‏كنى حقا به تو ستم كرده كه خواسته است كه ميش تو را به ميشهاى خود منضم كند:

إِلى‏ نِعاجِهِ‏ (به ميشهاى خود) پس مصدر به مفعول له اضافه شده است.

وَ إِنَّ كَثِيراً مِنَ الْخُلَطاءِ (و همانا بسيارى از آميختگان) يعنى بسيارى از شريكان، و لفظ (خلطاء) جمع (خليط) است.

لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلى‏ بَعْضٍ‏ (هر آينه ستم مى‏كند بعضى بر بعض ديگر) سپس خداوند از ميان شريكان كه برخى بر برخ ديگر ستم مى‏كنند عده‏اى را جدا كرده و مى‏فرمايد:

إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ‏ (مگر آنان كه ايمان آورده و عمل صالح كنند) كه ايشان هرگز به همديگر و به شريك خود ستم نمى‏كنند.

وَ قَلِيلٌ ما هُمْ‏ (و اندكند ايشان) لفظ (ما) در اين جمله زايد است‏ وَ ظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ‏ (و گمان كرد داود كه آزمايش كرديم او را) يعنى داود دانست كه ما او را ابتلاء و اختبار كرده‏ايم.

«على بن عيسى» گفته است: يعنى سخت كرديم بر او تعبد را.

و نيز گفته‏اند: مراد از لفظ (ظن) همان خلاف يقين است.

فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ‏ (پس استغفار كرد پروردگارش را) يعنى از خداوند درخواست آمرزش و طلب پوشش كرد.

وَ خَرَّ راكِعاً (و به روى افتاد و ركوع كننده) يعنى نماز گزارد.

وَ أَنابَ‏ (و بازگشت) به سوى او. و گفته‏اند: به زمين افتاد و خدا را سجده كرد و به سوى او رجوع كرد، چه اين كه گاهى از سجده به عنوان ركوع‏ ياد مى‏كنند. و شاعر گويد:

فخرّ على وجهه راكعا		و تاب الى اللَّه من كل ذنب‏

«پس به روى افتاد ركوع كننده- و توبه بر خدا برد از هر گناهى» «حسن» گويد: علت در به كار بردن ركوع به جاى سجود اين است كه اصولا ركوع پيش از سجود انجام مى‏شود.

«مجاهد» گويد: داود چهل روز سر به سجده گزارده بود كه جز براى نماز واجب و كارهاى ضرورى سر از سجده بر نداشت.

فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ وَ إِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى‏ (پس اين را براى او آمرزيديم و براى او نزد ماست تقربگاهى) يعنى قرب و كرامتى.

وَ حُسْنَ مَآبٍ‏ (و نيكو بازگشتگاهى) در بهشت.

در استغفار داود اختلاف شده است در اين كه از چه چيزى بوده است؟

برخى گفته‏اند: استغفار داود بر اساس پيوستن به خداوند و خضوع براى او و اظهار ذلت و خوارى با عبادت و سجود در مقابل خداوند بوده است، چنان كه خداوند از قول «ابراهيم» نقل كرده كه: (وَ الَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ)، «و آن كه اميدوارم، اين كه بيامرزد خداوند لغزشم را روز جزاء- شعراء- 82».

و كلمه (فغفرناه) در اين صورت به معنى (قبول كرديم) خواهد بود و اين كلمه به صورت (جزاء) آمده مانند قول خداوند: (يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ) «نيرنگ كنند با خدا و اوست نيرنگ كننده ايشان- نساء 142» و (اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ)، «خدا مسخره كند به ايشان- بقره- 15». پس چون مراد از استغفار و توبه قبول مى‏باشد و لذا در جواب آن (غفرنا) گفته مى‏شود. اين سخن كسى است از اماميه و غير ايشان كه پيامبران را از همه گناه منزه مى‏دانند.

ولى آن كه گناهان صغيره را بر پيامبران جايز مى‏شمارد مى‏گويد: استغفار داود از گناه بوده است و سپس درباره اين گناه سخنان گوناگونى گفته ‏اند كه‏ اكنون توجه مى‏كنيد:

سخنان نادرست درباره «داود» و «اوريا»

1- «اوريا بن حيان» زنى را به همسرى خواستگارى كرد و خويشانش بر آن شدند كه با وى تزويج كند، زيبايى اين زن به گوش داود رسيد، او نيز از اين زن خواستگارى كرد و پيش از «اوريا» آن را به تزويج خود درآورد، بدين جهت كه داود در اين امر طمع كرده و حرص خود را نسبت به دنيا ابراز داشته بود مورد سرزنش قرار گرفت. و اين گفتار «جبائى» است.

2- داود در يكى از لشكر كشى‏هاى خود، اوريا را از دست داد و در مرگ او مانند ديگران ناراحت نشد چون مايل بود با زن او ازدواج كند، بدين جهت با نازل شدن دو فرشته مورد عتاب قرار گرفت.

3- در آئين داود چنين رسم بود كه چون مردى مى‏مرد و همسرى از او باقى مى‏ماند در مرحله اول نزديكان وى سزاوارتر و مقدم بر ازدواج همسر او بودند و اگر ايشان رغبت نكرده و اعراض مى‏كردند در اين صورت ديگران حق داشتند با همسر وى ازدواج كنند ولى حضرت داود اين رسم را رعايت نكرده و پس از كشته شدن «اوريا» با همسر وى ازدواج كرد و هيبت بزرگى او مانع شد از اين كه فاميل و خويشان «اوريا» همسر وى را خواستگارى كنند، از اين جهت داود مورد سرزنش قرار گرفت.

4- يك مرد و زن براى محاكمه به نزد داود آمدند و حال خود را بر او عرضه كردند، داود طبق معمول چون نظرش به چهره زن افتاد بر اساس طبيعت انسانى به آن تمايل پيدا كرد چون آن دو از محاكمه فارغ شده و رفتند، داود مشغول عبادت شد ولى در حين عبادت گاهى فكرش متوجه زيبايى آن زن ميشد بدين جهت خداوند او را مورد عتاب قرار داده است.

5- هنگامى كه دو نفر فرشته به صورت خصم براى محاكمه به نزد داود آمدند، او در قضاوت عجله كرد، در حالى كه بر او واجب بود قبلا، ادعاى هر يك از دو خصم را درباره ديگرى پرسيده و بشنود و به نفع يكى، پيش از استماع دعواى دومى قضاوت نكند تا اصل دعوى ثابت گردد، و اين كه داود در اين هنگام شتاب در قضاوت كرده به اين جهت بود كه از وارد شدن نابهنگام آن دو خصم به وحشت افتاد و بى‏توجه شده بود.

داستانى ناپسند درباره «داود» (ع)

درباره حضرت «داود» (ع) قصه ‏اى را نقل كرده ‏اند كه ناپسند بوده و موافق با مقام نبوت نمى‏ باشد و اكنون آن را نقل مى‏كنيم:

حضرت «داود» بسيار نماز مى ‏خواند و مى‏ گفت خدايا! تو ابراهيم را بر من فضيلت دادى و او را به عنوان خليل انتخاب كردى و موسى را بر من فضيلت دادى و او را (كليم) گردانيدى! خداوند فرمود: اى داود! ما ايشان را آزمايش كرديم و به اين مقام رسانيديم ولى تو را به مانند آنان آزمايش نكرديم، اگر بخواهى تو را هم امتحان مى‏ كنيم؟

داود گفت: آرى مرا هم امتحان كن، پس روزى كه او در محرابش بود كبوترى به چشمش خورد و خواست او را بگيرد، كبوتر به پنجره پرستشگاه پريد و داود به دنبال آن به پنجره درآمد در اين هنگام چشمش به زن «اوريا» افتاد كه او خود را مى‏شست، پس دل به او بست و تصميم گرفت با او ازدواج كند. در يكى از جنگها دستور داد كه «اوريا» در پيشاپيش جبهه جلوتر از «تابوت سكينه» مشغول مبارزه شود، «اوريا» نيز چنين كرد و كشته شد، و چون عده وى تمام شد با همسر او ازدواج كرد و «سليمان» از او زاده شد، روزگار به كام داود مى‏گذشت تا روزى كه در محراب خود مشغول عبادت بود، دو مرد را مشاهده كرد و از آنان هراسيد، آن دو به وى گفتند نترس ما دو خصم هستيم كه بعضى بر بعض ديگر ستم كرده و آمده‏ايم كه تو درباره ما قضاوت كنى! يكى از آن دو مرد به ديگرى نگاه كرده و خنديد، در اين هنگام «داود» متوجه شد آن دو مرد دو فرشته مى‏باشند كه خداوند به صورت دو خصم فرستاده تا «داود» را بر لغزش او متوجه كنند، پس در اين هنگام توبه كرده و گريه نمود تا جايى كه از آب چشم او گياهى روئيده شد.

در نادرست بودن داستان فوق هيچگونه شك و ترديدى نمى‏باشد زيرا كه اين داستان موجب از ميان رفتن عدالت حضرت داود مى‏باشد!! چگونه درست باشد كه بگوئيم پيامبران بى‏عدالت بودند در حالى كه ايشان امينان بر وحى خدا و سفيران ميان مردم و خدا مى‏باشند و آيا جايز است كه پيامبران داراى چنين صفتى باشند كه شهادت آنان مورد قبول نبوده و مردم از شنيدن اين سخن ايشان و قبول آن منزجر و متنفر باشند؟!

«داود» در بيان «على» (ع)

از حضرت «على» (ع) روايت شده كه فرمود:

اگر كسى بگويد كه داود زن «اوريا» را تزويج كرد بايد بداند كه من در باره او دو حدّ جارى كرده و تازيانه مى‏زنم، يكى براى اهانت به نبوت و ديگرى طبق قانون اسلام! «ابو مسلم» گويد: مانعى ندارد كه بگوئيم آن دو خصم واقعا دو مرد عادى بودند كه براى قضاوت به نزد «داود» آمده بودند و مسأله (ميش) نيز واقعيت داشته است و ترس و هراس داود هم به اين جهت بود كه آنان در غير وقت عادى و بدون اجازه بر وى داخل شده بودند و سرزنش از اين جهت بوده كه «داود» بدون شنيدن دليل طرف دوم به نفع اولى قضاوت كرده بود.

 

[سوره ص (38): آيات 26 تا 29]

يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوى‏ فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ (26) وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما باطِلاً ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ (27) أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ (28) كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَ لِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ (29)

ترجمه:

اى داود همانا قرار داديم تو را خليفه در زمين، پس حكم كن ميان مردم به حق و پيروى مكن خواهش نفس را، پس گمراه مى‏كند تو را از راه خدا، همانا آنان كه گمراه شدند از راه خدا بر ايشان است عذاب سخت به آن چه فراموش كردند روز حساب را. و نيافريديم آسمان و زمين را و آنچه ميان آن دو است.

بيهوده، اين گمان آنان است كه كافر شدند، پس واى بر آنان كه كافر شدند از آتش. يا قرار مى‏دهيم آنان را كه ايمان آوردند و عمل صالح انجام دادند مانند. مفسدان در زمين؟ يا قرار مى‏دهيم پرهيزكاران را مانند فاجران. كتابى است، نازل كرديم آن را بر تو، مبارك است، تا تدبير كنند در آيات آن و تا پند بگيرند صاحبان خرد.

قرائت:

«ابو جعفر» و «اعمش» و «برجمى» (لتدبروا) به (تاء) و تخفيف و ديگران به (ياء) و تشديد قرائت كرده‏اند.

توجيه در قرائت اول اين است كه: كلمه فوق در اصل (لتتدبروا) بوده كه (تاء) دوم كه فاء الفعل باشد حذف شده است.

و توجيه قرائت دوم اين است كه: اصل كلمه فوق (ليتدبروا) بوده كه (تاء) در (دال) ادغام شده است.

لغات:

خليفه- كسى را گويند كه تدبير امور را از طرف شخص ديگرى متعهد شود و (خليفة اللَّه) در زمين آن را گويند كه خداوند تدبير امور بندگانش را به امر خود به او سپرده باشد.

تفسير:

و اكنون خداوند به تمام كردن نعمت خود بر داود پرداخته و مى‏گويد:

يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ‏ (اى داود همانا قرار داديم تو را خليفه در زمين) يعنى تو را خليفه گردانيديم از جانب خودمان بر بندگان تا به امر ما امور آنان را تدبير كنى.

«ابى مسلم» چنين معنى كرده است كه: تو را جانشين پيامبران گذشته در دعوت به توحيد و عدل و بيان احكام، قرار داديم.

فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِ‏ (حكم كن ميان مردم به حق) يعنى تفصيل بده امور بندگان را. و منظور از حق قرار دادن هر چيزى در جاى خود مى‏باشد.

وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوى‏ (و پيروى از هوى نكن) يعنى از آن چه طبعت به سوى‏ آن ميل مى‏كند و خواهش نفست به آن دعوت مى‏كند در صورتى كه مخالف حق باشد پيروى نكن.

فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ‏ (پس گمراه مى‏كند تو را از راه خدا) يعنى اگر از هواى نفست پيروى كنى تو را از راه حق كه راه خداست باز مى‏دارد.

إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ‏ (همانا آنان كه گمراه شوند از راه خدا) و از دستورى كه خدا به ايشان داده اعراض كنند:

لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ‏ (بر ايشان خواهد بود عذاب سخت به آن چه فراموش كردند روز حساب را) كه ترك كردند در دنيا اطاعت خداوند را. از «عكرمه» و «سدى». بنا بر اين (يوم الحساب) متعلق به (عذاب شديد) مى‏باشد.

و برخى چنين معنى كرده‏اند كه: بر ايشان عذاب سخت خواهد بود به اين كه از ياد روز حساب اعراض كردند. و در اين صورت (يوم) متعلق به (نسوا) خواهد بود.

وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما باطِلًا (و ما نيافريديم آسمان و زمين و آنچه را ميان آن دو است بيهوده) كه غرض و حكمتى در آن نباشد، بلكه همه روى حكمت آفريده شده است كه عبارت باشد از خلقت انواع حيوانات سودمند و عرضه ثواب عظيم بر خردمندان و هزاران حكمت و منافع ديگر كه در سراسر جهان هويداست و اين سخن منافات دارد با نظريه «اهل جبر» كه معتقدند كارهاى باطل و گمراه كننده نيز از فعل خداوند است! ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا (اين، گمان آنان است كه كافر شدند) به خداوند و حكمت او را در خلقت منكر شدند.

فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ (پس واى بر آنان كه كافر شدند از آتش) كه دچار آن خواهند شد.

سپس خداوند بر اساس سرزنش كافران با جمله استفهاميه مى‏گويد:

أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا (يا قرار دهيم آنان را كه ايمان آوردند) يعنى آيا ما قرار مى‏دهيم آنان را كه خدا را تصديق كرده و به رسولان او ايمان آوردند وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ‏ (و عمل كردند به صالحات) و طاعات‏ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ‏ (مانند فساد كاران در زمين) و عمل كنندگان به گناهان.

أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ (يا قرار مى‏دهيم پرهيزكاران را مانند تباه- كاران) يعنى آيا ما پرهيزكاران را كه از معاصى خداوند بجهت ترس از مجازات پرهيز كرده‏اند مانند فاجران كه طاعات را ترك كرده و مرتكب معاصى شده‏اند قرار مى‏دهيم؟! هرگز چنين نخواهد بود!! سپس خداوند پيامبر خود را مورد خطاب قرار داده و مى‏فرمايد:

كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ‏ (كتابى است نازل كرديم بر تو مبارك است) يعنى اين قرآن كه بر تو نازل كرديم داراى منافع بسيار است هر كه به آن معتقد شود خواهد فهميد كه چه اندازه خداوند به او نعمت ارزانى داشته است.

لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ‏ (تا تدبّر كنند در آيات آن) يعنى بايد مردم در آن انديشه كنند و از مواعظ آن پند گيرند.

وَ لِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ‏ (و بايد پند گيرند صاحبان خرد) يعنى عقلايى كه مورد خطاب اين آيه مى‏باشند.

 

[سوره ص (38): آيات 30 تا 40]

وَ وَهَبْنا لِداوُدَ سُلَيْمانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (30) إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِناتُ الْجِيادُ (31) فَقالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ (32) رُدُّوها عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَ الْأَعْناقِ (33) وَ لَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ وَ أَلْقَيْنا عَلى‏ كُرْسِيِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنابَ (34)

قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَ هَبْ لِي مُلْكاً لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (35) فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً حَيْثُ أَصابَ (36) وَ الشَّياطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَ غَوَّاصٍ (37) وَ آخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (38) هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ (39)

وَ إِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى‏ وَ حُسْنَ مَآبٍ (40)

ترجمه:

و بخشيديم به داود سليمان را چه نيكو بنده است، همانا اوست بسيار بازگردنده. هنگامى كه عرضه شد بر او هنگام شام، اسبان كه بر سه پا و سر ناخن چهارم مى‏ايستند. پس گفت همانا من دوست داشتم دوستى اسب را از ياد پروردگارم تا پنهان شد خورشيد در حجاب. برگردانيد آن را بر من پس آغاز كرد به مسح كردن ساقها و گردنها. و هر آينه به حقيقت آزمايش كرديم سليمان را و افكنديم بر تختش جسدى را سپس بازگشت. گفت پروردگارم بيامرز مرا و ببخش براى من ملكى را كه سزاوار نباشد به احدى پس از من، همانا تو بسيار بخشنده‏اى. پس رام كرديم براى او باد را، روان مى‏شد به فرمان او به نرمى هر جا كه مى‏خواست. و ديوها را هر بنا كننده و فرو رونده در دريا. و ديگران را بسته شده در زنجيرها. اين است بخشش ما پس ببخش يا نگهدار بدون حساب. و البته براى اوست در نزد ما تقربگاهى و نكو بازگشتگاه.

شرح لغات:

صافنات- جمع (صافنه) است و آن اسبى را گويند كه بر سه پاى خود به ايستد و پاى چهارم را بر نوك پا به زمين گذارد.

جياد- جمع (جواد) است كه (واو) تبديل به (يا) شده است و آن اسب تندرو را گويند، و برخى گفته‏اند (جياد) جمع (جود) است مانند (سوط) و (سياط).

كرسى- به معنى (تخت) است.

رخاء- باد نرم و آرام را گويند.

اصفاد- جمع (صفد) است كه به معنى (زنجير) مى‏باشد.

اعراب:

حب الخير- اين كلام منصوب است چون (مفعول به) است و تقدير چنين است (اخترت حب الخير) و حرف (عن) در جمله (عن ذكر ربّى) به معنى (على) است.

«ابو على» گويد: (حبّ الخير) مفعول له براى فعلى است كه به معنى (لزمت الارض لحبّ الخير معرضا عن ذكر ربّى) مى‏باشد، پس كلمه (عن) محلا منصوب و حال مى‏باشد، و (ذكر) مصدر بوده كه به مفعول اضافه شده است و جايز است كه اضافه به فاعل باشد به اين معنى كه (عما ذكرنى ربّى).

مسحا- مصدر فعل محذوف است كه (يمسح) باشد.

رخاء- بنا به حاليت منصوب است و عامل در آن فعل (تجرى) مى‏باشد و كل بناء- بدل از شياطين است كه بدل بعض از كل مى‏باشد بغير حساب- محلا منصوب و حال است كه تقدير (غير محاسب) مى‏باشد.

تفسير:

خداوند سرگذشت سليمان را به داستان داود پيوسته و فرموده است:

سليمان سان مى‏بيند

وَ وَهَبْنا لِداوُدَ سُلَيْمانَ‏ (و بخشيديم به داود سليمان را).

نِعْمَ الْعَبْدُ (چه نيكو بنده است) حضرت سليمان.

إِنَّهُ أَوَّابٌ‏ (همانا اوست بسيار بازگردنده) كه براى بدست آوردن رضايت خداوند همواره بازگشتش در امور دين بسوى اوست.

إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ‏ (زمانى كه عرضه شد بر او). جايز است كه (اذ) متعلق به‏ (نِعْمَ الْعَبْدُ) باشد كه مقصود چنين مى‏شود (چه نيكو بنده‏اى است هنگامى كه عرضه شد بر او) و جايز است كه متعلق به (ياد كن اى محمّد) بوده كه در تقدير مى‏باشد بِالْعَشِيِ‏ (به هنگام شام) يعنى هنگام زوال خورشيد و غروب و عصر الصَّافِناتُ‏ (اسبان) يعنى اسب‏هايى كه بر سه پا ايستاده و بر نوك ناخن پاى چهارم قرار گيرند الْجِيادُ (اسبان تندرو) كه داراى قدمهاى فراختر باشند.

مقاتل گويد: حضرت سليمان از پدر خود، داود دو هزار اسب بارث برده بود و داود آنها را از «عمالقه» به چنگ آورده بود. «كلبى» گويد:

سليمان در دمشق و نصيبين جنگ كرده و دو هزار اسب به چنگ آورد.

«حسن» گويد: اسبانى از دريا خارج شده كه داراى بال بودند و «سليمان» مشغول نماز بود كه نماز اوّل را تمام كرده و اسبان بر او عرضه شد و او مشغول سان ديدن بود كه خورشيد غروب كرد.

فَقالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي‏ (پس گفت همانا دوست داشتم دوستى اسب را از ذكر پروردگارم) يعنى دوستى اسبان را بر ذكر خداوند برگزيدم.

«فراء» گويد: هر كسى كه چيزى را دوست داشته باشد آن را برگزيده و انتخاب كرده است.

«ابن مسعود»، (حب الخيل) قرائت كرده است.

رسول خدا (ص)، (زيد الخيل) را (زيد الخير) ناميده است و نيز فرمود: (الخير معقود بنواصى الخيل)، «خير و نيكى در پيشانى‏هاى اسبان بسته شده است».

و برخى (حب الخير) را به معنى حبّ مال گفته‏اند. و اين قول «سعيد ابن جبير» است، و از نظر قرآن، خيل بمعنى مال و خير به معنى مال زياد ميباشد گفته شده: كه اسبان، «سليمان» را از نماز عصر باز داشته و مشغول كرد تا وقت آن سپرى شد. و اين قول از «على» (ع) و «قتاده» و «سدى» مى‏باشد.

و در روايات اصحاب ما آمده است كه اوّل وقت نماز سپرى شده بود.

«جبائى» گويد: آن چه از سليمان ترك شد نماز واجب نبوده بلكه نماز مستحبى بوده است كه در آخر روز انجام مى‏داد چون مشغول به سان ديدن از اسبها شده بود.

و برخى از مفسران گفته‏اند: مراد از (ذكر رب) «تورات» مى‏باشد و مقصود اين است كه: من دوست داشتم اسبها را از كتاب خداوند، هم چنان كه (خيل) در كتاب ما ممدوح است در كتابهاى آسمانى گذشته نيز پسنديده بوده‏ است. و اين قول «ابى مسلم» است.

حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ‏ (تا پنهان شد در حجاب) يعنى غروب كرد خورشيد. و اين قول «ابن مسعود» و گروهى از مفسران است.

برخى گفته‏اند: ضمير (تورات) به خيل و اسبها برمى‏گردد، و مقصود چنين مى‏شود كه فكر سليمان مشغول اسبها شد تا آن كه از چشمش ناپديد گشته و در حجاب ناپيدايى فرو رفتند، چه اين كه «سليمان» دستور داد اسبان را بتازند. و آنها رفتند تا از ديده سليمان ناپديد شدند. و اين سخن از «ابى مسلم» و «على بن عيسى» نقل شده است.

رُدُّوها عَلَيَ‏ (برگردانيد آن را بر من) بسيارى از مفسران گويند:

«سليمان» به اصحاب خود گفت اسبها را بازگردانيد.

حضرت (على عليه السلام) فرمود: چون خورشيد غروب كرد «سليمان» از خداوند مسئلت كرد كه خورشيد را باز گرداند تا او نماز عصر را بجا آورد.

پس ضمير (ها) به خورشيد برمى‏گردد.

فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَ الْأَعْناقِ‏ (پس آغاز كرد به مسح كردن ساقها و گردنها) درباره اين آيه سخنان گوناگونى گفته شده است كه اكنون به برخى از آنها توجه شما را جلب مى‏كنيم:

1- مسح به معنى بريدن است و سليمان بخاطر فوت شدن نمازش، گردن و ساقهاى اسبها را بريد و قطع كرد. و اين سخن «حسن» و «مقاتل» است.

«ابو عبيده» گويد: عرب گويند (مسح علاوته) يعنى گردنشان را زد و قطع كرد.

عده‏اى از تفسير نگاران گفته‏اند: بدين جهت «سليمان» گردن اسبها را بريد كه آنها را در راه خداوند احسان كند چه اين كه آنها را بسيار دوست مى‏داشت و به اين آيه عمل كرد كه خداوند مى‏فرمايد: (لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ)، «هرگز به نيكى نرسيد تا انفاق كنيد از آنچه دوست داريد-آل عمران- 92» 2- حضرت «سليمان» (ع) چون از اسبهاى خود، سان ديد، دست به يال و دم آنها از روى نوازش كشيد. و اين قول «ابن عباس» و «زهرى» است.

داستان سليمان، در بيان «على» (ع)

«ابن عباس» گويد: درباره آيه مورد بحث از حضرت «على» (ع) پرسش كردم، به من فرمود چه چيزى را از آن شنيده ‏اى؟

گفتم: از «كعب» شنيده ‏ام كه گفت: حضرت سليمان مشغول به سان ديدن اسبها شد تا نمازش فوت گرديد، ناراحت شده و گفت اسبها را بسوى من بازگردانيد و آنها چهارده عدد بودند پس ساقها و گردنهاى آنان را با شمشير قطع گردانيد، خداوند نيز چهارده روز پادشاهى او را از ميان برد چه اين كه به اسبها ستم كرده بود. پس حضرت على عليه السلام فرمود: «كعب» دروغ گفته است، زيرا سليمان براى جنگ با دشمنان خدا از اسبها، سان مى- ديد كه نماز عصرش فوت شد و خورشيد در نقاب مغرب چهره پوشيد، سليمان به امر خداوند به خورشيد دستور بازگشت داد و آن بازگشت و او نماز عصر را به جاى آورد، آرى پيامبران ستم نكرده و امر به ستم نمى‏كنند، زيرا كه ايشان معصوم و مطهّر هستند.

3- سليمان دست به ساق و گردن اسبها كشيده و آنها را در راه خدا قرار داد.

به «تغلب» گفته شد كه «قطرب» مى‏گويد: سليمان از باب نوازش دست بر اسبها كشيد، وى گفت سخن او نادرست است سخن همان است كه «فراء» گفته است كه سليمان گردن و ساقهاى اسبان را قطع كرد.

وَ لَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ‏ (و هر آينه آزمايش كرديم سليمان را) يعنى او را امتحان كرده و محنت را بر او سخت گردانيديم.

وَ أَلْقَيْنا عَلى‏ كُرْسِيِّهِ جَسَداً (و انداختيم بر تخت او جسدى را) جسد آن باشد كه روح ندارد ثُمَّ أَنابَ‏ (سپس بازگشت) سليمان بسوى خداوند.

داستان تخت و لاشه‏

مفسران و دانشمندان درباره كرسى و جسد و لغزش سليمان نظريات گوناگونى ابراز داشته ‏اند كه به ترتيب اشاره مى‏كنيم:

1- از حضرت رسول (ص) نقل شده كه فرمود: روزى سليمان در مجلس خود گفت من امشب به نزد همسران خود كه هفتاد نفر بودند رفته كه هر زنى از من فرزندى بزايد كه در راه خداوند جهاد كنند و شمشير زنند و (ان شاء اللَّه) نگفت، پس به نزد همسرانش رفت و از هيچ كدام فرزندى زاده نشد مگر نصف تنى از يكى زاده شد و اين همان جسد و لاشه‏اى بود كه به تخت سليمان افكنده شد، سپس فرمود: سوگند به آن كه جان «محمّد» بدست اوست اگر سليمان (ان شاء اللَّه) مى‏گفت آنان همگى زاده شده و در راه خداوند پيكار مى‏كردند.

و سپس سليمان بازگشت و توبه كرد و نماز خواند و دعا كرد، و اين از رهگذر اتصال به خداوند بوده است و دليل نمى‏شود كه گناه از سليمان سر زده باشد نه كوچك و نه بزرگ، زيرا سليمان اگر چه ظاهرا (ان شاء اللَّه) نگفت ولى در باطن به آن معتقد بود زيرا اگر در باطن اعتقاد نداشت مسلما ايمن از دروغ در آمدن گفتارش نبود پس مورد عتاب و نكوهش قرار گرفتن سليمان به جهت ترك ظاهر اين لفظ بوده است از اين جهت اينكه يك مستحبّ و مندوبى را فراموش و ترك كرده است.

2- روايت شده كه چون براى سليمان فرزندى زاده شد ديوان و پريان به همديگر گفتند اگر اين فرزند براى سليمان باقى و زنده بماند مانند پدر بر ماسخت خواهد گرفت، لذا سليمان از خطر آزار پريان و ديوان ترسيده و فرزند خود را به دايه ابر سپرد تا در آنجا دور از خطر شريران، شير خورده و بزرگ شود، تا آنكه جسد مرده فرزندش در تخت وى افكنده شد، و اين بدان جهت بود كه خداوند خواست سليمان را متوجه كند كه مواظبت، تنها نمى‏تواند از سرنوشت جلوگيرى كند، پس سرزنش سليمان از جهت ترس وى از پريان و ديوان بوده است. و اين قول از «شعبى» و نيز از حضرت صادق (ع) روايت شده است.

3- «جبائى» گويد: براى سليمان فرزندى زاده شد كه بيجان و مرده بود و در تخت وى افكنده گشت.

4- جسد افكنده شده حضرت سليمان بوده است كه بشدت خداوند او را براى امتحان بيمار كرده و به روى تختش افكند.

و عرب كسى را كه بيمار باشد گويند جسم بيجان و گوشتى بر چوبه قصاب است.

ثم اناب (سپس بازگشت) به حال بهبودى و سلامت و اين قول «ابى مسلم» است، و گفته است كه در قرآن مواردى وجود دارد كه خداوند بدون شرح با كنايه مطلب را بيان كرده است.

سخنانى ناشايست درباره سليمان‏

1- «ابن عباس» گويد: شيطانى به نام «صخر» بر تخت سليمان افكنده شد كه بسيار سر پيچ و متمرد بود و همه شياطين و ديوان بر آن قدرت پيدا نمى‏كردند.

شيوه و روش سليمان اين بود كه هنگامى كه به محل تطهير مى‏رفت انگشتر خود را كه نشانه پادشاهى و پيمبريش بود از انگشت در مى‏آورد، روزى چون به محل تطهير رفت، انگشتر خود را بيرون آورده و به همسرش سپرد، آن شيطان‏ و ديو متمرد بصورت سليمان در آمده و به نزد همسرش رفت و انگشتر را از او گرفته و به عنوان پيامبر و پادشاهى در چهره سليمان بر تخت وى جلوس كرد و چهل روز سليمان فرارى شد.

2- ديوى بود كه «آصف» نام داشت، روزى سليمان از وى پرسيد، مردم را چگونه فريب مى‏دهى؟ ديو گفت انگشتر خود را نشان ده تا بگويم! سليمان چون خواست انگشتر خود را نشان دهد ديو از دست او ربوده و به دريا انداخت، و در نتيجه پادشاهى سليمان از ميان رفته و ديو به جاى او بر تخت سلطنت نشست، ولى نتوانست با همسران سليمان نزديكى پيدا كند و خدا او را از اين كار منع كرد، در اين مدت سليمان طعام گرفته و مى‏خورد و بر كسى نمى‏توانست طعام دهد، تا روزى زنى به وى ماهى آورد چون شكم ماهى را شكافت انگشتر خود را در آن ميان يافت، و خدا پادشاهى او را دوباره به وى بازگردانيد و «سدى» گفته كه نام اين ديو «حيقيق» بوده است.

3- سبب سرزنش سليمان اين بوده كه خدا وى را امر كرده بود كه از غير «بنى اسرائيل» ازدواج نكند ولى او از غير ايشان ازدواج كرد.

4- و يا علت نكوهش اين بوده كه سليمان با زنى در حال حيض نزديكى كرد و خونى از آن چكيد و سليمان انگشتر خود را گذاشته و به حمام رفت، پس شيطان آمده و انگشتر وى را ربود.

5- سليمان با زن مشركى ازدواج كرد و او را نتوانست به سوى خدا باز گرداند و او چهل روز در خانه سليمان بت پرستى كرد، پس خداوند وى را چهل روز دچار داستان ديو و انگشتر كرد.

6- سليمان سه روز كناره گرفت و به كار مردم رسيدگى نكرد و خداوند او را بدينوسيله آزمايش و امتحان كرد.

نقدى از داستانهاى گذشته‏

خواننده محترم خوب توجه كنيد كه چگونه اين داستانها ساختگى است،

اولا پيمبرى و نبوت در انگشتر نمى‏باشد، ثانيا خداوند به كسى كه نبوت داد از او باز پس نمى‏گيرد، ثالثا شيطان كه نمى‏تواند به صورت پيامبران در آيد، رابعا خداوند نمى‏گذارد كه شيطان به صورت پيامبر بر مردم حكومت كند!!!.

سپس خداوند به دعا و نيايش و بازگشت سليمان بازگشته و مى‏فرمايد:

قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَ هَبْ لِي مُلْكاً لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ‏ (گفت پروردگارا ببخش براى من ملكى را كه نزيبد به كسى پس از من كه همانا تو بسيار بخشنده هستى) در اينجا اين سؤال مطرح مى‏شود كه سليمان چرا اين پرسش را كرده و حتى راضى نشد كه پادشاهى وى به ديگرى داده شود؟! در پاسخ اين پرسش چند گونه سخن گفته شده است:

1- پيامبران از خداوند چيزى را درخواست نمى‏كنند مگر آن كه در آن اجازه و اذن داشته باشند و ممكنست كه خداوند سليمان را آموخته باشد كه ملكى را سؤال كند كه براى ديگرى نباشد و براى وى صلاح در دين بوده و براى ديگرى در اين پرسش و درخواست مصلحتى براى دينش نمى‏باشد، پس اگر يكى از ما هم از خداوند درخواست كند كه اى خدا براى من ثروتى را عطا كن كه از همه بيشتر باشد در صورتى كه صلاح دين من باشد، نيكو و پسنديده خواهد بود و اين درخواست را نمى‏توان به بخل و حسادت تأويل كرد. و اين سخن، مختار «جبائى» است.

2- درخواست سليمان به اين صورت بوده كه گفته است خدايا براى من پادشاهى و ملكى عنايت كن كه نشانه‏اى براى پيامبرى من باشد و ديگرى از افرادى كه من مبعوث به آنان شده‏ام چنين قدرتى و ملكى نداشته باشد!، چنان كه گفته مى‏شود: (من پس از تو از كسى اطاعت نمى‏كنم) يعنى از غير تو اطاعت نمى‏كنم تا تو هستى.

3- «سيد مرتضى علم الهدى» گويد: جايز است كه سليمان از خداوند چنين درخواست كند كه اى خدا! در آخرت براى من از ملك و ثواب بهشت‏

چنان عطا كن كه كسى پس از من مستحق آن نباشد پس از آن كه به من رسيد، زيرا در آن هنگام مسئله تكليف برچيده شده و احدى نمى ‏تواند با عمل و كردار خود مستحق چيزى شود و سزاوار ثواب سليمان گردد.

4- سليمان با اين درخواستش از خداوند معجزه‏اى را مسئلت مى‏كند كه مخصوص او باشد چنان كه «عصا» و «يد بيضا» مخصوص «موسى» (ع) و «ناقه» مخصوص «صالح» (ع) و «معراج» و «قرآن» مخصوص حضرت «محمد» (ص) مى‏باشد و نيز به اين مضمون روايت مرفوعى از رسول خدا (ص) روايت شده كه حضرت نماز گزارد و سپس فرمود: شيطان بر من آشكار شد تا نمازم را فاسد كند ولى خداوند مرا قدرت داده كه او را از خودم دفع كنم و تصميم گرفتم كه او را در جاى محكمى بسته و محبوس كرده تا شما هنگام بامداد آمده و او را تماشا كنيد، ولى به ياد سخن سليمان افتادم كه گفت‏ (هَبْ لِي مُلْكاً لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي) پس خداوند او را به حالت بد و صورت زشتى طرد كرده و بازگردانيد اين روايت در كتاب صحيح «مسلم» و «بخارى» آورده شده است.

سپس خداوند دعاى سليمان را اجابت كرده و فرمود:

فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً (و مسخر كرديم براى او باد را، روان مى‏شد با امر او به نرمى).

«ابن زيد» گويد: (رخاء) به معنى نرمى و آسانى است.

«قتاده» گويد: معنى كلمه فوق چنين است كه باد به پاكى و سرعت روان مى‏شد.

«ابن عباس» گفته: باد در اطاعت سليمان بوده به هر جا كه مى‏خواست روان مى‏شد.

حَيْثُ أَصابَ‏ (هر جا كه بخواهد) اكثر مفسران گفته‏اند: باد در اختيار سليمان بوده به هر ناحيه‏اى كه اراده مى‏كرده روان مى‏شد.

«حسن» گفته: سليمان هنگام صبح از «ايليا» حركت كرده ظهر در «قزوين» و شب در «كابل» بود.

در اينجا پرسش مى‏شود كه خداوند در يك مورد به عنوان باد تند بيان داشته و در اينجا به باد نرم تعبير مى‏كند، در جواب گفته مى‏شود كه ممكن است خداوند دو گونه باد در اختيار سليمان گذاشته باشد كه تند باد و نرم باد باشد.

وَ الشَّياطِينَ‏ (و رام كرديم براى او ديوان را) كُلَّ بَنَّاءٍ (هر بنا كننده‏اى) كه در خشكى آن چه سليمان اراده مى‏كرد مى‏ساختند.

وَ غَوَّاصٍ‏ (و فرو رونده) در آب و دريا تا لؤلؤ و جواهر و آن چه سليمان مى‏خواست بيرون آوردند.

وَ آخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (و ديگران را بسته شده در زنجيرها) يعنى مسخر و رام كرديم براى او ديوان و شياطين را كه در غل و زنجير آهنين بسته شده بودند كه سليمان هر سه و چهار عدد از ايشان را در زنجيرى بسته بود كه مانع از تمرد آنان مى‏شد.

برخى گفته‏اند: سليمان، كفار شياطين و ديوان را به زنجير مى‏كشيد و چون ايمان مى‏آوردند آزادشان مى‏كرد.

هذا عَطاؤُنا (اين است بخشش ما) يعنى نعمتهايى كه عبارت از پادشاهى بى‏نظير و ديگر نعمتها بود بر تو بخشيديم.

فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ‏ (پس ببخش يا نگه دار) يعنى به هر كه مى‏خواهى، احسان كن و به هر كه نمى‏خواهى، احسان مكن و لفظ (من) به معنى احسان است.

بِغَيْرِ حِسابٍ‏ (بدون حساب) يعنى اى سليمان آن چه بدهى و يا نگه دارى روز قيامت مورد حساب واقع نخواهى شد. و اين قول «قتاده» و «ضحاك» و «سعيد بن جبير» است.

«زجاج» گويد: بدون حساب يعنى بدون درخواست پاداش و جزاء به تو اين نعمتها را داديم. و نيز گفته شده است: اى سليمان به هر كه از شياطين بخواهى احسان كرده و آزادش كن و هر كه از آنان را خواستى در قيد و بند و زنجير نگه‏دار و براى تو در اين كار حرجى و مانعى نمى‏باشد.

وَ إِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى‏ وَ حُسْنَ مَآبٍ‏ (و همانا براى اوست در نزد ما تقربگاهى و نيكو بازگشتگاهى) و اين از بزرگترين نعمتها است چه اين كه جاويد است‏.

 

[سوره ص (38): آيات 41 تا 44]

وَ اذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ إِذْ نادى‏ رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَ عَذابٍ (41) ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَ شَرابٌ (42) وَ وَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَ ذِكْرى‏ لِأُولِي الْأَلْبابِ (43) وَ خُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَ لا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (44)

ترجمه:

و ياد كن بنده ما ايوب را، هنگامى كه ندا كرد پروردگارش را كه همانا رسانيد شيطان به من رنج و شكنجه‏اى. بزن پايت را كه چشمه‏اى است سرد و آشاميدنى. و بخشيديم براى او كسانى را و با ايشان مانند آنان، رحمتى از ما و پندى براى صاحبان خرد. و بگير به دست خود دسته‏اى را پس بزن به آن و سوگند مشكن، همانا او را شكيبا يافتيم، چه نيكو بنده‏اى است كه او بسيار بازگشت كننده است.

اعراب‏

نصب- «ابو جعفر» اين كلمه را با دو (ضمه) و «يعقوب» با دو فتحه و ديگران به (ضم) نون و سكون (صاد) قرائت كرده‏اند.

«زجاج» گويد: نَصَب و نُصُب دو لغتى مانند رُشُد و رَشَد مى‏باشد و آن‏ به معنى شر و بلا مى‏باشد.

شرح لغات:

ركض- به معنى زدن و دفع به پاست براى سرعت، و از اين جهت مى- گويند: (ركض الفرس) يعنى با پاى خود زد كه اسب به سرعت راه رود.

ضغث- دسته‏اى از علف و درخت است.

«يادى از ايوب»

تفسير:

اين بار خداوند به سرگذشت «ايوب» پرداخته و مى‏گويد:

وَ اذْكُرْ (و ياد كن) اى محمد! (ص) عَبْدَنا أَيُّوبَ‏ (بنده ما ايوب را) خداوند ايوب را تجليل كرده به اين كه او را نسبت به خود مى‏دهد و پيامبر خود را ياد آور مى‏شود كه در مصائب و گرفتارى از او تبعيت كند، حضرت «ايوب» در زمان حضرت «يعقوب بن اسحاق» زندگى مى‏كرد و با دختر يعقوب ازدواج كرد.

إِذْ نادى‏ رَبَّهُ‏ (هنگامى كه ندا كرد پروردگارش را) يعنى دستهاى خود را بلند كرده و به آواز بلند از خداوند درخواست مى‏كرد.

أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَ عَذابٍ‏ (همانا رسانيد به من شيطان رنج و عذاب) يعنى شيطان مرا آزار و مشقت مى‏رساند، و گفته‏اند: شيطان به من وسوسه مى‏كند كه مى‏گويد: بيماريت به طول انجاميده و خدايت به تو رحم نمى‏كند. و اين سخن «مقاتل» است.

و برخى گفته‏اند: كه چون «ايوب» مال و فرزندان و نعمتهاى ديگر را از دست داد، شيطان همواره اين مصائب را بر او ياد آور مى‏شد تا او را گمراه كند و از راه در آورد تا صبر خود را از دست بدهد، ولى «ايّوب» صبر و استقامت خود را از دست نداد.

و نيز گفته شده: بيمارى «ايّوب» شدت پيدا كرد تا به اندازه كه مردم از او دورى كردند، و شيطان به مردم وسوسه كرد كه از «ايّوب» به خاطر مرضش دورى كنند و از ميان خود بيرون نمايند و زن او را نگذارند كه ميان ايشان وارد شود، «ايوب» از اين حال بسيار رنجيده و متألم گشت و ترديد نداشت كه اين بيمارى از جانب و امر خداوند مى‏باشد. «قتاده» گويد: اين بيمارى هفت سال ادامه پيدا كرد، و نيز اين مطلب از امام صادق (ع) نقل شده است.

اهل تحقيق گويند: بيمارى حضرت ايوب طورى نبود كه مردم از او دورى و تنفّر كنند، زيرا چنين حالى زيبنده پيامبران نمى‏باشد، ولى بيمارى و فقر و از ميان رفتن اهل براى امتحان مى‏باشد.

سپس خداوند به جواب از درخواست ايوب مى‏فرمايد:

ارْكُضْ بِرِجْلِكَ‏ (بزن به پايت) يعنى خاك زمين را با پايت كنار بزن.

هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَ شَرابٌ‏ (اين چشمه‏اى است سرد و آشاميدنى) در كلام چيزى محذوف است كه اين جمله باشد (پس پاى خود را بر زمين زد و چشمه‏اى جوشيد) برخى گفته‏اند: دو چشمه جوشيد كه از يكى شستشو كرده و شفا پيدا كرد و از ديگرى نوشيد. (مغتسل) جاى شستشو را گويند و يا نام آبى مى‏باشد كه در آن غسل مى‏كنند.

وَ وَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ‏ (و بخشيديم براى او كسانش را و مانند ايشان با آنان) اين آيه در سوره انبياء تفسير شده است.

و نيز از حضرت صادق عليه السلام نقل شده كه فرمود:

خداوند اهل و خانواده ايوب را چه آنان كه پيش از بلا مرده بودند و چه آنان كه پس از بلاء هلاك شدند زنده گردانيد.

رَحْمَةً مِنَّا (رحمتى از ما) يعنى اين از رحمت ما بود كه نسبت به ايوب انجام داديم.

وَ ذِكْرى‏ لِأُولِي الْأَلْبابِ‏ (و پندى براى صاحبان خرد) تا عقلا پند گيرند و سرانجام صبر را دانسته، شكيبايى كنند.

گويند: ايوب پس از بهبودى هفت روز مردم را طعام داد تا خدا را حمد و شكر كنند.

وَ خُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً (و بگير به دستت دسته‏اى) يعنى كفى از ريشه يا ساقه گياه را، و تفسير آيه چنين است كه حضرت ايوب نذر كرده بود كه اگر بهبود يابد همسر خود را صد تازيانه بزند و چون شفا يافت و نتوانست به نذر خود عمل كند به او گفته شد كه ساقه‏هايى گرفته و با آنها بزند.

فَاضْرِبْ بِهِ‏ (با آنها بزن) يعنى همه را جمع كرده و يك جا بزن، چون چنين كردى از سوگند خود برائت پيدا مى‏كنى.

وَ لا تَحْنَثْ‏ (و خلاف سوگند نكن).

«ابن عباس» گويد: شيطان به صورت طبيبى بر همسر ايوب ظاهر شد و گفت من ايوب را شفا مى‏دهم به اين شرط كه پس از بهبودى بگويد تو مرا شفا دادى، همسر ايوب قضيه را به وى ارائه كرد و او ناراحت شد و سوگند خورد كه پس از بهبودى او را صد تازيانه بزند.

و نيز گفته شده كه همسر ايوب براى كارى رفت و چون در بازگشت تاخير كرد، وى ناراحت شده و سوگند خورد كه پس از بهبودى صد تازيانه به همسر خود بزند.

سپس خداوند از عظمت ايوب ياد كرده و مى‏فرمايد:

إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً (همانا ما او را شكيبا يافتيم) بر بلائى كه او را مبتلا كرديم.

نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ‏ (چه نيكو بنده‏ايست، همانا اوست بسيار بازگشت كننده) «عياشى» به اسناد خود روايت كرده كه «عباد مكّى» گفت كه «سفيان ثورى» به من گفت: تو اين همه كه منزلت و عظمت به حضرت صادق عليه السلام‏ قائل هستى از او بپرس درباره مردى كه زنا كرده و بيمار است. اگر حد بر او جارى شود ممكن است بميرد، چه چيز مى‏گويى؟، من از حضرت پرسيدم، فرمود: آيا اين مسأله از پيش خودت مى‏باشد يا ديگرى از تو پرسيده است؟

گفتم «سفيان ثورى» اين سؤال را از من كرده است، كه از تو بپرسم، حضرت فرمود كه حضرت رسول (صلى اللَّه عليه و آله) چون مرد بيمارى را به نزد وى آوردند كه با زن بيمارى زنا كرده بود و از شدت مرض شكمش بالا آمده و رگهاى رانهايش آشكار شده بود، دستور داد دسته‏اى از ساقه‏هاى خرما را به نزدش آوردند و به هر يك از آن دو يك ضربه زد و آنان را رها كرد و اين است قول خداوند كه مى‏فرمايد: (وَ خُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَ لا تَحْنَثْ)

[سوره ص (38): آيات 45 تا 54]

وَ اذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهِيمَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَ الْأَبْصارِ (45) إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ (46) وَ إِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ (47) وَ اذْكُرْ إِسْماعِيلَ وَ الْيَسَعَ وَ ذَا الْكِفْلِ وَ كُلٌّ مِنَ الْأَخْيارِ (48) هذا ذِكْرٌ وَ إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ (49)

جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ (50) مُتَّكِئِينَ فِيها يَدْعُونَ فِيها بِفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَ شَرابٍ (51) وَ عِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ أَتْرابٌ (52) هذا ما تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسابِ (53) إِنَّ هذا لَرِزْقُنا ما لَهُ مِنْ نَفادٍ (54)

ترجمه:

و ذكر كن بندگان ما ابراهيم و اسحاق و يعقوب را، صاحبان قدرتها و بينائيها. همانا خالص گردانيديم ايشان را به خالص كردن ياد آورى آن سراى.

و همانا ايشان نزد ما از برگزيدگان، نيكانند. و ياد آور اسماعيل و اليسع و ذا الكفل را، و همه ايشانند از نيكان. اين است ذكر، همانا براى پرهيزكاران نيكو بازگشتگاهى است. بهشتهاى عدن، گشوده شده است بر ايشان دربها.

تكيه كنندگانند در آنها، مى‏خواهند در آن ميوه‏ها بسيار و شراب را.

و نزد ايشان است زنان فرو هشته چشم، همسالان. اين است آنچه نويد داده شديد به روز حساب. همانا اين است روزى ما، نيست بر آن پايانى.

قرائت‏

عِبَادَنَا- تنها «ابن كثير» (عبدنا) به صورت افراد و ديگران (عبادنا) به صورت جمع قرائت كرده‏اند.

توجيه در قرائت اول اين است كه خداوند به خاطر تكريم و تشريف، «ابراهيم» را به خود نسبت داده چنان كه گفته مى‏شود (خانه خدا) در اين صورت ابراهيم بدل از (عبدنا) و نامهاى بعدى عطف به ابراهيم خواهد بود.

توجيه در قرائت دوم اين است كه: صفت بندگى خداوند به همه افراد نامبرده شامل شده و هر يك عطف به (عبادنا) مى‏باشد.

بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ- در اين جمله، احتمال دو امر مى‏رود:

اول- اين كه (ذكرى) بدل از (خالصة) باشد كه تقدير چنين شود:

(انا اخلصناهم بذكرى الدار) دوم- اين كه (خالصة) مصدر بوده باشد و مقصود چنين شود (بخالصة تذكر الدار) الْيَسَعَ- برخى اين كلمه را به اين نحو (الليسع) خوانده‏اند، كه در اين صورت اسم بوده و به صورت صفت آورده شده است مانند (الحارث و العباس).

ولى آن كه به صورت (اليسع) خوانده، توجيه كرده كه الف و لام زايد است كه گاهى بر سر كلمات داخل شوند چون (حكى ابو الحسن الخمسة عشر درهما) هذا ما توعدون- آن كه اين فعل را به تاء خطاب قرائت كرده گويد كه مقصود چنين است: (بگو اى محمد بپرهيزكاران كه اين است آن چه كه نويد داده شديد).

ولى قرائت آن كه بياء غياب قرائت كرده چنين توجيه مى‏شود: (اين است آن چه پرهيزكاران نويد داده شده بودند).

اولِى الايْدى- برخى كلمه (ايدى) را بدون (يا) خوانده‏اند و توجيه در قرائت ايشان اين كه حذف (ى) بخاطر تخفيف بوده و يا اين كلمه (ايد) بمعنى قدرت است.

اعراب‏

جَنَّاتِ عَدْنٍ‏– اين كلام بدل از (لَحُسْنَ مَآبٍ) مى‏باشد، و (مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ) در آخر آن، (منها) مى‏باشد، و برخى (مفتحة لهم ابوابها) گفته كه هر دو بيك معنى است.

«ابو على» گويد: (مفتّحة) وصف براى‏ (جَنَّاتِ عَدْنٍ) مى‏باشد و در مفتّحة ضميرى بوده كه به جنات باز مى‏گردد، و ابواب بدل از اين ضمير است چنان كه (فتحت الجنان) گفته و (فتحت ابوابها) اراده مى‏كنيم و در اين صورت بدل بعض از كل مى‏باشد.

تفسير:

خداوند بدنبال سخنان گذشته بياد پيامبران پرداخته و ميگويد:

وَ اذْكُرْ– (و ذكر كن) اى محمّد بر قوم و امت خود:

عِبادَنا إِبْراهِيمَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ‏ (بندگان ما ابراهيم و اسحاق و يعقوب را) تا مردم از آنان سرمشق گرفته و از كردار پسنديده و اخلاق حميده آنان پيروى كنند تا به سعادت و ستايش نيكو در دنيا و ثواب فراوان در آخرت برسند آن چنان كه پيامبران رسيدند و نائل شدند!.

اگر (عبدنا) را بصورت مفرد بخوانيم مقصود چنين مى‏شود كه اى محمّد ياد كن بنده ما ابراهيم را كه روى شرف و بزرگى بما انتساب دارد و ياد كن اسحاق و يعقوب را، كه خداوند همه آنان را وصف كرده و فرمود:

أُولِي الْأَيْدِي‏ (صاحبان قدرتها) يعنى نيرومندان در عبادت‏ وَ الْأَبْصارِ (و بينايى‏ها) كه فقه در دين باشد. و اين قول «مجاهد» «ابن عباس» و «قتاده» است و مقصود اين است كه ايشان صاحبان ايدى‏ يعنى عمل و صاحبان ابصار يعنى علم مى‏باشند و اين نظر «ابو مسلم» است.

و برخى از مفسران گفته‏اند: مراد از (اولى الايد) صاحبان نعمتهاى خداوند است كه عبارت باشد از دعوت به دين، و ابصار جمع بصر بمعنى عقل است.

إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ (همانا ما خالص گردانيديم ايشان را به خالص كردن ياد آن سراى) يعنى قرار داديم آنان را خالص براى خود- مان به اينكه براى ايشان ياد آن سرا خالص باشد.

خالصة به معنى خلوص و ذكرى به معنى تذكير است چه اينكه ايشان بياد قيامت شده و آماده مى‏گشتند و در دنيا زهد و پارسايى مى‏كردند و روش پيامبران اين چنين است.

«ابو مسلم» و «جبائى» كلمه (الدار) را به دنيا تعبير كرده و چنين تفسير كرده‏اند كه: آنان را از ميان مردم به ذكر اعقاب در دنيا مخصوص گردانيديم.

وَ إِنَّهُمْ عِنْدَنا (و ايشان نزد ما) و بر حسب آنچه كه در علم ما گذشته است.

لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ‏ (هر آينه از برگزيدگانند) براى پيامبرى و تحمل سختى هاى رسالت.

الْأَخْيارِ (نيكان).

اخيار جمع خيّر است مانند اموات كه جمع ميّت است، و نيز گفته شده اخيار جمع خير است مانند اقيال كه جمع قيل است.

وَ اذْكُرْ إِسْماعِيلَ وَ الْيَسَعَ وَ ذَا الْكِفْلِ‏ (و ياد كن اسماعيل و اليسع و ذا الكفل را) يعنى اى محمّد اينان را نيز بر امت خود بازگو كن تا به ايشان اقتداء كرده و راه آنان را بپيمايند كه سابقا ذكرشان گذشت.

وَ كُلٌّ مِنَ الْأَخْيارِ (و همه از برگزيدگانند) كه خداوند براى نبوت‏ انتخابشان كرده است.

هذا ذِكْرٌ (اين است ذكر) يعنى اين شرفى است بر ايشان و ذكر جميل و ستايش نيكويى است كه در دنيا همواره به آن ياد شوند.

وَ إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ‏ (و همانا براى پرهيزكاران نيكو بازگشتگاهى است) كه در روز قيامت بسوى ثواب و خوشنودى خداوند بازگشت مى‏كنند سپس خداوند (حسن مآب) را تفسير كرده و مى‏فرمايد:

جَنَّاتِ عَدْنٍ‏ (بهشتهاى عدن) اين كلام در موضع جرّ است كه چون بدل است، يعنى بهشت‏هاى اقامت و جاودانى.

مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ‏ (گشوده شده بر ايشان دربها) يعنى موقع رفتن به بهشت درهاى آنها را به روى خود گشوده مى‏يابند و نيازى به ايستادن كنار دربها ندارند.

برخى گفته: يعنى احتياجى به كليد ندارند چه اينكه آنها بدون كليد گشوده مى‏شوند.

«حسن» گويد: اهل بهشت به دربها گويند: باز شويد گشوده شوند و بسته شويد بسته شوند.

و نيز نظر برخى از تفسير نويسان اين است كه: درهاى بهشت اگر چه بسته باشند ولى ايشان ممنوع از دخول نمى‏باشند.

و برخى گفته‏اند: معنى گشوده شده درها اين است كه مصير ايشان به بهشت است چنان كه گفته مى‏شود: هر موقع به ديدن ما آمدى در باز و بالش گذاشته شده است.

مُتَّكِئِينَ فِيها (تكيه كنندگان در آنها) كه مانند پادشاهان تكيه زنند.

يَدْعُونَ فِيها بِفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَ شَرابٍ‏ (مى‏خوانند در آنها ميوه‏هاى بسيار و شراب را) يعنى حكم مى‏كنند تا از ميوه‏ها و آشاميدنيها آماده شود و چون چيزى را بخواهند مى‏گويند پيش بيا و آن حاضر گردد.

وَ عِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ‏ (و نزد ايشان است زنان چشم فرو هشته) يعنى در بهشت نزد ايشان زنانى خواهد بود كه نگاهشان تنها به ايشان بوده و به آنان راضى بوده و رغبت به ديگرى نمى‏كنند.

(قاصر) به معنى كوتاه كننده كه در مقابل آن (مادّ) به معنى كِشنده است و گفته مى‏شود: فلانى چشم از او پوشيده و كوتاه كرده و فلانى چشم به او بسته و كشيده است.

أَتْرابٌ‏ (همسالان) يعنى همه به يك سن بوده و ميان آنان پيرى وجود ندارد.

«مجاهد» گفته: مانند هم و شبيه به هم هستند، يعنى در زيبايى و جوانى مانند يكديگرند و يكى بر ديگرى برترى ندارد.

و بعضى گويند: (اتراب) يعنى دخترانى كه هم سن و سال همسران خود مى‏باشند. «فراء» گويد: (ترب) همدوره را گويند كه از بازى با خاك گرفته شده است كه به معنى همدوره و همسال مى‏باشد.

هذا (اين است) يعنى آن چه در گذشته ذكر شد.

ما تُوعَدُونَ‏ (آن چه وعده داده شديد) يعنى اين است آن چه به پرهيز- كاران نويد داده شده است.

لِيَوْمِ الْحِسابِ‏ (به روز حساب) كه روز پاداش باشد.

إِنَّ هذا– (اين است) آن چه ياد كرديم.

لَرِزْقُنا (روزى ما) يعنى بخشش جارى و متصل ما.

ما لَهُ مِنْ نَفادٍ (نيست براى آن پايانى) و فنا و انقطاعى، زيرا كه آن بر سبيل و اساس دوام و هميشگى است. و اين سخن «قتاده» است.

«ابن عباس» گويد: چيزى در بهشت نيست كه فنا داشته باشد و آن چه از ميوه‏ها و گوشتها خورده شود به جايش قرار داده مى‏شود و آن چه از طيور و حيوانات مصرف شود، زنده به جايش باز ميگردد.

 

[سوره ص (38): آيات 55 تا 61]

هذا وَ إِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ (55) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمِهادُ (56) هذا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَ غَسَّاقٌ (57) وَ آخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ (58) هذا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ (59)

قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَباً بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا فَبِئْسَ الْقَرارُ (60) قالُوا رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هذا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ (61)

ترجمه:

اين است، و براى طغيان كنندگان بد بازگشتگاهى است. جهنم، مى‏چشند آن را، پس چه بد است آن بسترها. اين است، پس بايد بچشند آن را، آب جوشان است و چرك آلود. و ديگرى از شكل آن، هم مانندان.

اين است گروهى فرو رفته در هم با شما، خوش نباد بر ايشان كه آنانند چشندگان آتش. گويند شمائيد، بر شما خوش مباد، شما پيش فرستاديد براى ما آن را، پس چه بد است قرارگاه. گويند پروردگار ما، آن كه براى ما پيش فرستاده است اين را، پس زياد كن عذاب او را چند برابر در آتش.

 

قرائت:

غَسَّاق- غير از «ابو بكر» تمام اهل كوفه اين كلمه را به تشديد خوانده‏اند در هر جاى قرآن كه باشد و ديگران به تخفيف قرائت كرده‏اند.

در قرائت اول كلمه (غسّاق) از دو صورت خالى نيست يا اسم است و يا وصف! اما اسم به اين وزن نيامده مگر در موارد قليلى چون (كلّا- فدّان- جبّان) پس بايد وصف باشد كه به جاى موصوف قرار داده شده است ولى بهتر آن است كه صفت جاى موصوف قرار نگيرد، پس قرائت اول نكوتر است.

اخَرُ- اين كلمه را به دو گونه جمع و مفرد قرائت كرده‏اند، در هر صورت اين كلمه مبتداء بوده و (از واج) خبر آن مى‏باشد و (من شكله) صفت آن است و اين كه (اخر) با اين كه نكره است مبتداء قرار داده شده چون وصف گرديده شده و در اين صورت اشكالى براى ابتدائيت آن وجود ندارد.

شرح لغات:

مَهَادُ- به معناى بستر و فراش آماده مى‏باشد.

حَميم- سخت سوزنده، و لذا به شخص تب‏دار مى‏گويند: (حمّى) زيرا كه حرارت و سوزش تب، تن او را فرا مى‏گيرد.

غَسَّاق- چرك بد بو، و نيز گفته‏اند اين كلمه از (غسق) مشتق شده كه به معنى سياهى و ظلمت است كه در مقابل روشنى و شفافيت است كه بايد در آشاميدنيها باشد.

شَكْل- اين كلمه به فتح شين به معنى نوع و صنف متشابه است و به كسر (شين) به معنى نظير در زيبايى است.

اقْتِحَام- به شدت داخل شدن و هجوم آوردن را گويند.

لا مرحَبا بِكَ- يعنى زمين تو را وسعت و مكان ندهد و بر تو تنگ شود.

اعراب:

هذا فَلْيَذُوقُوهُ‏– هذا مبتداء و حميم خبر است و غساق عطف به حميم‏ است و (فليذوقوه) خبر بعد از خبر است و تقدير چنين است: (هذا حميم و غساق فليذوقوه) و ممكن است كه‏ (هذا فَلْيَذُوقُوهُ) مبتدا و خبر و حميم خبر مبتداء محذوف بوده كه (هو) باشد و جايز است كه (هذا) محلا منصوب به فعل محذوف بوده كه ظاهر كلام، تفسيرش كرده است.

تفسير:

خداوند پس از بيان احوال اهل بهشت و ثوابهايى كه بر ايشان آماده كرده است به بيان احوال اهل آتش و آنچه از عذاب ميرسد پرداخته و ميگويد:

هذا (اين است) آن چه براى پرهيزكاران ذكر كرديم‏ وَ إِنَّ لِلطَّاغِينَ‏ (و همانا براى طغيان كنندگان) كه بر خداوند طغيان كرده و رسولان او را تكذيب كردند لَشَرَّ مَآبٍ‏ (بد بازگشتگاهى است) و آن خلاف بازگشتگاه پرهيزكاران است كه خداوند تفسير كرده و مى‏گويد:

جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها (جهنم است كه مى‏چشند آن را) يعنى داخل مى‏شوند در آن تا بچشند آتش آن را.

فَبِئْسَ الْمِهادُ (پس چه بد است آن بستر) يعنى آن مسكنى كه در آن قرار مى‏گيرند.

هذا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَ غَسَّاقٌ‏ (اين است پس بايد بچشند آن را كه سوزان است و چرك آلود) يعنى اين است سوزنده و چرك آلود و بد بو، پس بايد آن را بچشند، و اين تفسير «فراء» و «زجاج» است.

و نيز چنين تفسير شده است: اين است جزاء طاغيان پس بچشند آن را، و به كار بردن لفظ چشيدن و ذوق به اين جهت است كه چشنده چيزى پس از درخواست و طلب، طعم آن را احساس مى‏كند و اين سخت‏ترين احساسها مى‏باشد.

(حميم) آب سوزان و گرم را گويند و غساق آب سرد شديد را گويند و اين‏ سخن از «ابن مسعود» و «ابن عباس» است، پس مقصود اين است كه كافران نهايت و شدت سرما و نهايت و شدت گرماى آب را مى‏چشند كه سرما نيز از شدت سردى سوزنده است.

«كعب» گويد: غساق چشمه‏اى است در جهنم كه زهر هر حيوان زهر- دارى چون مار و عقرب در آن جارى مى‏شود. «سدى» گويد: مراد از (غساق) اشكهاى چشمهاى كافران است كه آن را همراه آب سوزان مى‏نوشند. «و ابن عمر» گفته: مراد از (غساق) چركى است كه از بدن ايشان جارى مى‏شود كه آن را جمع كرده و مى‏نوشند. و نيز گفته‏اند آن عذابى است كه غير از خداوند آن را نمى‏داند. و اين قول «حسن» است.

وَ آخَرُ (و آخرى) يعنى اقسام و انواع ديگرى از عذاب.

مِنْ شَكْلِهِ‏ (از مانند آن) عذاب و از شكل و جنس آن.

أَزْواجٌ‏ (جفتهايى) يعنى رنگها و انواع متشابهى كه در شدت شبيه بوده و داراى نوع واحدى نمى‏باشند.

هذا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ‏ (اين است گروهى فرو رفته با شما) يعنى بر ايشان گفته مى‏شود: اين فوجى فرو رفته و بهم آميخته با شما است و ايشان پيشروان گمراهان هستند كه اول ايشان داخل شده و سپس اتباع و پيروانشان داخل شوند، كه خازنان جهنم بر اين پيشروان گويند و اين است گروهى فرو رفته با شما كه از شما پيروى مى‏كردند، داخل آتش شدند هم چنان كه شما داخل شديد، و اين گفتار «ابن عباس» است. و نيز گفته‏اند كه فوج اول فرزندان شيطان و فوج دوم بنى آدم هستند، گفته مى‏شود به امر خداوند به اولاد شيطان كه اين جمعيتى از بنى آدم است فرو رفته با شما داخل آتش و عذاب آن مى‏شوند و شما با ايشان خواهيد بود. نقل از «حسن» شده است.

لا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ (خوش مباد بر ايشان كه ايشان چشنده آتش هستند) يعنى گشاده مباد جايگاه و نشيمنگاه آنان زيرا كه ايشان ملازم‏ آتشند، پس بنا به قول اول، پيشروان به پيروان گويند: خوش مباد بر ايشان كه ايشان نيز مانند ما داخل آتش مى‏شوند، پس در مشاركت ما با ايشان شادى و خوشى نيست، در اين هنگام پيروان نيز گويند:

قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَباً بِكُمْ‏ (گويند: بلكه بر شما خوش مباد) يعنى نائل نشويد و نرسيد به وسعت و گشايش.

أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا (شما مقدم داشتيد آن را بر ما) يعنى شما به كفر ما را وا داشتيد كه موجب عذاب ما شديد و ما را بر آن خوانديد، ولى بنا بر قول دوم، اولاد شيطان مى‏گويند: خوش مباد بر آنان، كه جايگاهمان را بر ما تنگ كردند، چه اين كه با وارد شدن هر يك از ايشان بشدت جاى ما تنگ مى‏شود، و اين سخن مانند قول رسول خدا (ص) مى‏باشد كه فرمود: آتش و دوزخ بر ايشان تنگ مى‏شود مانند تنگ شدن نيزه در جاى خود.

(قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَباً بِكُمْ) يعنى بنى آدم گويند: بلكه شادى و كرامت بر شما مباد، شما ما را به اين راه قرار داديد و آن را در چشم ما آراستيد.

فَبِئْسَ الْقَرارُ (پس چه بد است قرارگاه) كه ما را در آن قرار داديد.

قالُوا رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هذا (گويند پروردگار ما آن كه مقدم داشت اين را بر ما) يعنى كافران چون داخل دوزخ شوند گويند بر آنان، خدايا كسى كه سبب شد به اين عذاب برسيم و ما را مستوجب عذاب كرد.

فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً (پس زياد كن عذاب او را چند برابر) يعنى علاوه بر آنچه مستحق هستند دو چندان عذابشان كن.

فِي النَّارِ (در آتش) يكى را به خاطر كفرشان به خداوند و يكى را براى اين كه ما را به سوى كفر دعوت كردند.

 

[سوره ص (38): آيات 62 تا 70]

وَ قالُوا ما لَنا لا نَرى‏ رِجالاً كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ (62) أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ (63) إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ (64) قُلْ إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ وَ ما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (65) رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ (66)

قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (67) أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ (68) ما كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى‏ إِذْ يَخْتَصِمُونَ (69) إِنْ يُوحى‏ إِلَيَّ إِلاَّ أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (70)

ترجمه:

و گويند چيست ما را كه نمى‏بينيم مردانى را كه مى‏شمرديم آنان را از اشرار.

آيا ايشان را به مسخره گرفتيم ياد گرديد از ايشان ديده‏ها. همانا اين حق است كه دشمنى مى‏كنند اهل آتش. بگو همانا من بيم دهنده‏ام و نيست از الهى مگر اللَّه كه يكتا و قهار است. پروردگار آسمانها و زمين و آن چه ميان آن دو است كه عزيز و بسيار آمرزنده است. بگو آن خبريست بزرگ. كه شما از آن رو گردانندگانيد. نيست براى من دانشى به گروه برتران هنگامى كه گفتگو مى‏كنند. وحى به من نمى‏شود مگر اين كه همانا ترساننده آشكارم.

 

قرائت‏

اتخذناهم سخريا- اهل عراق غير از «عاصم» كلمه (اتخذناهم) را به وصل همزه و ديگران به قطع همزه قرائت كرده‏اند.

«ابو على» گويد: اتصال همزه استفهام به كلمه (اتخذناهم) مقدارى بعيد به نظر مى‏رسد زيرا كه ايشان مى‏دانستند كه آنان را به مسخره گرفته‏اند پس جاى سؤال و استفهام نمى‏باشد و اين نظر تأييد مى‏شود به قول خداوند كه مى‏فرمايد: (فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي)، «پس ايشان را به مسخره گرفتيد تا از ذكر من فراموش گردانيد شما را- مؤمنون- 112»، اما وجه قرائت فتح همزه اين است كه استفهام در اينجا به معنى تقرير و تثبيت است زيرا كه به لفظ (ام) كه براى استفهام است عدول شده است چنان كه در اين آيه به (ام) عدول شده كه مى‏فرمايد:

(سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ)، «يكسان است بر ايشان استغفار كنى يا استغفار نكنى هرگز خدا ايشان را نمى‏آمرزد- منافقون- 7»، اگر چه از اين آيه معنى استفهام استفاده نشود. اگر اشكال شود كه در قرائت (كسر همزه) لفظ (ام) با چيزى نمى‏تواند معادل شود گوئيم كه معادل آن در تقدير است كه مقصود چنين است: (أ تراهم ام زاغت عنهم الأبصار) كه در قرآن در چندين مورد اينگونه استفاده مى‏شود مانند قول خداوند (ام هو من الغائبين) كه تقديرش اين است (أ هو حاضر) و يا (ام من هو قانت) كه تقديرش اين است (ء اصحاب النار خير ام من هو قانت).

سِخْريّاً- اهل مدينه و كوفه غير از «عاصم» به ضم سين و ديگران به كسر سين قرائت كرده‏اند.

«ابو عمرو» گويد: آن چه از مثل عبادت است (سخريا) به ضم بوده و آن چه از مثل مسخره و استهزاء است (سخريا) به كسر مى‏باشد.

انما انا نذير مبين- «ابن جنّى» گويد: قرائت كسر (انما) بناء بر حكايت‏ است.

تفسير:

و نيز خداوند از اهل آتش سخن گفته و مى‏فرمايد:

وَ قالُوا ما لَنا لا نَرى‏ رِجالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ (چيست ما را كه نمى- بينيم مردانى را كه بوديم مى‏شمرديم آنان را از اشرار) يعنى، اين سخن را هنگامى مى‏گويند كه به دوزخ نگاه كرده و از مخالفان خود كه مؤمنان مى‏باشند كسى را نمى‏بينند. و اين نظر «كلبى» است.

برخى گفته‏اند: اين آيه درباره «ابو جهل» و «وليد بن مغيره» و دوستانشان نازل شده است كه خواهند گفت: چيست ما را كه «خبّاب» و «عمار» و «صهيب» و «بلال» را نمى‏بينيم كه گمان مى‏كرديم آنان در دنيا از افرادى هستند كه مرتكب كارهاى زشت و قبيح شده و كار نيكويى انجام نمى‏دهند و اين سخن را «مجاهد» گفته است.

«عياشى» به اسناد خود از «حضرت صادق» (ع) نقل كرده كه فرمود:

اهل دوزخ خواهند گفت چيست ما را كه نمى‏بينيم مردانى را كه ميشمرديم ايشان را از اشرار و منظور آنان شما هستيد، كه به خدا سوگند يك نفر از شما را در آتش نخواهند ديد.

أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ (آنان را به سخريه گرفته بوديم يا چشمها از آنان برگشته بود) يعنى چون مخالفان خود را نمى‏بينند كه در آتش باشند، گويند آيا ما ايشان را در دنيا به مسخره گرفته بوده پس خطا ميكرديم يا چشمهاى ما از ايشان برگشته كه آنان را با خود در آتش نمى‏بينيم؟!.

إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌ‏ (همانا اين، حق است) يعنى آنچه در پيش گفته شد ناچار و حتما تحقق يافته، سپس به بيان آن پرداخته و مى‏گويد:

تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ (كه گفتگوى اهل آتش باشد) يعنى مخاصمه و گفتگوى پيشوايان و پيروان در آتش كه برخى با برخى مجادله مى‏كنند حق و مسلّم است‏ سپس خداوند پيامبر خود را مورد خطاب قرار داده و مى‏فرمايد:قُلْ‏ (بگو) اى محمد.

إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ (همانا من بيم دهنده هستم) يعنى ترساننده‏ام از معاصى خداوند و بر حذر و هشدار دهنده هستم از عقاب او.

وَ ما مِنْ إِلهٍ‏ (و نيست از الهى) كه سزاوار عبادت باشد.

إِلَّا اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (مگر خداوند يگانه قهار) كه بر همه مخلوقات قهار و توانگر است و چون به كسى اراده عقاب و شكنجه كند نمى‏تواند از عقاب او خلاص گردد.

رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُمَا (پروردگار آسمانها و زمين و آنچه ميان آن دو است) از انسان و جنّ و كليه مخلوقات.

الْعَزِيزُ (عزيز است) كه هيچ كس بر او غلبه نتواند بكند و هيچ كس نميتواند مانع او گردد.

الْغَفَّارُ (بسيار آمرزنده است) گناهان بندگان خود را با اين كه قدرت بر عقاب آنان را دارد.

قُلْ‏ (بگو) اى محمد.

هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ‏ (آن، خبر بزرگ است) درباره لفظ (نبأ) اختلاف شده كه برخى گفته مراد (قرآن) است يعنى قرآن حديث بزرگ است چه اينكه كلام معجز آساى خداوند بوده و در آن اخبار پيشينيان مى‏باشد.

أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ‏ (شما از آن اعراض كننده هستيد) يعنى از عمل و تدبر در آن اعراض مى‏كنيد، كه «ابن عباس و قتاده و مجاهد و سدى» اين چنين تفسير كرده‏اند، ولى «حسن» گفته است مراد از (خبر بزرگ) قيامت است كه شما از آمادگى براى آن اعراض كرده و غافل شده و آن را تكذيب كرده‏ايد.

«زجاج» گفته است: خبر بزرگى كه شما را از آن آگاه ساختم خبرى است‏

ترجمه تفسير مجمع البيان، ج‏21، ص: 130

كه از خداوند مى‏باشد، يعنى خبرى كه بر ايشان گفتم شامل سرگذشت پيامبران بوده كه در آن انديشه نكردند تا به صدق نبوت من اعتراف كنند و دلالت مى‏كند بر اين، قول خداوند كه مى‏فرمايد:

ما كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى‏ (نمى‏باشد براى من دانشى به گروه برتران) كه فرشتگان باشند.

إِذْ يَخْتَصِمُونَ‏ (زمانى كه گفتگو مى‏كنند) يعنى چون خداوند به ايشان گفت كه من قرار مى‏دهم در روى زمين براى خود خليفه و جانشين، فرشتگان گفتگو كرده و عرض كردند: (أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَ يَسْفِكُ الدِّماءَ)، «آيا قرار ميدهى در زمين كسى را كه فساد كرده و خونريزى كند- بقره- 30» و اين گفتگوى فرشتگان و (ملاء اعلى) مى‏باشد كه از «ابن عباس و قتاده و سدى» نقل شده است پس مقصود چنين مى‏شود كه: من آنچه از گفتگوى فرشتگان فهميدم، از طريق وحى مى‏باشد.

«ابن عباس» از رسول خدا (ص) روايت كرده كه به من فرمود: آيا مى‏دانى مخاصمه و گفتگوى فرشتگان چه بوده است؟ گفتم نمى‏دانم، فرمود: درباره كفارات و درجات گفتگو مى‏كردند، كه كفارات عبارت است از رنگين كردن وضو در بامدادان سرد و برداشتن گامها براى حاضر شدن در جماعات و انتظار نماز پس از نماز و اما درجات عبارت است از آشكار گفتن سلام و اطعام طعام و خواندن نماز در شب هنگامى كه مردم در خوابند.

إِنْ يُوحى‏ إِلَيَّ إِلَّا أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ‏ (وحى نشود بر من مگر اين كه باشم ترساننده آشكار) يعنى مرا علمى به گفتگوى فرشتگان نبود و ممكن نبود كه شما را از اخبار ايشان آگاه گردانم اگر خداوند مرا آگاه از اخبار ايشان نمى‏گردانيد، ولى وحى نشده بر من مگر بيم دادن و ترساندن واضح و آشكار، و يا مقصود چنين است كه وحى نشده‏ام مگر اين كه هستم بيم دهنده آشكار و ترساننده‏اى كه ظاهر كننده حق باشم‏.

 

[سوره ص (38): آيات 71 تا 83]

إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ (71) فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ (72) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (73) إِلاَّ إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَ كانَ مِنَ الْكافِرِينَ (74) قالَ يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ (75)

قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (76) قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (77) وَ إِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى‏ يَوْمِ الدِّينِ (78) قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى‏ يَوْمِ يُبْعَثُونَ (79) قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (80)

إِلى‏ يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (81) قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (82) إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (83)

ترجمه:

زمانى كه گفت پروردگارت به فرشتگان همانا من خلق كننده‏ام بشرى را از گل. پس چون درست كردمش و دميدم در آن از روح خود پس بيفتيد براى او سجده كنندگان. پس سجده كردند همه فرشتگان همگى. مگر ابليس كه كبر ورزيد و بود از كافران. گفت اى ابليس چه چيز بازداشت تو را اين كه سجده كنى بر آنچه كه آفريدم او را به دو دست خود، تكبر كردى يا بودى از برتران.

گفت من بهتر از او بودم، مرا از آتش آفريدى و او را از گل آفريدى. گفت بيرون رو از آن، كه همانا تو رانده شده‏اى، و همانا بر تو باد لعنت من تا روز جزاء.

گفت پروردگارا مهلت بده مرا تا روزى كه بر انگيخته شوند. گفت بدرستى كه تو از مهلت داده شدگانى. تا روز وقت معلوم. گفت پس به عزت تو سوگند كه همگى آنان را گمراه مى‏كنم. مگر بندگان تو را از ايشان كه خالص شدگانند.

تفسير:

و اكنون خداوند به گفتگوى فرشتگان كه درباره آدم بود پرداخته و مى- فرمايد:

إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ (هنگامى كه پروردگارت به فرشتگان گفت) ظاهرا لفظ (اذ) متعلق به فعل (يختصمون) مى‏باشد اگر چه ميان آن دو فاصله افتاده است.

إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ‏ (همانا من آفريننده‏ام بشرى را از گل) كه «آدم» باشد.

فَإِذا سَوَّيْتُهُ‏ (پس چون درست كردمش) يعنى زمانى كه آفرينش اين بشر را درست و كامل كرده و اعضا و صورت او را تمام كردم.

وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي‏ (و دميدم در آن از روح خودم يعنى او را زنده كرده و به او جان بخشيدم.

و اين كه خداوند روح را به خود نسبت داده به اين جهت است كه آن را تكريم و تشريف كرده باشد. و معنى‏ (نَفَخْتُ فِيهِ) اين است: يعنى خود به تنهايى بدون اسباب اين كار را به عهده گرفتم مانند ولادت و زادنى كه مؤدى به اين باشد.

پس چون خداوند آدم را به اين حالت تكريم و احترام كرد به فرشتگان گفت: فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ‏ (پس به روى افتيد براى او سجده كنندگان).

و چون خداوند به وعده خود درباره خلقت آدم عمل كرد.

فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ‏ (پس فرشتگان سجده كردند همگى) و در مقابل آدم كرنش كردند.

إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَ كانَ مِنَ الْكافِرِينَ‏ (مگر ابليس كه كبر ورزيد و بود از كافران) كه تفسير اين آيه در سوره بقره گفته شده است.

قالَ يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَ‏ (گفت اى ابليس چه مانع شد تو را كه سجده نكنى بر آنچه خلق كردم به دو دستم) در اينجا پرسش به صورت نكوهش بوده و براى اين مى‏باشد كه فرشتگان بدانند كه ابليس هيچ عذر و بهانه‏اى براى سجده كردن نداشت.

و معنى اين جمله (آفريدم آن را به دو دستم) اين است كه خلق آن را خودم به عهده گرفتم بدون واسطه‏اى كه در كار باشد، و اين سخن «جبائى» است، و «مجاهد» گويد: بكار بردن لفظ (دو دستم) براى نسبت خلقت آدم به خود خداوند مى‏باشد، مانند اين آيه‏ (أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً)، «آيا نديدند كه آفريديم براى ايشان از آن چه دستهامان انجام داده بود چهار پايانى- يس 70» «ابى مسلم» گويد: در اين آيه منظور از دو دست، توانايى و قدرت مى- باشد.

أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ‏ (آيا تكبر كردى يا بودى از برتران) يعنى آيا خود را بالاتر از قدر و اندازه خود بردى و بالاتر از آن قرار دادى كه امر مرا فرمان برى يا اين كه بودى از آنان كه قدرشان بالاتر از اين است كه سجده كنند پس خود را برتر دانستى؟!

قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ‏ (گفت من بهتر از او بودم، آفريدى مرا از آتش و آفريدى او را از گل)، شيطان با اين سخن آتش را بالاتر از گل قرار داد.

قالَ فَاخْرُجْ مِنْها (گفت بيرون شو از آن) يعنى از بهشت.

فَإِنَّكَ رَجِيمٌ‏ (پس همانا تو رانده شده‏اى) يعنى طرد و دور شده‏اى.

وَ إِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى‏ يَوْمِ الدِّينِ قالَ‏ (و همانا بر تو باد لعنت من تا روز جزاء، گفت) شيطان در اين هنگام‏ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى‏ يَوْمِ يُبْعَثُونَ‏ (پروردگار من: مهلت بده مرا تا روزى كه برانگيخته شوند) يعنى كار و آزادى مرا تأخير بينداز تا روزى كه مردم براى حساب محشور شوند كه آن روز قيامت است.

قالَ‏ (گفت) خداوند متعال به ابليس.

فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ‏ (تو از مهلت داده شدگانى) يعنى از تأخير افتادگان مى‏باشى.

إِلى‏ يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ‏ (تا روز وقت معلوم) كه تفسير اين جملات را در گذشته بيان داشتيم.

قالَ‏ (گفت) ابليس، فَبِعِزَّتِكَ‏ (سوگند به عزت تو) يعنى قسم مى‏خورم به قدرت تو كه بر همه مخلوقات قاهر گشته‏اى.

لَأُغْوِيَنَّهُمْ‏ (هر آينه گمراه مى‏كنم آنان را) يعنى بنى آدم را همگى.

أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ‏ (همه را مگر بندگان تو از ايشان كه خالص شدگانند) يعنى ايشان را به سوى گمراهى خوانده و قبائح را بر آنان مى‏آرايم مگر بندگانت كه خالصشان گرداندى و برگزيدى و نگاهشان داشتى، پس مرا بر ايشان راهى نيست‏.

 

[سوره ص (38): آيات 84 تا 88]

قالَ فَالْحَقُّ وَ الْحَقَّ أَقُولُ (84) لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ (85) قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَ ما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ (86) إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (87) وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ (88)

ترجمه:

پس گفت حق است و حق مى‏گويم. هر آينه پر كنم دوزخ را از تو و از آنكه از تو پيروى كند از ايشان همگى. بگو نمى‏خواهم بر آن از پاداشى و نيستم من از تكليف كنندگان. نيست آن مگر ذكرى براى جهانيان. و هر آينه خواهيد دانست خبرش را پس از زمانى.

قرائت:

فالحق- اهل كوفه غير از «كسايى» و «هبيره» و «روح» و «زيد» از «يعقوب» كلمه (فالحق) را به رفع و ديگران به نصب خوانده‏اند.

«ابو على» گويد: كلمه (فالحق) بناء به نصب، معمول فعل مضمر است كه (يحق) باشد و جايز است كه از باب تشبيه به قسم منصوب باشد كه تقدير چنين است (سوگند به حق كه پر مى‏كنم دوزخ را) و ممكن است كه حق دوم همان حق اول باشد كه براى تأكيد مى‏باشد. ولى رفع كلمه (الحق) از دو راه محتمل است اول اين كه خبر باشد براى مبتداء محذوف كه چنين باشد (انا الحق) و دوم اين كه مبتداء باشد براى خبر محذوف كه چنين باشد (فالحق منى)

 

تفسير:

سپس خداوند به پاسخ ابليس پرداخته و مى‏گويد:

قالَ‏ (گفت) براى او.

فَالْحَقُّ وَ الْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَ‏ (پس حق است و حق مى‏گويم هر آينه آكنده كنم) در اينجا ميان قسم و مقسم عليه فاصله شده تا موضوع تأكيد شود.

جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ‏ (دوزخ را از تو و از آن كه پيروى كرد تو را) و پذيرفت سخن تو را.

مِنْهُمْ‏ (از ايشان) يعنى از بنى آدم.

أَجْمَعِينَ‏ (جميعا).

سپس خداوند پيامبر خود را مورد خطاب قرار داده و فرمود:

قُلْ‏ (بگو) اى محمد بر كافران مكه.

ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ‏ (نمى‏خواهم از شما بر آن) يعنى براى تبليغ وحى و قرآن و دعوت به خداوند سبحان.

مِنْ أَجْرٍ (از اجرى) يعنى مالى كه به من بدهيد.

وَ ما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ‏ (و نيستم من از تكليف كنندگان) به اين قرآن و از جانب خودم. و گفته‏اند يعنى: من از طرف خود به عنوان پيمبرى به سوى شما نيامده‏ام و آمدن خود را بر شما تكليف نمى‏كنم بلكه خدايم مرا به اين كار دستور داده است.

و نيز گفته شده: من اصرار نمى‏كنم به چيزى كه طبق مقتضى عقل نباشد.

از «عبد اللَّه بن مسعود» نقل شده كه گفت: اى مردم هر كه چيزى را مى‏داند بگويد، و هر كه نمى‏داند بگويد خدا داناتر است چه اين كه خود اين علم است كه انسان چيزى را كه نمى‏داند بگويد خدا داناتر است چه اين كه خداوند به پيامبر خود مى‏گويد: (قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَ ما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ).

اين سخن را «بخارى» در كتاب «صحيح» خود نقل كرده است.

إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ‏ (نيست آن مگر ذكرى براى جهانيان) يعنى نيست قرآن مگر موعظه و پندى براى همه مردم، و يا نيست قرآن مگر شرفى براى آن كه به آن ايمان بياورد.

وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ‏ (و هر آينه خواهيد دانست خبرش را پس از زمانى) يعنى اى كافران مكه خبر راستى او را پس از مرگ خواهيد دانست. و اين نظر «ابن عباس» و «قتاده» است.

و «سدى» گويد: يعنى خبرش را پس از جنگ «بدر» خواهيد دانست و برخى گفته ‏اند: يعنى آن كه زنده بماند خبر آن را خواهد دانست موقعى كه دينش بالا گرفته و امرش آشكار شود و آن را كه بميرد پس از مرگ خبر آن را خواهد دانست. و اين قول «كلبى» است.

ترجمه تفسير مجمع البيان، ج‏21، ص: 138